અવદાનશતક · અધ્યાય 35

યદા ભગવતા એતત્ સૂત્રં ભાષિતં તદા ભિક્ષવઃ સંશયજાતાઃ સર્વસંશયચ્છેત્તારં બુદ્ધં ભગવન્તં પપ્રચ્છુઃ: આશ્ચર્યં ભદન્ત યદ્ ભગવાન્ દાનસ્ય વર્ણં ભાષતે દાનસંવિભાગસ્ય ચ ફલવિપાકમ્ ઇતિ । ભગવાન્ આહ: કિમ્ અત્ર ભિક્ષવ આશ્ચર્યં યત્ તથાગતો દાનસ્ય વર્ણં ભાષતે, દાનસંવિભાગસ્ય ફલવિપાકમ્ ઇતિ । યન્ મયાતીતે ઽધ્વનિ યાચનકહેતોર્ મુખદ્વારગતઃ સ્વકવડઃ પરિત્યક્તઃ । તચ્ છ્રુણુત, સાધુ ચ સુષ્ઠુ ચ મનસિ કુરુત, ભાષિષ્યે ઽહમ્* ॥
ભૂતપૂર્વં ભિક્ષવો ઽતીતે ઽધ્વનિ બ્રહ્મદત્તો નામ રાજા રાજ્યં કારયતિ ઋદ્ધં ચ સ્ફીતં ચ ક્ષેમં ચ સુભિક્ષં ચ આકીર્ણબહુજનમનુષ્યં ચ પ્રશાન્તકલિકલહડિમ્બડમરં તસ્કરરોગાપગતં શાલીક્ષુગોમહિષીસંપન્નમ્ અખિલમ્ અકણ્ટકમ્* (સ્પેયેર્: અકણ્ઠકમ્ ) । એકપુત્રમ્ ઇવ રાજ્યં કારયતિ । સ રાજા શ્રાદ્ધો ભદ્રઃ કલ્યાણાશય આત્મહિતપરહિતપ્રતિપન્નઃ કારુણિકો મહાત્મા ધર્મકામઃ પ્રજાવત્સલઃ સર્વપ્રદઃ સર્વપરિત્યાગી નિઃસઙ્ગપરિત્યાગી ચ । મહતી ત્યાગે વર્તતે । યાવદ્ અપરેણ સમયેન મહદ્દુર્ભિક્ષં પ્રાદુર્ભૂતં દુર્ભિક્ષાન્તરકલ્પસદૃશમ્* । તતસ્ તે જનકાયા દુર્ભિક્ષાકાલભયભીતાઃ ક્ષુત્ક્ષામકણ્ઠકપોલાઃ પ્રેતાશ્રયસદૃશાઃ સંગમ્ય સમાગમ્યૈકસમૂહેન રાજાનમ્ ઉપસૃત્ય જયેનાયુષા વર્ધયિત્વોચુઃ: દેવ પરિત્રાયસ્વ અસ્માન્ અસ્માદ્ દુર્ભિક્ષભયાત્* । પ્રયચ્છ જીવિતમ્ ઇતિ । તતો રાજા કોષ્ટ્ઃઆગારિકં પુરુષમ્ આમન્ત્રિતવાન્*: અસ્તિ ભો પુરુષ કોષ્ઠાગારે અન્નપાનં યદ્ અસ્માકં સ્યાદ્ એષાં ચ જનકાયાનામ્*? ઇતિ શ્રુત્વા કોષ્ઠાગારિક આહ: પરિગણ્ય દેવ સસ્યાનિ આખ્યાસ્યામીતિ । તતો ગણિતકુશલૈર્ ગણનાં કૃત્વા સર્વેષાં વિષયનિવાસિનાં દિવસે દિવસે એકકવડો રાજ્ઞો દ્વૌ કવડાવ્ ઇયન્તં કાલં ભવિષ્યતીતિ સમાખ્યાતમ્* । તતો રાજા જનકાયાન્ આહૂયોક્તવાન્*: તેન હિ ભવન્તો દિવસાનુદિવસમ્ આગત્ય રાજકુલે કવડમ્ અભ્યવહૃત્ય ગચ્છતેતિ । તતસ્ તે પ્રતિદિવસમ્ આગત્ય પ્રત્યેકમ્ એકૈકં કવડમ્ અભ્યવહૃત્ય યથેષ્ટં ગચ્છન્તિ ॥
અથાન્યતમો બ્રાહ્મણસ્ તસ્યાં ગાણનાયાં નાસીત્* । પરેભ્યશ્ ચ શ્રુત્વા રાજાનમ્ ઉવાચ: દેવ જનપદગતેન મે શ્રુતા ગણના । દીયતાં મમાપિ કવડ ઇતિ । તતો રાજા સ્વકાત્ કવડદ્વયાદ્ એકં બ્રાહ્મણાય દત્તવાન્* । એકં કવડં જનસામાન્યમ્ અભ્યવહર્તું પ્રવૃત્તઃ ॥
શક્રસ્ય દેવેન્દ્રસ્યાધસ્તાજ્ જ્ઞાનદર્શનં પ્રવર્તતે । તસ્યૈતદ્ અભવત્*: અતિદુષ્કરં બત વારાણસેયો રાજા કરોતિ, યન્વ્ અહમ્ એનં મીમાંસેયેતિ । અથ શક્રો દેવેન્દ્રો બ્રાહ્મણવેષમ્ આત્માનમ્ અભિનિર્માય ભોજનકાલે રાજાનમ્ ઉપસૃપ્તઃ । જયેનાયુષા ચ વર્ધયિત્વોવાચ: બુભુક્ષિતો કુરુષ્વ સ્વકકવડેનાનુગ્રહમ્ ઇતિ । તતો રાજા સ્વજીવિતપરિત્યાગં વ્યવસાયકારુણ્યાત્ સ્વકવડં બ્રાહ્મણાય દત્વાનાહારતાં પ્રતિપન્નઃ । યાવત્ ષડ્ભક્તચ્છેદા અનેનોપક્રમેણ કૃતાઃ । તં ચ મહાજનકાયં ભુઞ્જાનં દૃષ્ટ્વા પરાં પ્રીતિમ્ આપેદે । અથ શક્રો દેવેન્દ્રસ્ તં રાજ્ઞો ઽતિદુષ્કરં વ્યવસાયં દૃષ્ટ્વા બ્રાહ્મણવેષમ્ અન્તર્ધાપ્ય સ્વેન રૂપેણ સ્થિત્વા રાજાનં સંવર્ધયામાસ: સાધુ સાધુ મહારાજ, આવર્જિતા
-------------------- વૈદ્ય, પ્. 82 --------------------
વયં ભવતાનેન દુષ્કરેણ વ્યવસાયેન, સનાથશ્ ચાયં જનકાય ઈદૃશેન પ્રજાપાલકેન । ન દુષ્યતાં તવ વિજિતે સર્વબીજાનિ, વાપ્ય્ અન્તામ્* । અહં સપ્તમે દિવસે તથાવિધં માહેન્દ્રં વર્ષમ્ ઉત્સ્રક્ષ્યામિ, યેન સર્વસસ્યાનિ નિષ્પત્સ્યન્ત ઇતિ । રાજ્ઞા તથા કારિતમ્* । શક્રેણાપિ તથાવિધં મહેન્દ્રં વર્ષમ્ ઉત્સૃષ્ટમ્*, યેન દુર્ભિક્ષં વિનિવર્તિતં સુભિક્ષં પ્રાદુર્ભૂતમ્* ॥
ભગવાન્ આહ: કિં મન્યધ્વે ભિક્ષવો યો ઽસૌ તેન કાલેન તેન સમયેન બ્રહ્મદત્તો નામ રાજા બભૂવ, અહં સ । મયા તાન્ય્ એવંવિધે દુર્ભિક્ષે વર્તમાને સ્વજીવિતપરિત્યાગાદ્ એવંવિધાનિ દાનાનિ દત્તાનિ । તસ્માત્ તર્હિ ભિક્ષવ એવં શિક્ષિતવ્યમ્: યદ્ દાનાનિ દાસ્યામઃ પુણ્યાનિ કરિષ્યામઃ । ઇત્ય્ એવં વો ભિક્ષવઃ શિક્ષિતવ્યમ્* ॥
ઇદમ્ અવોચદ્ ભગવાન્ । આત્તમનસસ્ તે ભિક્ષવો ભગવતો ભાષિતમ્ અભ્યનન્દન્* ॥
અવ્શ્_33 ધર્મપાલઃ । (એદ્. સ્પેયેર્, વોલ્. ઇ)
બુદ્ધો ભગવાન્ સત્કૃતો ગુરુકૃતો માનિતઃ પૂજિતો રાજભી રાજમાત્રૈર્ ધનિભિઃ પૌરૈઃ શ્રેષ્ઠિભિઃ સાર્થવાહૈર્ દેવૈર્ નાગૈર્ યક્ષૈર્ અસુરૈર્ ગરુડૈઃ કિન્નરૈર્ મહોરગૈર્ ઇતિ દેવનાગયક્ષાસુરગરુડકિન્નરમહોરગાભ્યર્ચિતો બુદ્ધો ભગવાન્ જ્ઞાતો મહાપુણ્યો લાભી ચીવરપિણ્ડપાતશયનાસનગ્લાનપ્રત્યયભૈષજ્યપરિષ્કારાણાં સશ્રાવકસંઘો રાજગૃહે વિહરતિ વેણુવને કલન્દકનિવાપે । યદા દેવદત્તેન મોહપુરુષેણ ભગવતો વધાર્થેન ધનપાલકો હસ્તિનાગ ઉત્સૃષ્ટઃ, ઉદપાનો વિષચૂર્ણેન ચાવકીર્ણઃ, વધકપુરુષાશ્ ચોત્સૃષ્ટાઃ । સ ભગવતો દીર્ઘરાત્રં વધકઃ પ્રત્યર્થિકઃ પ્રત્યમિત્રઃ, ભગવાંશ્ ચાસ્ય મૈત્રચિત્તો હિતચિત્તો ઽનુકમ્પાચિત્તેન ન પ્રત્યુપસ્થિતઃ । તદા ભિક્ષવો ભગવન્તં પપ્રચ્છુઃ: પશ્ય ભગવન્ યાવદ્ અયં દેવદત્તો ભગવતો વધાયોદ્યતઃ, ભગવાંશ્ ચાસ્ય મૈત્રચિત્તો હિતચિત્તો ઽનુકમ્પચિત્તેના પ્રત્યુપસ્થિત ઇતિ ॥
ભગવાન્ આહ: કિમ્ અત્ર ભિક્ષવ આશ્ચર્યં યદ્ ઇદાનીં તથાગતો વિગતરાગો વિગતદ્વેષો વિગતમોહઃ પરિમુક્તો જાતિજરાવ્યાધિમરણશોકપરિદેવદુઃખદૌર્મનસ્યોપાયાસેભ્યઃ સર્વજ્ઞઃ સર્વાકારજ્ઞઃ સર્વજ્ઞાનજ્ઞેયવશિપ્રાપ્તઃ । યત્ તુ મયા અતીતે ઽધ્વનિ સરાગેણ સદ્વેષેણ સમોહેન દહરકવયસ્યવસ્થિતેન વધાય પરાક્રાન્તસ્યાસ્યાન્તિકે નૈવં ચિત્તં દૂષિતમ્* । તચ્ છૃણુત, સાધુ ચ સુષ્ઠુ ચ મનસિ કુરુત, ભાષિષ્યે ઽહમ્* ॥
ભૂતપૂર્વં ભિક્ષવો ઽતીતે ઽધ્વનિ વારાણસ્યાં નગર્યાં બ્રહ્મદત્તો નામ રાજા રાજ્યં કારયતિ ઋદ્ધં ચ સ્ફીતં ચ ક્ષેમં ચ સુભિક્ષં ચ આકીર્ણબહુજનમનુષ્યં ચ પ્રશાન્તકલિકલહડિમ્બડમરં તસ્કરરોગાપગતં શાલીક્ષુગોમહિષીસંપન્નમ્ અખિલમ્ અકણ્ટકમ્* । એકપુત્રમ્ ઇવ રાજ્યં પાલયતિ । સ રાજા શ્રાદ્ધો ભદ્રઃ કલ્યાણાશય આત્મહિતપરહિતપ્રતિપન્નઃ કારુણિકો મહાત્મા ધર્મકામઃ પ્રજાવત્સલઃ સર્વપ્રદઃ સર્વપરિત્યાગી નિઃસઙ્ગપરિત્યાગી ચ મહતી ત્યાગે વર્તતે । તસ્ય ચ રાજ્ઞો દુર્મતિર્ નામ દેવી ચણ્ડા રોષણી સાહસિકા । એકપુત્રશ્ ચ ધર્મપાલો નામ્ના તસ્યા એવ દુર્મત્યાઃ સકાશાજ્ જાતઃ । સ ચ ધર્મપાલો દયાવાન્ શ્રાદ્ધો ભદ્રઃ કલ્યાણાશય
-------------------- વૈદ્ય, પ્. 83 --------------------
આત્મહિતપરહિતપ્રતિપન્નઃ કારુણિકો મહાત્મા ધર્મકામઃ પ્રજાવત્સલઃ । સર્વેષાં ચ વારાણસેયાનાં બ્રાહ્મણગૃહપતીનામ્ ઇષ્ટઃ કાન્તઃ પ્રિયો મનાપો દર્શનેન । સ ચોપાધ્યાયસકાશં ગત્વા દારકૈઃ સહ લિપિં પઠતિ ॥

યાવદ્ રાજા અપરેણ સમયેન વસન્તકાલસમયે સંપુષ્પિતેષુ પાદપેષુ હંસક્રૌઞ્ચમયૂરશુકશારિકાકોકિલજીવઞ્જીવકનિર્ઘોષિતે વનષણ્ડે દેવ્યા સહાન્તઃપુરપરિવૃત ઉદ્યાનભૂમિં નિર્ગતઃ । તત્ર ચ રાજ્ઞ ઉદ્યાને ઽન્તઃપુરજનેન સહ ક્રીડત ઈર્ષ્યારોષપરીતા દુર્મતિર્ દેવી કુપિતા । રાજ્ઞા ચાસ્યા અર્ધં પીતકં વર્જિતમ્* । તયા કુપિતયા રાજ્ચઃ સંદેશો વિસર્જિતઃ: પુત્રસ્યાહં રુધિરં પિબેયમ્*, યદ્ય્ અહં તવાર્ધં પીતકં પિબેયમ્ ઇતિ । કામાન્ ખલુ પ્રતિસેવમાનસ્ય નાસ્તિ કિંચિત્ પાપકં કર્માકરણીયમ્ ઇતિ । તતો રાજા બ્રહ્મદત્તો ધાર્મિકો ઽપિ સન્ કામરાગપર્યવસાનવિગમાદ્ અન્તઃપુરજનેન સાન્ત્વ્યમાનો ઽપિ ક્રોધાગ્નિના પ્રજ્વલિતઃ । તતસ્ તેન સંપ્રવૃદ્ધક્રોધેનાજ્ઞા દત્તા: ગચ્છત, ધર્મપાલસ્ય ગલં છિત્વા રુધિરં પાયયતૈનામ્ ઇતિ ॥
તતો દારકશાલાવસ્થિતો ધર્મપાલઃ કુમારઃ શ્રુત્વા રોદિતું પ્રવૃત્તઃ । એવં ચાહ: ધિક્ સત્વસભાગતાં સંસારે, યત્ર નામ ક્રોધવશાદ્ અઙ્ગનિઃસૃતમ્ અપિ સુતં પરિત્યજન્તીતિ । તતો ધર્મપાલઃ સર્વાલંકારવિભૂષિતઃ પિતુઃ પાદયોર્ નિપત્ય કથયતિ: સાધુ તાત પ્રસીદ । નિરપરાધં મા માં પરિત્યાક્ષીઃ । ઇષ્ટાશ્ ચ સર્વેષાં પિતૄણાં પુત્રા ઇતિ । રાજા કથયતિ: પુત્રક યદિ તે માતા ક્ષમતે, અહમ્ અપિ ક્ષમે ઇતિ । તતો ધર્મપાલઃ પ્રરુદન્ માતુઃ સકાશમ્ ઉપસંક્રાન્તઃ પાદયોર્ નિપત્ય કૃતકરપુટ ઉવાચ: અમ્બ ક્ષમસ્વ, મા માં જીવિતાદ્ વ્યપરોપયેતિ । સા એવં કરુણદીનવિલમ્બિતૈર્ અક્ષરૈર્ ઉચ્યમાના ન ક્ષમતે । તતો વધ્યઘાતૈસ્ તીક્ષ્ણેન શસ્ત્રેણ ધર્મપાલસ્ય કુમારસ્ય ગલં છિત્વા દુર્મતિર્ દેવી રુધિરં પાયિતા । ન ચ દુર્મત્યા વિપ્રતિસારો જાતઃ । ધર્મપાલો ઽપિ કુમારો માતાપિતૃવધ્યઘાતેષુ ચિત્તં પ્રસાદ્ય કાલગતઃ ॥
ભગવાન્ આહ: કિં મન્યધ્વે ભિક્ષવો યો ઽસૌ તેન કાલેન તેન સમયેન ધર્મપાલો નામ કુમારો બભૂવ, અહં સઃ । સા દુર્મતિર્ દેવી, એષ દેવદત્તઃ । તદાપિ મે વધકહસ્તગતેનાસ્ય મૈત્રં ચિત્તમ્ ઉત્પાદિતમ્* । ઇદાનીમ્ અપ્ય્ અહમ્ અસ્ય વધાયોદ્યતસ્ય મૈત્રચિત્તો હિતચિત્તઃ અનુકમ્પાચિત્તઃ । તસ્માત્ તર્હિ ભિક્ષવ એવં શિક્ષિતવ્યમ્: યત્ સર્વસત્વેષુ મૈત્રં ચિત્તં ભાવયિષ્યામઃ । ઇત્ય્ એવં વો ભિક્ષવઃ શિક્ષિતવ્યમ્* ॥
ઇદમ્ અવોચદ્ ભગવાન્ । આત્તમનસસ્ તે ભિક્ષવો ભગવતો ભાષિતમ્ અભ્યનન્દન્* ॥
અવ્શ્_34 શિબિઃ । (એદ્. સ્પેયેર્, વોલ્. ઇ)
બુદ્ધો ભગવાન્ સત્કૃતો ગુરુકૃતો માનિતઃ પૂજિતો રાજભી રાજમાત્રૈર્ ધનિભિઃ પૌરૈઃ શ્રેષ્ઠિભિઃ સાર્થવાહૈર્ દેવૈર્ નાગૈર્ યક્ષૈર્ અસુરૈર્ ગરુડૈઃ કિન્નરૈર્ મહોરગૈર્ ઇતિ દેવનાગયક્ષાસુરગરુડકિન્નરમહોરગાભ્યર્ચિતો બુદ્ધો ભગવાન્ જ્ઞાતો મહાપુણ્યો લાભી ચીવરપિણ્ડપાતશયનાસનગ્લાનપ્રત્યયભૈષજ્યપરિષ્કારાણાં
-------------------- વૈદ્ય, પ્. 84 --------------------
સશ્રાવકસંઘઃ શ્રાવસ્ત્યાં વિહરતિ જેતવને ઽનાથપિણ્ડદસ્યારામે । તેન ખલુ સમયેન શ્રાવસ્ત્યાં ભિક્ષૂણાં દ્વૌ સંનિપાતૌ ભવતઃ । એક આષાઢ્યાં વર્ષોપનાયિકાયાં દ્વિતીયઃ કાર્તિક્યાં પૂર્ણમાસ્યામ્* । તત્ર ભિક્ષવઃ પાત્રાણિ પચન્તિ, ચીવરાણિ ધાવયન્તિ, પાંસુકૂલાનિ ચ સીવ્યન્તિ । યાવદ્ અન્યતમો ભિક્ષુશ્ ચીવરં સ્યોતુકામઃ સૂચીછિદ્રં સૂત્રકં ન શક્નોતિ પ્રતિપાદયિતુમ્* । સ કરુણદીનવિલમ્બિતૈર્ અક્ષરૈર્ ઉવાચ: કો લોકે પુણ્યકામ ઇતિ । ભગવાંશ્ ચાસ્ય નાતિદૂરે ચંક્રમે ચંક્રમ્યતે । તતો ભગવાન્ ગમ્ભીરમધુરવિશદકલવિઙ્કમનોજ્ઞદુન્દુભિનિર્ઘોષો ગજભુજસદૃશબાહુમ્ અભિપ્રસાર્ય કથયતિ: અહં ભિક્ષો લોકે પુણ્યકામ ઇતિ । તતો ઽસૌ ભિક્ષુર્ ભગવતઃ પઞ્ચાઙ્ગોપેતં સ્વરમ્ ઉપશ્રુત્ય સંભ્રાન્તસ્ ત્વરિતત્વરિતં ભગવતઃ પાણિં ગૃહીત્વા સ્વશિરસિ સ્થાપયિત્વાહ: ભગવન્*, અનેન તે પાણિના ત્રીણિ કલ્પાસંખ્યેયાનિ દાનશીલક્ષાન્તિવીર્યધ્યાનપ્રજ્ઞા ઉપચિતાઃ । અથ ચ પુનર્ ભગવાન્ એનમ્ આહ: અતૃપ્તો ઽહં ભિક્ષો પુણ્યૈઃ, લબ્ધરસો ઽહં ભિક્ષો પુણ્યૈઃ, અતો મે તૃપ્તિર્ નાસ્તીતિ ॥
ભિક્ષવઃ સંશયજાતાઃ સર્વસંશયચ્છેત્તારં બુદ્ધં ભગવન્તં પપ્રચ્છુઃ: આશ્ચર્યં ભદન્ત યદ્ ભગવાન્ પુણ્યમયૈઃ, સંસ્કારૈર્ અતૃપ્ત ઇતિ । ભગવાન્ આહ: કિમ્ અત્ર ભિક્ષવ આશ્ચર્યં યદ્ ઇદાનીં તથાગતો વિગતરાગો વિગતદ્વેષો વિગતમોહઃ પરિમુક્તો જાતિજરાવ્યાધિમરણશોકપરિદેવદુઃખદૌર્મનસ્યોપાયાસેભ્યઃ સર્વજ્ઞઃ સર્વાકારજ્ઞઃ સર્વજ્ઞાનજ્ઞેયવશિપ્રાપ્તઃ । યત્ ત્વ્ અહમ્ અતીતે ઽધ્વનિ સરાગઃ સદ્વેષઃ સમોહ્ક્‍હ્ ઽપરિમુક્તો જાતિજરાવ્યાધિમરણશોકપરિદેવદુઃખદૌર્મનસ્યોપાયાસેભ્યો તૃપ્તઃ પુણ્યમયૈઃ સંસ્કારૈઃ । તચ્ છૃણુત, સાધુ ચ સુષ્ઠુ ચ મનસિ કુરુત, ભાષિષ્યે ઽહમ્* ॥
ભૂતપુર્વં ભિક્ષવો ઽતીતે ઽધ્વનિ શિબિઘોષાયાં રાજધાન્યાં શિબિર્ નામ રાજા રાજ્યં કારયતિ ઋદ્ધં ચ સ્ફીતં ચ ક્ષેમં ચ સુભિક્ષં ચ આકીર્ણબહુજનમનુષ્યં ચ પ્રશાન્તકલિકલહડિમ્બડમરં તસ્કરરોગાપગતં શાલીક્ષુગોમહિષીસંપન્નમ્ અખિલમ્ અકણ્ટકમ્* । એકપુત્રમ્ ઇવ રાજ્યં પાલયતિ । સ ચ શિબી રાજા શ્રાદ્ધો ભદ્રઃ કલ્યાણાશય આત્મહિતપરહિતપ્રતિપન્નઃ કારુણિકો મહાત્મા ધર્મકામઃ પ્રજાવત્સલઃ સર્વપ્રદઃ સર્વપરિત્યાગી નિઃસઙ્ગપરિત્યાગી ચ । મહતી ત્યાગે વર્તતે । સ કલ્યમ્ (સ્પેયેર્: કાલ્યમ્ ) એવોત્થાય યજ્ઞવાટં પ્રવિશ્ય અન્નમ્ અન્નાર્થિભ્યઃ પ્રયચ્છતિ, વસ્ત્રં વસ્ત્રાર્થિભ્યઃ । ધનધાન્યહિરણ્યસુવર્નમણિમુક્તાવૈડૂર્યશઙ્ખશિલાપ્રવાલાદીનાં (સ્પેયેર્: શ્પ્રવાડાશ્ ) પરિત્યાગં કરોતિ । ન ચાસૌ પુણ્યમયૈઃ સંસ્કારૈસ્ તૃપ્તિં ગચ્છતિ । સો ઽન્તઃપુરં પ્રવિશ્યાન્તઃપુરજનસ્ય ભક્તાચ્છાદનં પ્રયચ્છતિ, કુમારાણામ્ અમાત્યાનાં ભટબલાગ્રસ્ય નૈગમજાનપદાનામ્* ॥
અથ રાજ્ઞઃ શિબેર્ એતદ્ અભવત્*: સંતર્પિતા અનેન મનુષ્યભૂતાઃ, ક્ષુદ્રજન્તો ઽવશિષ્ટાઃ, કેન સંતર્પયિતવ્યા ઇતિ । સ પરિત્યક્તવિભવસર્વસ્વ એકશાટકનિવસિતઃ સ્વશરીરાવશેષશ્ ચિન્તામ્ આપેદે । તસ્યૈતદ્ અભવત્: ક્ષુદ્રજન્તુભ્યઃ સ્વશરીરમ્ અનુપ્રયચ્છામીતિ । સ શસ્ત્રેણ સ્વશરીરં તક્ષયિત્વા યત્ર દંશમશકાસ્ તત્રોત્સૃષ્ટકાયઃ પ્રતિષ્ઠતે । પ્રિયમ્ ઇવૈકપુત્રકં રુધિરેણ સંતર્પયતિ ॥
શક્રસ્ય દેવેન્દ્રસ્યાધસ્તાજ્ જ્ઞાનદર્શનં પ્રવર્તતે । તસ્યૈતદ્ બહવત્*: કિમ્ અયં શિબી રાજા સત્વાનામ્ અર્થમ્ એવં કરોતિ, ઉત કરુણયા? યન્વ્ અહમ્ એનં વિજ્ઞાસેયેતિ । તતો ભિન્નાઞ્જનમ્ અસિવર્ણં
-------------------- વૈદ્ય, પ્. 85 --------------------

ગૃધ્રવેશમ્ આત્માનમ્ અભિનિર્માય રાજ્ઞે શિબેઃ સકાશમ્ ઉપસંક્રમ્ય મુખતુણ્ડકેનાક્ષ્યુત્પાટયિતું પ્રવૃત્તઃ । ન ચ રાજા સંત્રાસમ્ આપદ્યતે । કિં તુ મૈત્રીવિશાલાભ્યાં નયનાભ્યાં તં ગૃધ્રમ્ આલોક્ય કથયતિ: વત્સ, યન્ મદીયાચ્ છરીરાત્ પ્રયુઞ્જસે, તેન પ્રણયઃ ક્રિયતામ્ ઇતિ । તતઃ આવર્જિતઃ શક્રો દેવેન્દ્રો બ્રાહ્મણવેષમ્ આત્માનમ્ અભિનિર્માય રાજ્ઞઃ શિબેઃ પુરસ્તાત્ સ્થિત્વા: સાધુ પાર્થિવ, દીયતામ્ એતન્ નયનદ્વયમ્ ઇતિ । રાજોવાચ: મહાબ્રાહ્મણ ગૃહ્યતાં યદ્ અભિરુચિતમ્*, ન મે ઽત્ર વિઘ્નઃ કશ્ચિદ્ અસ્તીતિ । તતઃ શક્રો દેવેન્દ્રો ભૂયસ્યા માત્રયાભિપ્રસન્નો બ્રાહ્મણવેષમ્ અન્તર્ધાપ્ય સ્વરૂપેણ સ્થિત્વા રાજાનમ્ અભ્યુત્સાહયન્ન્ ઉવાચ: સાધુ સાધુ ભોઃ પાર્થિવ, સુનિશ્ચિતા તે બુદ્ધિઃ, અકમ્પ્યસ્ તે પ્રણિધિઃ; અનુગતા તે સત્વેષુ મહાકરુણા, યત્ર નામ ત્વં સંત્રાસકરેષુ ધર્મેષુ વિશારદોઃ । ન ચિરાત્ ત્વમ્ અનેન વ્યવસાયેનાનુત્તરાં સમ્યક્સંબોધિમ્ અભિસંભોત્સ્યસે ॥
ભગવાન્ આહ: કિં મન્યધ્વે ભિક્ષવો યો ઽસૌ તેન કાલેન તેન સમયેન શિબિર્ નામ રાજા બભૂવ, અહં સ । તદાનીમ્ અપિ પુણ્યમયૈઃ સંસ્કારૈસ્ તૃપ્તિર્ નાસ્તિ, પ્રાગ્ એવેદાનીમ્* । તસ્માત્ તર્હિ ભિક્ષવ એવં શિક્ષિતવ્યમ્: યદ્ દાનાનિ દાસ્યામઃ, પુણ્યાનિ કરિષ્યામઃ । ઇત્ય્ એવં વો ભિક્ષવઃ શિક્ષિતવ્યમ્* ॥
ઇદમ્ અવોચદ્ ભગવાન્ । આત્તમનસસ્ તે ભિક્ષવો ભગવતો ભાષિતમ્ અભ્યનન્દન્* ॥
અવ્શ્_35 સુરૂપઃ । (એદ્. સ્પેયેર્, વોલ્. ઇ)
બુદ્ધો ભગવાન્ સત્કૃતો ગુરુકૃતો માનિતઃ પૂજિતો રાજભી રાજમાત્રૈર્ ધનિભિઃ પૌરૈઃ શ્રેષ્ઠિભિઃ સાર્થવાહૈર્ દેવૈર્ નાગૈર્ યક્ષૈર્ અસુરૈર્ ગરુડૈઃ કિન્નરૈર્ મહોરગૈર્ ઇતિ દેવનાગયક્ષાસુરગરુડકિન્નરમહોરગાભ્યર્ચિતો બુદ્ધો ભગવાન્ જ્ઞાતો મહાપુણ્યો લાભી ચીવરપિણ્ડપાતશયનાસનગ્લાનપ્રત્યયભૈષજ્યપરિષ્કારાણાં સશ્રાવકસંઘઃ શ્રાવસ્ત્યાં વિહરતિ જેતવને ઽનાથપિણ્ડદસ્યારામે । યદા ભગવાન્ પ્રતિસંલયનાદ્ વ્યુત્થાય ચતસૃણાં પર્ષદા મધુરમધુરં ધર્મં દેશયતિ, ક્ષૌદ્રં મધ્વ્ ઇવાનેડકમ્*, અનેકશતા ચ પર્ષદ્ ભગવતઃ સકાશાન્ મધુરમધુરં ધર્મં શૃણોત્ય્ આનેઞ્જમાનૈર્ (સ્પેયેર્: અનિઞ્જમાનૈર્ )ઇન્દ્રિયૈઃ, તદા ભિક્ષવઃ સંશયજાતાઃ સર્વસંશયચ્છેત્તારં બુદ્ધં ભગવન્તં પપ્રચ્છુઃ: પશ્ય ભદન્ત યાવદ્ ધર્મરત્નસ્યામી ભાજનભૂતાઃ સત્વા આદરેણ શ્રોતવ્યં મન્યન્ત ઇતિ । ભગવાન્ આહ: યથા તથાગતેન ભિક્ષવ આદરજાતેન ધર્મઃ શ્રુતશ્ ચોદ્ગૃહીતશ્ ચ, તચ્ છૃણુત, સાધુ ચ સુષ્ઠુ ચ મનસિ કુરુત, ભાષિષ્યે ॥
ભૂતપુર્વં ભિક્ષવો ઽતીતે ઽધ્વનિ વારાણસ્યાં નગર્યાં સુરૂપો નામ રાજા રાજ્યં કારયતિ ઋદ્ધં ચ સ્ફીતં ચ ક્ષેમં ચ સુભિક્ષં ચ આકીર્ણબહુજનમનુષ્યં ચ પ્રશાન્તકલિકલહડિમ્બડમરં તસ્કરરોગાપગતં શાલીક્ષુગોમહિષીસંપન્નમ્ અખિલમ્ અકણ્ટકમ્* । એકપુત્રમ્ ઇવ રાજ્યં પાલયતિ । સ ચ રાજા શ્રાદ્ધો ભદ્રઃ કલ્યાણાશય આત્મહિતપરહિતપ્રતિપન્નઃ કારુણિકો મહાત્મા ધર્મકામઃ પ્રજાવત્સલઃ સર્વપ્રદઃ સર્વપરિત્યાગી નિઃસઙ્ગપરિત્યાગી ચ । મહતી ત્યાગે વર્તતે । તસ્ય ચ રાજ્ઞઃ સુન્દરિકા નામ દેવી અભિરૂપા દર્શનીયા પ્રાસાદિકા
-------------------- વૈદ્ય, પ્. 86 --------------------
સર્વાઙ્ગપ્રત્યઙ્ગોપેતા, સુન્દરકશ્ ચ નામ્ના એકપુત્રઃ ઇષ્ટઃ કાન્તઃ પ્રિયો મનાપઃ ક્ષાન્તો ઽપ્રતિકૂલઃ । અથાપરેણ સમયેન રાજ્ઞઃ સુરૂપસ્ય ધર્મે અભિલાષ ઉત્પન્નઃ । તેન સર્વે અમાત્યાઃ સંનિપાત્યોક્તાઃ: પર્યેષત મે ગ્રામણ્યો ધર્માન્, ધર્મો મે રોચત ઇતિ । તતસ્ તે અમાત્યાઃ કૃતકરપુટા રાજાનં વિજ્ઞાપયન્તિ: દુર્લભો મહારાજ ધર્મઃ । શ્રૂયતે મહારાજ બુદ્ધાનાં લોકે ઉત્પાદાદ્ ધર્મસ્યોત્પાદો ભવતીતિ । તતો રાજ્ઞા સુવર્ણપિટકં ધ્વજાગ્રે બદ્ધ્વા સર્વવિજિતે ઘણ્ટાવઘોષણં કારિતમ્*: યો મે ધર્મં વક્ષ્યતિ, તસ્યેમં સુવર્ણપિટકં દાસ્યામિ, મહતા ચ સત્કારેણ સત્કરિષ્યામીતિ । તતો બહવઃ કાલા અતિક્રાન્તાઃ । ન ચ કશ્ચિદ્ ધર્મદેશક ઉપલભ્યતે । તતઃ સ રાજા ધર્મહેતોર્ ઉત્કણ્ઠતિ પરિતપ્યતિ ॥
શક્રસ્ય ચ દેવાનામ્ ઇન્દ્રસ્યાધસ્તાજ્ જ્ઞનદર્શનં પ્રવર્તતે । સ પશ્યતિ રાજાનં ધર્મહેતોર્ વિહન્યમાનમ્* । તસ્યૈતદ્ અભવત્*: યન્વ્ અહં સુરૂપાં રાજાનમ્ મીમાંસેયેતિ । તતો યક્ષરૂપમ્ આત્માનમ્ અભિનિર્માય વિકૃતકરચરણનયનો ઽનેકપરિષન્મધ્યગતં રાજાનમ્ એતદ્ અવોચત્*: નનુ ધર્માભિલાષી ભવાન્*, અહમ્ તે ધર્મં વક્ષ્યામીતિ । તતો ધર્મશ્રવણાત્ પ્રીતિપ્રામોદ્યજાતો રાજા યક્ષમ્ એતદ્ ઉવાચ: બ્રૂહિ ગુહ્યક ધર્માન્ શ્રોષ્યામીતિ । ગુહ્યક ઉવાચ: સુખિતસ્ય બત મહારાજ ધર્મા અભિલસન્તિ । બુભુક્ષિતો ઽસ્મિ ભોજનં તાવન્ મે પ્રયચ્છેતિ । તચ્ છ્રુત્વા રાજા પૌરુષેયાનામ્ અમન્ત્રયામાસ: આનીયન્તામ્ અસ્ય ભક્ષ્યભોજ્યપ્રકારા ઇતિ । યક્ષ આહ: સદ્યોહતરુધિરમાંસભક્ષ્યો ઽહમ્* । એતં મે સુન્દરમ્ એકપુત્રકં પ્રયચ્છેતિ । શ્રુત્વા રાજા પરં વિષાદમ્ આપન્નઃ: કદાચિત્ કર્હિચિન્ મે ઽદ્ય ધર્મશબ્દ આસાદિતઃ । સો ઽપ્ય્ અનર્ઘેણ મૂલ્યેનેતિ । તતઃ સુન્દરઃ કુમારસ્ તદ્ ઉપશ્રુત્ય પિતુઃ પાદયોર્ નિપત્ય રાજાનમ્ વિજ્ઞાપયામાસ: મર્ષય દેવ । પૂર્યતાં દેવસ્યાભિપ્રાયમ્*, પ્રયચ્છ માં ગુહ્યકાયાહારાર્થમ્ ઇતિ । તતો રાજા તમ્ એકપુત્રકમ્ ઇષ્ટં કાન્તં પ્રિયં મનાપં ક્ષાન્તમ્ અપ્રતિકૂલં ધર્મસ્યાર્થે યક્ષાય દત્તવાન્* ।
તતો યક્ષેણ ઋદ્ધિબલાધાનાદ્ રજ્ઞઃ પર્ષદશ્ ચ તથા દર્શિતો યથાઙ્ગપ્રત્યઙ્ગાનિ પૃથગ્વિકૃત્ય ભક્ષિતાનિ, રુધિરં ચ પીયમાનમ્* । # # # દૃષ્ટ્વા રાજા ધર્માભિલાષી ન નિષાદમ્ આપન્નઃ । સ ગુહ્યકો રાજાનમ્ ઉવાચ: અતૃપ્તો ઽસ્મિ ભોઃ પાર્થિવ, ભૂયો મે પ્રયચ્છેતિ । તતો રાજા તસ્મૈ દયિતાં ભાર્યાં દત્તવાન્* । સાપિ તેનૈવાકારેણ દર્શિતા । તતો ભૂયો રાજાનમ્ ઉવાચા: ભો પાર્થિવ, અદ્યાપિ તૃપ્તિર્ ન લભ્યત ઇતિ । તતો રાજા યક્ષમ્ ઉવાચ: વત્સ દત્તો મે એકપુત્રકો ભાર્યા ચ દયિતા, કિં ભૂયઃ પ્રાર્થયસે ઇતિ । ગુહ્યક ઉવાચ: સ્વશરીરં મે પ્રયચ્છ । અનેન તૃપ્તિમ્ ઉપયાસ્યામીતિ । રાજોવાચ: યદિ સ્વશરીરં તે પ્રદાસ્યામિ, કથં પુનર્ ધર્મં શ્રોષ્યામિ? કિં નુ પૂર્વં મે ધર્મં વદ, પશ્ચાદ્ ગૃહીતધર્મા શરીરં પરિત્યક્ષ્યામીતિ । તતો ગુહ્યકેન રાજાનં પ્રતિજ્ઞાયાં પ્રતિષ્ટ્ઃઆપ્યાનેકશતાયાઃ પરિષદઃ પુરસ્તાદ્ ધર્મો દેશિતઃ ॥
-------------------- વૈદ્ય, પ્. 87 --------------------
પ્રિયેભ્યો જાયતે શોકઃ પ્રિયેભ્યો જાયતે ભયમ્* ।
પ્રિયેભ્યો વિપ્રમુક્તાનાં નાસ્તિ શોકઃ કુતો ભયમ્ ઇતિ