અવદાનશતક · અધ્યાય 40

ભૂતપૂર્વં ભિક્ષવો ઽતીતે ઽધ્વનિ વારાણસ્યાં નગર્યાં બ્રહ્મદત્તો નામ રાજા રાજ્યં કારયતિ ઋદ્ધં ચ સ્ફીતં ચ ક્ષેમં ચ સુભિક્ષં ચ આકીર્ણબહુજનમનુષ્યં ચ પ્રશાન્તકલિકલહડિમ્બડમરં તસ્કરરોગાપગતં શાલીક્ષુગોમહિષીસંપન્નમ્ અખિલમ્ અકણ્ટકમ્* । એકપુત્રમ્ ઇવ રાજ્યં પાલયતિ । તસ્ય જ્યેષ્ઠઃ કુમારો યુવરાજઃ । સો ઽપરેણ સમયેન વસન્તકાલસમયે સંપુષ્પિતેષુ પાદપેષુ હંસક્રૌઞ્ચમયૂરશુકશારિકાકોકિલજીવઞ્જીવકનિર્ઘોષિતે વનષણ્ડે અમાત્યપુત્રપરિવૃતઃ ક્રીડતિ રમતે । વયસો ઽમત્યપુત્રઃ વયસ્યઃ । સો ઽપરેણ પુરુષેણ સાર્ધમ્ અક્ષૈઃ ક્રીડિતવાન્* । તતો ઽમાત્યપુત્રસ્ તેન પુરુષેણ પઞ્ચ પુરાણશતાનિ નિર્જિતઃ । રાજપુત્રશ્ ચાસ્ય પ્રતિભૂર્ અવસ્થિતઃ । ### <થેરે સેએમ્ તો બે અ લોન્ગ્ ગપ્.> તેન મે સંસારે ઽનન્તમ્ ભોગવ્યસનમ્ અનુભૂતમ્* ।
-------------------- વૈદ્ય, પ્. 101 --------------------
ઇદાનીમ્ અપ્ય્ અભિસંબુદ્ધબોધ્હિર્ અનેન બાધિતઃ । ઇતિ હિ ભિક્ષવઃ એકાન્તકૃષ્ણાનાં કર્મણામ્ એકાન્તકૃષ્ણો વિપાકઃ, એકાન્તશુક્લાનામ્ એકાન્તશુક્લઃ, વ્યતિમિશ્રાણાં વ્યતિમિશ્રઃ । તસ્માત્ તર્હિ ભિક્ષવઃ એકાન્તકૃષ્ણાનિ કર્માણ્ય્ અપાસ્ય વ્યતિમિશ્રાણિ ચ, એકાન્તશુક્લેષ્વ્ એવ કર્મસ્વ્ આભોગઃ કરણીયઃ, અદત્તાદાનસ્ય ચ પ્રહાણાય વ્યાયન્તવ્યમ્*, યથા એવંવિધા દોષાસ્ તસ્ય । એવં વો ભિક્ષવઃ શિક્ષિતવ્યમ્* ॥
ઇદમ્ અવોચદ્ ભગવાન્ । આત્તમનસસ્ તે ભિક્ષવો ભગવતો ભાષિતમ્ અભ્યનન્દન્* ॥
અવ્શ્_40 સુભદ્રઃ । (એદ્. સ્પેયેર્, વોલ્. ઇ)
બુદ્ધો ભગવાન્ સત્કૃતો ગુરુકૃતો માનિતઃ પૂજિતો રાજભી રાજમાત્રૈર્ ધનિભિઃ પૌરૈઃ શ્રેષ્ઠિભિઃ સાર્થવાહૈર્ દેવૈર્ નાગૈર્ યક્ષૈર્ અસુરૈર્ ગરુડૈઃ કિન્નરૈર્ મહોરગૈર્ ઇતિ દેવનાગયક્ષાસુરગરુડકિન્નરમહોરગાભ્યર્ચિતો બુદ્ધો ભગવાન્ જ્ઞાતો મહાપુણ્યો લાભી ચીવરપિણ્ડપાતશયનાસનગ્લાનપ્રત્યયભૈષજ્યપરિષ્કારાણાં સશ્રાવકસંઘઃ કુશિનગર્યાં વિહરતિ સ્મ મલ્લાનામ્ ઉપવર્તને યમકશાલવને । અથ ભગવાંસ્ તદ્ એવ પરિનિર્વાણકાલસમયે આયુષ્મન્તમ્ આનન્દમ્ આમન્ત્રયતે સ્મ: પ્રજ્ઞાપય આનન્દ તથાગતસ્ય અન્તરેણ યમકશાલયોર્ ઉત્તરાશિરસં મઞ્ચમ્* । અદ્ય તથાગતસ્ય રાત્ર્યા મધ્યમે યામે નિરુપધિશેષે નિર્વાણધાતૌ પરિનિર્વાણં ભવિષ્યતિ । એવં ભદન્તેત્ય્ આયુષ્માન્ આનન્દો ભગવતઃ પ્રતિશ્રુત્ય અન્તરેણ યમકશાલયોર્ ઉત્તરાશિરસં મઞ્ચં પ્રજ્ઞાપ્ય યેન ભગવાંસ્ તેનોપસંક્રાન્તઃ । ઉપસંક્રમ્ય ભગવતઃ પાદૌ શિરસા વન્દિત્વાઇકાન્તે ઽસ્થાત્* । એકાન્તસ્થિત આયુષ્માન્ આનન્દો ભગવન્તમ્ ઇદમ્ અવોચત્ । પ્રજ્ઞપ્તો ભદન્ત તથાગતસ્ય અન્તરેણ યમકશાલયોર્ ઉત્તરાશિરા મઞ્ચઃ । અથ ભગવાન્ યેન મઞ્ચસ્ તેનોપસંક્રાન્તઃ । ઉપસંક્રમ્ય દક્ષિનેન પાર્શ્વેન શય્યાં કલ્પયતિ પાદે પાદમ્ આધાય અલોકસંજ્ઞો સ્મૃતઃ સંપ્રજાનન્ નિર્વાણસંજ્ઞામ્ એવ મનસિ કુર્વન્ ॥
તેન ખલુ સમયેન કુશિનગર્યાં સુભદ્રઃ પરિવ્રાજકઃ પ્રતિવસતિ જીર્ણવૃદ્ધો મહલ્લકઃ । સ વિંશતિશતવયસ્કઃ કૌશિનાગરાણાં મલ્લાનાં સત્કૃતો ગુરુકૃતો માનિતઃ પૂજિતો ઽર્હન્ સંમતઃ । અશ્રૌષીત્ સુભદ્રઃ પરિવ્રાજકઃ: અત્ર શ્રમણસ્ય ગૌતમસ્ય રાત્ર્યા મધ્યમે યામે અનુપધિશેષે નિર્વાણધાતૌ પરિનિર્વાણં ભવિષ્યતિ । અસ્તિ ચ ધર્મેષુ કાઙ્ક્ષાયિતત્વમ્*, આશા ચ મે સંતિષ્ઠતે, પ્રતિબલશ્ ચ મે સ ભગવાન્ ગૌતમઃ તત્કાઙ્ક્ષાયિતત્વં પ્રતિવિનોદયિતુમ્* । શ્રુત્વા ચ પુનઃ કુશિનગર્યા નિષ્ક્રમ્ય યેન યમકશાલવનં તેનોપસંક્રાન્તઃ ॥
તેન ખલુ સમયેન આયુષ્માન્ આનન્દો બહિર્ વિહારસ્યાભ્યવકાશે ચંક્રમે ચંક્રમ્યતે । અદ્રાક્ષીત્ સુભદ્રઃ પરિવ્રાજક આયુષ્મન્તમ્ આનન્દમ્* । દૂરાદ્ એવ દૃષ્ટ્વા ચ પુનર્ યેનાયુષ્માન્ આનન્દસ્ તેનોપસંક્રાન્તઃ । ઉપસંક્રમ્યાયુષ્મતાનન્દેન સાર્ધં સંમુખં સંમોદનીં સંરઞ્જનીં વિવિધાં કથાં વ્યતિસાર્યૈકાન્તે ઽસ્થાત્* । એકાન્તસ્થિતઃ સુભદ્રઃ પરિવ્રાજક આયુષ્મન્તમ્ આનન્દમ્ ઇદમ્ અવોચત્*: શ્રુતં મે આનન્દ અદ્ય શ્રમણસ્ય ગૌતમસ્ય રાત્ર્યા મધ્યમે યામે નિરુપધિશેષે નિર્વાણધાતૌ
-------------------- વૈદ્ય, પ્. 102 --------------------
પરિનિર્વાણં ભવિષ્યતિ । અસ્તિ ચ મે ધર્મેષુ કાઙ્ક્ષાયિતત્વમ્*, આશા ચ મે સંતિષ્ઠતે, પ્રતિબલશ્ ચ મે સ ભગવાન્ ગૌતમસ્ તત્કાઙ્ક્ષાયિતત્વં પ્રતિવિનોદયિતુમ્* । સચેદ્ ભગવત આનન્દ અસ્ત્ય્ અગુરુ, પ્રવિશેમ, પૃચ્છેમ કંચિદ્ એવ પ્રદેશમ્*, સચેદ્ અવકાશં કુર્યાત્ પ્રશ્નવ્યાકરણાય । આનન્દ આહ: અલં સુભદ્ર । મા ભગવન્તં વિહેઠય । શ્રાન્તકાયો ભગવાન્*, ક્લાન્તકાયઃ સુગતઃ । દ્વિર્ અપિ ત્રિર્ અપિ સુભદ્રઃ પરિવ્રાજક આયુષ્મન્તમ્ આનન્દમ્ ઇદમ્ અવોચત્* શ્રુતં ભો આનન્દ અદ્ય શ્રમણસ્ય ગૌતમસ્ય રાત્ર્યા મધ્યમે યામે અનુપધિશેષે નિર્વાણધાતૌ પરિનિર્વાણં ભવિષ્યતિ, અસ્તિ ચ મે ધર્મેષુ કાઙ્ક્ષાયિતત્વમ્* । આશા ચ મે સંતિષ્ઠતે । પ્રતિબલશ્ ચ મે સ ભગવાન્ ગૌતમસ્ તત્કાઙ્ક્ષાયિતત્વં પ્રતિવિનોદયિતુમ્* । સચેદ્ ભગવત આનન્દ, અસ્ત્ય્ અગુરુ, પ્રવિશેમ, પૃચ્છેમ કંચિદ્ એવ પ્રદેશમ્*, સચેદ્ અવકાશં કુર્યાત્ પ્રશ્નસ્ય વ્યાકરણાય । દ્વિર્ અપિ ત્રિર્ અપિ આયુષ્માન્ આનન્દઃ સુભદ્રં પરિવ્રાજકમ્ ઇદમ્ અવોચત્: અલં સુભદ્ર, મા તથાગતં વિહેઠય, શ્રાન્તકાયો ભગવાન્*, ક્લાન્તકાયઃ સુગતઃ । પુનર્ અપિ સુભદ્રઃ પરિવ્રાજક આયુષ્મન્તમ્ આનન્દમ્ ઇદમ્ અવોચત્*: શ્રુતં ભો આનન્દ પુરાણાનાં પરિવ્રાજકાનામ્ અન્તિકાજ્ જીર્ણાનાં બુદ્ધાનાં (સ્પેયેર્: વૃદ્ધાનાં) મહતાં ચરણાચાર્યાણામ્*: કદાચિત્ કર્હિચિત્ તથાગતા અર્હન્તઃ સમ્યક્સંબુદ્ધા લોકે ઉત્પદ્યન્તે, તદ્યથા ઉદુમ્બરં પુષ્પમ્* । તસ્ય ચાદ્ય ભગવતો ગૌતમસ્ય રાત્ર્યા મધ્યમે યામે અનુપધિશેષે નિર્વાણધાતૌ પરિનિર્વાણં ભવિષ્યતિ । અસ્તિ ચ મે ધર્મેષુ કાઙ્ક્ષાયિતત્વમ્* । આશા ચ મે સંતિષ્ઠતે । પ્રતિબલશ્ ચ મે સ ભગવાન્ ગૌતમસ્ તત્કાઙ્ક્ષાયિતત્વં પ્રતિવિનોદયિતુમ્* । સચેદ્ ભગવત આનન્દ અસ્ત્ય્ અગુરુ, પ્રવિશેમ, પૃચ્છેમ કંચિદ્ એવ પ્રદેશમ્*, સચેદ્ અવકાશં કુર્યાત્ પ્રશ્નવ્યાકરણાય । પુનર્ અપ્ય્ આનન્દઃ સુભદ્રં પરિવ્રાજકમ્ ઇદમ્ અવોચત્*: અલં સુભદ્ર । મા તથાગતં વિહેઠય । શ્રાન્તકાયો ભગવાન્*, ક્લાન્તકાયઃ સુગતઃ ॥

ઇમાં ચ પુનર્ આયુષ્મતા આનન્દસ્ય સુભદ્રેણ પરિવ્રાજકેના સાર્ધમ્ અન્તરાકથાં વિપ્રકૃતામ્ અશ્રૌષીદ્ ભગવાન્ દિવ્યેન શ્રોત્રેણ વિશુદ્ધેનાતિક્રાન્તમાનુષેણ । શ્રુત્વા ચ પુનર્ આયુષ્મન્તમ્ આનન્દમ્ ઇદમ્ અવોચત્: અલમ્ આનન્દ । મા સુભદ્રં પરિવ્રાજકં વારય । પ્રવિશતુ, પૃચ્છતુ યદ્ યદ્ એવાકાઙ્ક્ષતિ । અયં મે પશ્ચિમો ભવિષ્યતિ અન્યતીર્થિકપરિવ્રાજકૈઃ સાર્ધમ્ અન્તરાકથાસમુદાહારઃ । અયં ચ મે ચરમો ભવિષ્યતિ સાક્ષાચ્છ્રાવકાણામ્ એહિભિક્ષુકયા પ્રવ્રજિતાનામ્*, યદુત સુભદ્ર પરિવ્રાજકઃ । અથ સુભદ્ર પરિવ્રાજકો ભગવતા કૃતાવકાશો હૃષ્ટતુષ્ટપ્રમુદિત ઉદગ્રપ્રીતિસૌમનસ્યજાતો યેન ભગવાંસ્ તેનોપસંક્રાન્તઃ । ઉપસંક્રમ્ય ભગવતા સાર્ધં સંમુખં સંમોદનીં સંરઞ્જનીં વિવિધાં કથાં વ્યતિસાર્યૈકાન્તે નિષણ્ણઃ । એકાન્તનિષણ્ણઃ સુભદ્રઃ પરિવ્રાજકો ભગવન્તમ્ ઇદમ્ અવોચત્: યાનીમાનિ ભો ગૌતમ પૃથગ્લોકે તીર્થ્યાયતનાનિ: તદ્યથા પૂરણઃ કાસ્યપઃ, માસ્કરી ગોશાલીપુત્રઃ, સઞ્જયી વૈરૂટીપુત્રઃ, અજિતઃ કેશકમ્બલઃ, કુકુદઃ કાત્યાયનઃ, નિર્ગ્રન્થો જ્ઞાતપુત્રઃ, પ્રત્યજ્ઞાસિષુર્ મે સ્વાં સ્વાં પ્રતિજ્ઞાં ### ॥
અથ ભગવાંસ્ તસ્યાં વેલાયાં ગાથાં ભાષતે:
એકાન્નત્રિંશત્કો વયસા સુભદ્ર
યત્ પ્રાવ્રજં કિંકુશલં ગવેષી ।
પઞ્ચાશદ્ વર્ષાણિ સમાધિકાનિ
યસ્માદ્ અહં પ્રવ્રજિતઃ સુભદ્ર

-------------------- વૈદ્ય, પ્. 103 --------------------
શીલં સમાધિશ્ ચરણં ચ વિદ્યા
ચૈકાગ્રતા ચેતસો ભાવિતા મે ।
આર્યસ્ય ધર્મસ્ય પ્રદેશવક્તા
ઇતો બહિર્ વૈ શ્રમણો ઽસ્તિ નાન્યઃ

યસ્ય સુભદ્ર ધર્મવિનયે આર્યાષ્ટાઙ્ગો માર્ગો નોપલભ્યતે, પ્રથમઃ શ્રમણસ્ તત્ર નોપલભ્યતે । દ્વિતીયસ્ તૃતીયશ્ ચતુર્થઃ શ્રમણસ્ તત્ર નોપલભ્યતે । યસ્મિંસ્ તુ સુભદ્ર ધર્મવિનયે આર્યાષ્ટાઙ્ગો માર્ગ ઉપલભ્યતે પ્રથમઃ શ્રમણસ્ તત્રોપલભ્યતે । દ્વિતીયસ્ તૃતીયશ્ ચતુર્થઃ શ્રમણસ્ તત્રોપલભ્યતે । અસ્મિંસ્ તુ સુભદ્ર ધર્મવિનયે આર્યાષ્ટાઙ્ગો માર્ગ ઉપલભ્યતે । ઇહ પ્રથમઃ શ્રમણ ઉપલભ્યતે, ઇહ દ્વિતીયઃ, ઇહ ત્ર્તીયઃ, ઇહ ચતુર્થઃ । ન સન્તિ ઇતો બહિઃ શ્રમણા વા બ્રાહ્મણા વા । શૂન્યાઃ પરપ્રવાદાઃ શ્રમણૈર્ વા બ્રાહ્મણૈર્ વા । એવમ્ અત્ર પર્ષદિ સમ્યક્સિંહનાદં નદામિ ।
અસ્મિન્ ખલુ ધર્મપર્યાયે ભાષ્યમાણે સુભદ્રસ્ય પરિવ્રાજકસ્ય વિરજો વિગતમલં ધર્મેષુ ધર્મચક્ષુર્ ઉત્પન્નમ્* । અથ સુભદ્રઃ પરિવ્રાજકો દૃષ્ટધર્મા પ્રાપ્તધર્મા પર્યવગાઢધર્મા તીર્ણકાઙ્ક્ષસ્ તીર્ણવિચિકિત્સો ઽપરપ્રત્યયો ઽનન્યનેયઃ શાસ્તુઃ શાસનધર્મેષુ વૈશારદ્યપ્રાપ્ત ઉત્થાયાસનાદ્ એકાંસમ્ ઉત્તરાસઙ્ગં કૃત્વા યેનાયુષ્માન્ આનન્દસ્ તેનાઞ્જલિં પ્રણમ્ય આયુષ્મન્તં આનન્દમ્ ઇદમ્ અવોચત્ । લાભા ભદન્ત આનન્દેન સુલબ્ધા યદ્ ભગવતા આનન્દો મહાચાર્યેણ મહાચાર્યાન્તેવાસિકાભિષેકેણાભિષિક્તઃ । અપિ તુ અસ્માકમ્ અપિ સ્યુર્ લાભાઃ સુલબ્ધા યદ્ વયં લભેમહિ સ્વાખ્યાતે ધર્મવિનયે પ્રવ્રજ્યામ્ ઉપસંપદં ભિક્ષુભાવમ્* । અથાયુષ્માન્ આનન્દો ભગવન્તમ્ ઇદમ્ અવોચત્*: અયં ભદન્ત સુભદ્રઃ પરિવ્રાજક આકાઙ્ક્ષતે સ્વાખ્યાતે ધર્મવિનયે પ્રવ્રજ્યામ્ ઉપસંપદં ભિક્ષુભાવમ્* । તત્ર ભગવાન્ સુભદ્રં પરિવ્રાજકમ્ આમન્ત્રયતે । એહિ ભિક્ષો, ચર બ્રહ્મચર્યમ્* । સૈવ તસ્યાયુષ્મતઃ પ્રવ્રજ્યાભૂત્ સોપસંપત્, સ ભિક્ષુભાવઃ ॥
એવં પ્રવ્રજિતઃ સ આયુષ્માન્ એકો વ્યપકૃષ્ટો ઽપ્રમત્ત આતાપી પ્રહિતાત્મા વ્યહાર્ષીત્* । એકો વ્યપકૃષ્ટો ઽપ્રમત્ત આતાપી પ્રહિતાત્મા વિહરન્* યદ્ અર્થં કુલપુત્રાઃ કેશશ્મશ્રુ અવતાર્ય કાષાયાણિ વસ્ત્રાણ્ય્ આચ્છાદ્ય સમ્યગ્ એવ શ્રદ્ધયા અગારાદ્ અનગારિકાં પ્રવ્રજન્તિ, તદ્ અનુત્તરં બ્રહ્મચર્યપર્યવસાનં દૃષ્ટ એવ ધર્મે સ્વયમ્ અભિજ્ઞયા સાક્ષાત્કૃત્યોપસંપદ્ય પ્રવેદયતિ: ક્ષીણા મે જાતિઃ, ઉષિતં બ્રહ્મચર્યં કૃતં કરણીયં નાન્યમ્ અસ્માદ્ ભવં પ્રજાનામિ । આજ્ઞાતવાન્ આયુષ્માન્ અર્હન્ બભૂવ સુવિમુક્તઃ । અથાયુષ્મતઃ સુભદ્રસ્યાર્હત્વપ્રાપ્તસ્ય વિમુક્તિસુખં પ્રતિસંવેદયત એતદ્ અભવત્*: ન મમ પ્રતિરૂપં સ્યાદ્ યદ્ અહં શાસ્તારં પરિનિર્વાપયન્તં પશ્યેયમ્* । યન્વ્ અહં પ્રથમતરં પરિનિર્વાપયેયમ્ ઇતિ । તત્રાયુષ્માન્ સુભદ્રઃ પ્રથમતરં પરિનિર્વૃતઃ, તતઃ પશ્ચાદ્ ભગવાન્* ॥
યદા ભગવતા પશ્ચિમશયનોપગતેન ધર્મોપરોધિકાયાં વેદનાયાં વર્તમાનાયામ્*, છિદ્યમાનેષુ ધર્મેષુ, મુચ્યમાનેષુ સંધિષુ, સુભદ્રો ઽર્હત્વે પ્રતિષ્ઠાપિતઃ, બહવશ્ ચ કૌશીનાગરા મલ્લા ધર્મે નિયુક્તાઃ, તદા ભિક્ષવઃ સંશયજાતાઃ સર્વસંશયચ્છેત્તારં બુદ્ધં ભગવન્તં પપ્રચ્છુઃ: આશ્ચર્યં ભદન્ત, યદ્ અયં સુભદ્રઃ પરિવ્રાજકો ભગવતા છિદ્યમાનેષુ ધર્મેષુ મુચ્યમાનાસુ સંધિષુ સંસારવાગુરાયા મોચયિત્વા યાવદ્ અત્યન્તનિષ્ઠે નિર્વાણે પ્રતિષ્ઠાપિત ઇતિ । ભગવાન્ આહ: કિમ્ અત્ર ભિક્ષવ આશ્ચર્યં યદ્ ઇદાનીં મયા વિગતરાગેણ વિગતદ્વેષેણ વિગતમોહેન પરિમુક્તેન જાતિજરાવ્યાધિમરણશોકપરિદેવદુઃખદૌર્મનસ્યોપાયાસૈઃ સુભદ્રઃ પરિવ્રાજકઃ સંઅસારવાગુરાયા મોચયિત્વા યાવદ્ અત્યન્તનિષ્ઠે
-------------------- વૈદ્ય, પ્. 104 --------------------
નિર્વાણે પ્રતિષ્ઠાપિતઃ । યત્ તુ મયા અતીતે ઽધ્વનિ સરાગેણ સદ્વેષેણ સમોહેનાપરિમુક્તેન જાતિજરાવ્યાધિમરણશોકપરિદેવદુઃખદૌર્મનસ્યોપાયાસૈર્ ઊહાપોહવિરહિતેન તિર્યગ્યોનાવ્ ઉપપન્નેન સ્વજીવિતપરિત્યાગેન સુભદ્રઃ પરિત્રાતઃ, કૌશીનાગરાશ્ ચ મલ્લાઃ । તચ્ છૃણુત, સાધુ ચ સુષ્ઠુ ચ મનસિ કુરુત, ભાષિષ્યે ॥
ભૂતપૂર્વં ભિક્ષવો ઽતીતે ઽધ્વનિ અન્યતરસ્યાં પર્વતદર્યાં મૃગયૂથપઃ પ્રતિવસતિ અનેકમૃગસહસ્રપરિવારઃ પણ્ડિતો વ્યક્તો મેધાવી । તચ્ ચ મૃગયૂથં લુબ્ધકેન વિચાર્ય રાજ્ઞે નિવેદિતમ્* । તતો રાજ્ઞા ચતુરઙ્ગેણ બલકાયેન નિર્ગત્ય તન્ મૃગયૂથં સર્વં સંકટીકૃતમ્* । તતો યૂથપતેર્ એતદ્ અભવત્*: યદ્ય્ અહમ્ ઇદાનીમ્ ઇમાન્ ન રક્ષિષ્યામિ, અદ્યૈવ તે સર્વં ન ભવિષ્યન્તીતિ । તતો યૂથપતિઃ સમન્તતો વ્યવલોકયિતુમ્ આરબ્ધઃ: કતમેન પ્રદેશેનાસ્ય મૃગકુલસ્ય નિઃસરણં સ્યાદ્ ઇતિ । સ પશ્યતિ તસ્યાં પર્વતદર્યાં નદીં વહમાનામ્* । સા ચ નદી અહાર્યહારિણી શીઘ્રસ્રોતાઃ, તે ચ મૃગા દુર્બલાઃ । તતો યૂથપતિઃ સહસા તાં નદીમ્ અવતીર્ય મધ્યે સ્થિત્વા શબ્દમ્ ઉદીરયતિ: આગચ્છન્તુ ભવન્તઃ, એતસ્માત્ કૂલાદ્ ઉત્પ્લુત્ય મમ પૃષ્ટે પાદાન્ સ્થાપયિત્વા પરત્ર કૂલે પ્રતિતિષ્ઠત । અનેનોપાયેન જીવિતં વઃ પશ્યામિ, અતો ઽન્યથા મરણમ્ ઇતિ । તતસ્ તૈર્ મૃગૈસ્ તથૈવ કૃતમ્* । અથ તસ્ય પૃષ્ઠે ક્ષુરનિપાતાત્વક્ છિન્ના । માંસરુધિરાસ્થિરાશિર્ વ્યવસ્થિતઃ । ન ચાસ્ય વ્યવસાયો નિવૃત્તઃ તદ્ગતકારુણ્યો મૃગાણામ્ અન્તિકે । તતઃ સર્વેષુ લઙ્ઘિતેષુ પૃષ્ઠતો ઽવલોકયિતું પ્રવૃત્તઃ: મા કશ્ચિદ્ અત્રાલઙ્ઘિતં (સ્પેયેર્: શ્તો) ભવિષ્યતીતિ । સ પશ્યતિ મૃગશાવકમ્ એકમ્ અલઙ્ઘિતમ્* । તતો યૂથપતિશ્ છિદ્યમાનેષુ મર્મસુ મુચ્યમાનાસુ સંધિષુ ઇષ્ટજીવિતમ્ અગણયિત્વા કૂલમ્ ઉત્તીર્ય મૃગશાવકં પૃષ્ઠમ્ અધિરોહ્ય નદીમ્ ઉત્તાર્ય કૂલે સ્થાપયિત્વા તં મૃગગણમ્ ઉત્તીર્ણં દૃષ્ટ્વા મરણકાલે પ્રણિધિં કર્તુમ્ આરબ્ધઃ: યથા મે ઇમે મૃગા અયં ચ માર્ગશાવક ઇષ્ટેન જીવિતેનાચ્છાદિતાઃ, વ્યસનાત્ પરિત્રાતાઃ, એવમ્ અપ્ય્ અહમ્ અનાગતે ઽધ્વનિ અનુત્તરાં સમ્યક્સંબોધિમ્ અભિસંબુધ્ય એતાન્ સંસારવાગુરાયા મોચયેયમ્ ઇતિ ॥
ભગવાન્ આહ: કિં મન્યધ્વે ભિક્ષવો યો ઽસૌ તેન કાલેન તેન સમયેન મૃગપતિર્ આસીત્*, અહં સ । મૃગા ઇમે કૌશીનાગરા મલ્લાઃ । મૃગશાવકઃ અયમ્ એવ સુભદ્રઃ ॥
ભિક્ષવઃ સંશયજાતાઃ સર્વસંશયચ્છેત્તારં બુદ્ધં ભગવન્તં પપ્રચ્છુઃ: કાનિ ભદન્ત સુભદ્રેણ કર્માણિ કૃતાનિ યેન પશ્ચિમઃ સાક્ષાચ્છ્રાવકાણામ્ ઇતિ । ભગવાન્ આહ: સુભદ્રેણૈવ ભિક્ષવઃ પૂર્વમ્ અન્યાસુ જાતિષુ કર્માણિ કૃતાન્ય્ ઉપચિતાનિ । ન બાહ્યે પૃથિવીધાતૌ વિપચ્યન્તે, નાબ્ધાતૌ, ન તેજોધાતૌ, ન વાયુધાતૌ, અપિ તૂપાત્તેષ્વ્ એવ સ્કન્ધધાત્વાયતનેષુ કર્માણિ કૃતાનિ વિપચ્યન્તે શુભાન્ય્ અશુભાનિ ચ ।
ન પ્રણશ્યન્તિ કર્માણ્ય્ કલ્પકોટિશતૈર્ અપિ ।
સામગ્રીં પ્રાપ્ય કાલં ચ ફલન્તિ ખલુ દેહિનામ્*