અવદાનશતક · અધ્યાય 37

ઇતિ
મૈત્રકન્યક આહ: ભોઃ પુરુષ, અસ્તિ કશ્ચિદ્ અન્યો ઽપીહાગમિષ્યતીતિ? પુરુષઃ પ્રાહ: ય એવંવિધકર્મકારી ભવિષ્યતીતિ ॥
તતો મૈત્રકન્યકો દુઃખવેદનાભિભૂતઃ સત્વાનામ્ અન્તિકે કારુણ્યં જનયિત્વા તં પુરુષમ્ આહ: ઇચ્છામ્ય્ અહં ભોઃ પુરુષ સર્વસત્વાનામ્ અર્થે ઇદં ચક્રં ઉપરિ શિરસા ધારયિતુમ્* । મા કશ્ચિદ્ અન્યો ઽપ્ય્ એવંવિધકર્મકારી ઇહાગચ્છત્વ્ ઇતિ । ઇત્ય્ ઉક્તમાત્રે મૈત્રકન્યકસ્ય બોધિસત્વસ્ય તચ્ ચક્રં સપ્તતાલમાત્રં મૂર્ધ્નિ ઉદ્ગમ્યાકાશે સ્થિતમ્* । સ ચ કાલં કૃત્વા તુષિતે દેવનિકાયે ઉપપન્નઃ ॥
ભગવાન્ આહ: કિં મન્યધ્વે ભિક્ષવો યો ઽસૌ તેન કાલેન તેન સમયેન મૈત્રકન્યક આસીત્, અહં સ । યન્ મયા સંવ્યવહરતા માતા કાર્ષાપણૈઃ પ્રતિપાદિતા, તસ્ય મે કર્મણો વિપાકેન ચતુર્ષુ મહાનગરેષુ મહત્સુખમ્ અનુભૂતમ્* । યતશ્ ચ માતુઃ પરીત્તો ઽપકારઃ કૃતઃ, તસ્ય મે કર્મણો ફલવિપાકેનૈવંવિધં દુઃખમ્ અનુભૂતમ્* । તસ્માત્ તર્હિ ભિક્ષવ એવં શિક્ષિતવ્યમ્: યન્ માતાપિતૃષુ કારાન્ કરિષ્યામો નાપકારાન્* । તદ્ એતે દોષા ન ભવિષ્યન્તિ યે મૈત્રકન્યકસ્ય । પૃથગ્જનસ્ય એષ એષ ગુણગણો ભવિષ્યતિ યસ્ તસ્યૈવ દેવપુત્રભૂતસ્ય । ઇત્ય્ એવં વો ભિક્ષવઃ શિક્ષિતવ્યમ્* । તત્ કસ્ય હેતોઃ? દુષ્કરકારકૌ હિ ભિક્ષવઃ પુત્રસ્ય માતાપિતરૌ આપ્યાયકૌ પોષકૌ સંવર્ધકૌ સ્તન્યસ્ય દાતારૌ, ચિત્રસ્ય જમ્બૂદ્વીપસ્ય દર્શયિતારૌ । ય એકેનાંસેન પુત્રો માતરં દ્વિતીયેન પિતરં પૂર્ણં વર્ષશતં પરિહરેત્*, યદ્ વા અસ્યાં મહાપૃથિવ્યાં મણયો મુક્તા વૈડૂર્યશઙ્ખશિલાપ્રવાલરજતજાતરૂપમ્ અશ્મગર્ભો મુસારગલ્વો લોહિતિકા દક્ષિણાવર્તઃ, ઇત્ય્ એવંરૂપે વા ઐશ્વર્યાધિપત્યે પ્રતિષ્ઠાપયેત્*, ન ઇયતા પુત્રેણ માતાપિત્રોઃ કૃતં વા સ્યાદ્ ઉપકૃતં વા । યસ્ ત્વ્ અસાવ્ અશ્રાદ્ધં માતાપિતરં શ્રદ્ધાસંપદિ સમાદાપયતિ, વિનયતિ, નિવેશયતિ, પ્રતિષ્ઠાપયતિ, દુઃશીલં શીલસંપદિ, મત્સરિણં ત્યાગસંપદિ, દુષ્પ્રજ્ઞં પ્રજ્ઞાસંપદિ, સમાદાપયતિ, વિનયતિ, નિવેશયતિ, પ્રતિષ્ઠાપયતિ, ઇયતા પુત્રેણ માતાપિત્રોઃ કૃતં વા સ્યાદ્ ઉપકૃતં વા ॥
ઇદમ્ અવોચદ્ ભગવાન્ । આત્તમનસસ્ તે ભિક્ષવો ભગવતો ભાષિતમ્ અભ્યનન્દન્* ॥
-------------------- વૈદ્ય, પ્. 93 --------------------
અવ્શ્_37 શશઃ । (એદ્. સ્પેયેર્, વોલ્. ઇ)
બુદ્ધો ભગવાન્ સત્કૃતો ગુરુકૃતો માનિતઃ પૂજિતો રાજભી રાજમાત્રૈર્ ધનિભિઃ પૌરૈઃ શ્રેષ્ઠિભિઃ સાર્થવાહૈર્ દેવૈર્ નાગૈર્ યક્ષૈર્ અસુરૈર્ ગરુડૈઃ કિન્નરૈર્ મહોરગૈર્ ઇતિ દેવનાગયક્ષાસુરગરુડકિન્નરમહોરગાભ્યર્ચિતો બુદ્ધો ભગવાન્ જ્ઞાતો મહાપુણ્યો લાભી ચીવરપિણ્ડપાતશયનાસનગ્લાનપ્રત્યયભૈષજ્યપરિષ્કારાણાં સશ્રાવકસંઘઃ શ્રાવસ્ત્યાં વિહરતિ જેતવને ઽનાથપિણ્ડદસ્યારામે । શ્રાવસ્ત્યાં અન્યતમઃ શ્રેષ્ઠી આઢ્યો મહાધનો મહાભોગો વિસ્તીર્ણવિશાલપરિગ્રહો વૈશ્રવણધનસમુદિતો વૈશ્રવણધનપ્રતિસ્પર્ધી । તેન સદૃશાત્ કુલાત્ કલત્રમ્ આનીતમ્* । સ તયા સાર્ધં ક્રીડતિ રમતે પરિચારયતિ । તસ્ય ક્રીડતો રમમાણસ્ય પરિચારયતઃ કાલાન્તરેણ પત્ની આપન્નસત્વા સંવૃત્તા । સા અષ્ટાનાં વા નવાનાં વા માસાનામ્ અત્યયાત્ પ્રસૂતા । દારકો જાતઃ । સ ઉન્નીતો વર્ધિતો મહાન્ સંવૃતઃ । પિતા ચાસ્ય ધનક્ષયમ્ અનુપ્રાપ્તો ભોગક્ષયમ્ અનુપ્રાપ્તઃ । સ ચ વિસ્તીર્ણસુહૃત્સંબન્ધિબાન્ધવસ્ તં પુત્રં કાલાનુકાલં જ્ઞાતિસકાશં પ્રેષયતિ । સ તૈર્ જ્ઞાતિભિસ્ તથા લાલિતો યથા તેષુ પ્રવૃદ્ધસ્નેહઃ સંવૃત્તઃ ॥
યાવદ્ અપરેણ સમયેન જેતવનં નિર્ગતઃ । અથાસૌ દદર્શ બુદ્ધં ભગવન્તં દ્વાત્રિંશતા મહાપુરુષલક્ષણૈઃ સમલંકૃતમ્ અશીત્યા ચાનુવ્યઞ્જનૈર્ વિરાજિતગાત્રં વ્યામપ્રભાલંકૃતં સૂર્યસહસ્રાતિરેકપ્રભં જઙ્ગમમ્ ઇવ રત્નપર્વતં સમન્તતો ભદ્રકમ્* । સ પ્રસાદજાતશ્ ચ ભગવતઃ પાદાભિવન્દનં કૃત્વા પુરસ્તાન્ નિષણ્ણો ધર્મશ્રવણાય । તસ્મૈ ભગવતા સંસારવૈરાગ્યિકી ધર્મદેશના કૃતા, યાં શ્રુત્વા સંસારે દોષદર્શી નિર્વાણે ગુણદર્શી માતાપિતરાવ્ અનુજ્ઞાપ્ય ભગવચ્છાસને પ્રવ્રજિતઃ । સ એવં પ્રવ્રજિતઃ સન્ જ્ઞાતિભિઃ સહ સંસૃષ્ટો વિહરતિ । તતો ભગવાંસ્ તં ગૃહિસંસર્ગાન્ નિવાર્ય અરણ્યે નિયોજયતે । સ તત્ર નાભિરમતે । યાવદ્ ભગવાંસ્ તં ત્રિર્ અપિ ગૃહિસંસર્ગાન્ નિવારયતિ: વત્સ અનેકદોષદુષ્ટો ઽયં ગૃહિસંસર્ગઃ । સન્તિ ચક્ષુર્વિજ્ઞેયાનિ રૂપાણિ ઇષ્ટાનિ કાન્તાનિ પ્રિયાણિ મનાપાનિ કામોપસંહિતાનિ રઞ્જનીયાનિ । શ્રોત્રવિજ્ઞેયાઃ શબ્દાઃ, ઘ્રાણવિજ્ઞેયા ગન્ધાઃ, જિહ્વાવિજ્ઞેયા રસાઃ, કાયવિજ્ઞેયાનિ સ્પ્રષ્ટવ્યાનિ, મનોવિજ્ઞેયા ધર્માઃ ઇષ્ટાઃ કાન્તાઃ પ્રિયા મનાપાઃ કામોપસંહિતા રઞ્જનીયાઃ કણ્ટકભૂતાઃ । અનેકપર્યાયેણ ચાસ્ય અરણ્યગુણાઃ સંવર્ણિતાઃ, યત્ર સ્થિતસ્ય કુશલાનાં ધર્માણાં વૃદ્ધિર્ ભવતિ । યાવત્ તેન કુલપુત્રેણ ભગવન્તં કલ્યાણમિત્રમ્ આગમ્ય અરણ્યવાસેન વસતા યુજ્યમાનેન ઘટમાનેન વ્યાયચ્છમાનેનેદમ્ એવ પઞ્ચગણ્ડકં સંસારચક્રં ચલાચલં વિદિત્વા સર્વસંસ્કારગતીઃ શતનપતનવિકિરણવિધ્વંસનધર્મતયા પરાહત્ય સર્વક્લેશપ્રહાણાદ્ અર્હત્વં સાક્ષાકૃતમ્* । અર્હન્ સંવૃત્તઃ ત્રૈધાતુકવીતરાગઃ સમલોષ્ટકાઞ્ચન આકાશપાણિતલસમચિત્તો વાસીચન્દનકલ્પો વિદ્યાવિદારિતાણ્ડકોશો વિદ્યાભિજ્ઞાપ્રતિસંવિત્પ્રાપ્તો ભવલાભલોભસત્કારપરાઙ્મુખઃ । સેન્દ્રોપેન્દ્રાણાં દેવાનાં પૂજ્યો માન્યો ઽભિવાદ્યશ્ ચ સંવૃત્તઃ । સ પૂર્વનિવાસમ્ અનુસ્મૃત્ય ભગવતો ઽસ્યાતિદુષ્કરાણિ દૃષ્ટ્વા ભગવન્તમ્ ઉપસંક્રમ્ય સગૌરવઃ સ્તૌતિ માનયતિ ચ ॥
-------------------- વૈદ્ય, પ્. 94 --------------------
ભિક્ષવઃ સંશયજાતાઃ સર્વસંશયચ્છેત્તારં બુદ્ધં ભગવન્તં પપ્રચ્છુઃ: પશ્ય ભદન્ત, યાવદ્ અયં કુલપુત્રો ભગવતા યાવત્ ત્રિર્ અપિ ગ્રામાન્તાન્ નિવાર્ય અરણ્યે નિયોજિતઃ, યાવદ્ અર્હત્વે પ્રતિષ્ઠાપિત ઇતિ । ભગવાન્ આહ: કિમ્ અત્ર ભિક્ષવ આશ્ચર્યં યદ્ ઇદાનીં મયા વિગતરાગેણ વિગતદ્વેષેણ વિગતમોહેન પરિમુક્તેન જાતિજરાવ્યાધિમરણશોકપરિદેવદુઃખદૌર્મનસ્યોપાયાસૈઃ સર્વજ્ઞેન સર્વાકારજ્ઞેન સર્વજ્ઞાનજ્ઞેયવશિપ્રાપ્તેન અયં કુલપુત્રો યાવન્ ત્રિર્ અપિ ગ્રામાન્તાન્ નિવાર્ય અરણ્યે નિયોજિતઃ, યાવદ્ અર્હત્વે પ્રતિષ્ઠાપિતઃ । યત્ તુ મયા અતીતે ઽધ્વનિ સરાગેણ સદ્વેષેણ સમોહેનાપરિમુક્તેન જાતિજરાવ્યાધિમરણશોકપરિદેવદુઃખદૌર્મનસ્યોપાયાસૈર્ અયં કુલપુત્રઃ સ્વજીવિતપરિત્યાગેન ગ્રામાન્તાન્ નિવાર્ય અરણ્યવાસે નિયુક્તઃ । તચ્ છૃણુત, સાધુ ચ સુષ્ઠુ ચ મનસિ કુરુત, ભાષિષ્યે ॥

ભૂતપૂર્વં ભિક્ષવો ઽતીતે ઽધ્વનિ અન્યતરસ્મિન્ ગિરિકન્દરે પ્રસ્રવણપુષ્પફલકન્દસંપન્નો ઋષિઃ પ્રતિવસતિ કષ્ટતપાઃ ફલમૂલામ્બુભક્ષો ઽજિનવલ્કલવાસી અગ્નિહોત્રિકઃ । તસ્ય ચ ઋષેઃ શશો વયસ્યો માનુષપ્રલાપી । સ દિવસાનુદિવસં ત્રિર્ ઋષિસમીપમ્ ઉપસંક્રામતિ । ઉપસંક્રમ્યાભિવાદનં કૃત્વા વિવિધાભિઃ કથાભિઃ સંમોદતે । તાવ્ એવં પ્રવૃદ્ધસ્નેહૌ પિતાપુત્રવદ્ અવસ્થિતૌ । યાવત્ કાલાન્તરેણ મહત્ય્ અનાવૃષ્ટિઃ પ્રાદુર્ભૂતા, યયા નદ્યુદપાનાન્ય્ અલ્પસલિલાનિ સંવૃત્તાનિ, પુષ્પફલવિયુક્તાશ્ ચ પાદપાઃ । તતઃ સ ઋષિસ્ તત્રાશ્રમપદે ઉપભોગવિહરાન્ નાભિરમતે । સો ઽજિનચીરવલ્કલાન્ય્ અભિસંક્ષેપ્તુમ્ આરબ્ધઃ ॥
અથ શશસ્ તં તથા પ્રવૃત્તં દૃષ્ટ્વા પૃષ્ટવાન્*: મહર્ષે ક્વ ગમિષ્યસીતિ । ઋષિર્ આહ: ગ્રામાન્તમ્ એવ ગમિષ્યામિ (સ્પેયેર્: અવગમિષ્યામિ), તત્ર પક્વભૈક્ષેણ યાપયિષ્યામીતિ । તતઃ સ ઋષિવચનમ્ ઉપશ્રુત્ય જાતસંતાપો માતાપિતૃવિયોગમ્ ઇવ મન્યમાનઃ પાદયોર્ નિપત્ય તમ્ ઋષિમ્ ઉવાચ: મા માં પરિત્યજ । અપિ ચ અનેકદોષસંકુલો ગૃહવાસો ઽનેકગુણસંપન્નશ્ ચારણ્યવાસ ઇતિ । સ બહ્વ્ અપ્ય્ ઉચ્યમાનો ન નિવર્તતે । તતઃ સ શશેનોચ્યતે: યદ્ય્ અવશ્યં ગન્તવ્યમ્*, કિં નુ અદ્યેહ તાવત્ પ્રતીક્ષસ્વ, શ્વો યથાભિપ્રેતં યાસ્યસીતિ । તતસ્ તસ્ય ઋષેર્ એતદ્ અભવત્*: નિયતમ્ અયં મામ્ આહારજાતેનોપનિમન્ત્રયિતુકામઃ । યસ્માદ્ ઇમે તિર્યગ્યોનિગતાઃ પ્રાણિનઃ સંચયપરા ઇતિ । તેન તસ્ય પ્રતિજ્ઞાતમ્* ॥
અથ કૃતાહ્નિકમ્ આહારકાલે શશ ઉપસંક્રમ્ય તમ્ ઋષિં પ્રદક્ષિણીકૃત્ય ક્ષમયિતુમ્ આરબ્ધઃ: ક્ષમસ્વ મમ મહર્ષે યન્ મયા ઊહાપોહવિરહિતેન તિર્યગ્યોનાવ્ ઉપપન્નેન તવ કિંચિદ્ અપકૃતં સ્યાત્* । ઇત્ય્ ઉક્ત્વા સહસોત્પ્લુત્યાગ્નૌ પ્રપતિતઃ । તતઃ સ ઋષિર્ જાતસંવેગો બાષ્પદુર્દિનમુખઃ પ્રિયૈકપુત્રમ્ ઇવોપગુહ્યોવાચ (સ્પેયેર્: ઇવોપગૃહ્યોવાચ): વત્સ કિમ્ ઇદમ્ આરબ્ધમ્ ઇતિ । શશ ઉવાચ: મહર્ષે અરણ્યપ્રિયતયા મદીયેન માંસેનાહોરાત્રં યાપયિષ્યસિ । કિં ચ:
ન સન્તિ મુદ્ગા ન તિલા ન તણ્ડુલા વને વિવૃદ્ધસ્ય શશસ્ય કેચન ।
શરીરમ્ એતત્ ત્વ્ અનલાભિસંસ્કૃતં મમોપયોજ્યાદ્ય તપોવને વસ

ઇતિ
-------------------- વૈદ્ય, પ્. 95 --------------------
તતઃ સ ઋષિઃ શશવચનમ્ ઉપશ્રુત્ય જાતસંવેગ ઉવાચ: યદ્ય્ એવં તવ પ્રિયતયા કામમ્ ઇહૈવ જીવિતં પરિત્યક્ષ્યામિ, ન ચ ગ્રામાન્તમ્ અવતરિષ્યામીતિ । શ્રુત્વૈતદ્ વચનં શશઃ પ્રીતમનાઃ સંવૃત્તઃ । ઊર્ધ્વમુખશ્ ચ ગગનતલમ્ અભિવીક્ષ્ય યાચિતું પ્રવૃત્તઃ । આહ ચ:
અરણ્યે મે સમાગમ્ય વિવેકે રમતે મનઃ ।
અનેન સત્યવાક્યેન માહેન્દ્રં દેવ વર્ષ નુ