અવદાનશતક · અધ્યાય 32

ભૂતપૂર્વં ભિક્ષવો ઽતીતે ઽધ્વનિ વારાણસ્યાં નગર્યાં પદ્મકો નામ રાજા રાજ્યં કારયતિ ઋદ્ધં ચ સ્ફીતં ચ ક્ષેમં ચ સુભિક્ષં ચ આકીર્ણબહુજનમનુષ્યં ચ પ્રશાન્તકલિકલહડિમ્બડમરં તસ્કરરોગાપગતં શાલીક્ષુગોમહિષીસંપન્નમ્ અખિલમ્ અકણ્ટકમ્ (સ્પેયેર્: અકણ્ઠકમ્) એકપુત્રમ્ ઇવ રાજ્યં કારયતિ । સ ચ રાજા શ્રાદ્ધો ભદ્રઃ કલ્યાણાશય આત્મહિતપરહિતપ્રતિપન્નઃ કારુણિકો મહાત્મા ધર્મકામઃ પ્રજાવત્સલઃ સર્વપ્રદઃ સર્વપરિત્યાગી નિઃસઙ્ગપરિત્યાગી ચ મહતી ત્યાગે વર્તતે । તસ્મિંશ્ ચ સમયે વારાણસ્યાં કાલવૈષમ્યાદ્ ધાતુવૈષમ્યાદ્ વા વ્યાધિર્ ઉતપન્નઃ । પ્રાયઃ સત્વાનાં પાણ્ડુરોગઃ સંવૃત્તઃ । તતો રાજ્ઞા તાન્ દૃષ્ટ્વા કારુણિકમ્ ઉત્પાદિતમ્: મયા હ્ય્ એષાં પરિત્રાણં કરણીયં ચિકિત્સા ચેતિ । તતઃ સ રાજા સર્વવિષયનિવાસિનો વૈદ્યાન્ સંનિપાત્ય તેષાં સત્વાનાં નિદાનમ્ આશયાનુશયં ચોપલક્ષ્ય
-------------------- વૈદ્ય, પ્. 79 --------------------
સ્વયમ્ આરબ્ધશ્ ચિકિત્સાં સર્વૌષધસમુદાનયં ચ કર્તુમ્* । તતશ્ ચિકિત્સ્યમાનાનાં તેષાં સત્વાનાં બહવઃ કાલા અતિક્રાન્તાઃ । ન ચ શક્યન્તે વૈદ્યદ્રવ્યૌષધપરિચારકસંપન્ના અપિ ચિકિત્સિતુમ્* । તતો રાજ્ઞા સર્વવૈદ્યાન્ આહૂય આદરજાતેન પુનઃ પૃષ્ટાઃ: કો ઽત્ર હેતુર્ ન મે દુશ્ચિકિત્સ્યા ઇતિ । વૈદ્યા વિચાર્ય ગુણદોષાનેકમતેનાહુઃ: દેવ કાલવૈષમ્યાદ્ ધાતુવૈષમ્યાચ્ ચ લક્ષ્યામહે । અપિ તુ દેવ અસ્ત્ય્ એકભૈષજ્યં રોહિતો નામ મત્સ્યઃ । યદિ તસ્ય પ્રાપ્તિઃ સ્યાત્, શક્યન્તે ચિકિત્સિતુમ્ ઇતિ । તતો રાજા રોહિતં મત્સ્યં સમન્વેષિતુમ્ આરબ્ધઃ । સ બહુભિર્ અપિ ચારપુરુષૈર્ મૃગ્યમાણો ન લભ્યતે । તતસ્ તે રાજ્ઞે નિવેદિતવન્તઃ ॥
અથ રાજા અપરેણ સમયેન બહિર્યાણાય નિર્ગચ્છતિ । તે ચ વ્યાધિન એકસમૂહેન સ્થિત્વા રાજાનમ્ ઊચુઃ: પરિત્રાયસ્વ મહારાજ અસ્માન્ અસ્માદ્ વ્યાધેઃ । પ્રયચ્છ જીવિતમ્ ઇતિ । તતો રાજા કરુણદીનવિલમ્બિતૈર્ અક્ષરૈર્ ઉચ્યમાનસ્ તદાતુરવચનં શ્રુત્વા કારુણ્યાદ્ આકમ્પિતહૃદયઃ સાશ્રુદુર્દિનવદનં ચિન્તયામાસ: કિં મમાનેનૈવંવિધેન જીવિતેન રાજ્યૈશ્વર્યાધિપત્યેન વા ઈદૃશેન, યો ઽહં પરેષાં દુઃખાર્તાનાં ન શક્તો ઽસ્મિ શાન્તિં કર્તુમ્ ઇતિ । એવં વિચિન્ત્ય રાજા મહાન્તમ્ અર્થોત્સર્ગં કૃત્વા જ્યેષ્ઠં કુમારં રાજ્યૈષ્વર્યાધિપત્યેષુ પ્રતિષ્ઠાપ્ય બન્ધુજનં ક્ષમયિત્વા પૌરામાત્યાંશ્ ચ ક્ષમયિત્વા દીનાન્ સમાશ્વાસ્ય અષ્ટાઙ્ગસમન્વાગતં વ્રતં સમાદાય ઉપરિપ્રાસાદતલમ્ અભિરુહ્ય ધૂપપુષ્પગન્ધમાલ્યવિલેપનં ચ ક્ષિપ્ત્વા પ્રાઙ્મુખં પ્રણિધિં કર્તું પ્રારબ્ધઃ: યેન સત્યેન સત્યવચનેન મહાવ્યસનગતાન્ સત્વાન્ વ્યાધિપરિપીડિતાન્ દૃષ્ટ્વા સ્વજીવિતમ્ ઇષ્ટં પરિત્યજામિ । અનેન સત્યેન સત્યવાક્યેન અસ્યાં વાલુકાયાં નદ્યાં મહાન્ રોહિતમત્સ્યઃ પ્રાદુર્ભવેયમ્* । ઇત્ય્ ઉક્ત્વા પ્રાસાદતલાદ્ આત્માનં મુમોચ ॥
સ પતિતમાત્રઃ કાલગતો નદ્યાં વાલુકાયાં મહાન્ રોહિતમત્સ્યઃ પ્રાદુર્ભૂતઃ । ઇતિ દેવતાભિઃ સર્વવિજિતે શબ્દ ઉત્સૃષ્ટઃ: એષ દીર્ઘકાલમહાવ્યાધ્યુત્પીડિતાનામ્ અમૃતકલ્પો નદ્યાં વાલુકાયાં મહાન્ રોહિતમત્સ્ય પ્રાદુર્ભૂતઃ ઇતિ । યતઃ સહશ્રવણાન્ મહાજનકાયઃ શસ્ત્રવ્યગ્રકરઃ પિટકાન્ આદાય નિર્ગત્ય વિવિધૈસ્ તીક્ષ્ણૈઃ શસ્ત્રૈર્ જીવિત એવ માંસાન્ય્ ઉત્કર્તિતુમ્ આરબ્ધઃ । સ ચ બોધિસત્વો વિકર્ત્યમાનશરીરસ્ તાન્ સર્વાન્ મૈત્ર્યા સ્ફુરન્ સબાષ્પાશ્રુવદનશ્ ચિન્તયામાસ: લાભા મે સુલબ્ધાઃ યન્ નામ ઇમે સત્વા મદીયેન માંસરુધિરેણ સુખિનો ભવિષ્યન્તીતિ । તદ્ અનેનોપક્રમેણ સત્વાન્ દ્વાદશવર્ષાણિ સ્વકેન માંસરુધિરેણ સંતર્પયામાસ, ન ચાનુત્તરાયાઃ સમ્યક્સંબોધેશ્ ચિત્તં નિવર્તિતવાન્* ॥
યદા તેષાં સત્વાનાં સ વ્યાધિર્ ઉપશાન્તસ્ તદા તેન રોહિતમત્સ્યેન શબ્દ ઉદીરિતઃ: શૃણ્વન્તુ ભવન્તઃ સત્વાઃ । અહં સ રાજા પદ્મકઃ । મયા યુષ્માકમ્ અર્થે સ્વજીવિતપરિત્યાગેનાયમ્ એવંવિધ આત્મભાવ ઉપાત્તઃ । મમાન્તિકે ચિત્તં પ્રસાદયધ્વમ્* । યદાહમ્ અનુત્તરાં સમ્યક્સંબોધિમ્
-------------------- વૈદ્ય, પ્. 80 --------------------
અભિસંભોત્સ્યે, અહં તદા યુષ્માન્ અત્યન્તવ્યાધેઃ પરિમોચ્ય અત્યન્તનિષ્ઠે નિર્વાણે પ્રતિષ્ઠાપયિષ્યામીતિ । તચ્છ્રવણાત્ સ જનકાયો લબ્ધપ્રસાદો રાજામાત્યપૌરાશ્ ચ પુષ્પધૂપમાલ્યવિલેપનૈર્ અભ્યર્ચ્ય પ્રણિધાનં કર્તુમ્ આરબ્ધાઃ: અતિદુષ્કરકારક, યદા ત્વમ્ અનુત્તરાં સમ્યક્સંબોધિમ્ અભિસંબુધ્યેથાઃ, તદા તે વયં શ્રાવકાઃ સ્યામેતિ ।
ભગવાન્ આહ: કિં મન્યધ્વે ભિક્ષવો યો ઽસૌ તેન કાલેન તેન સમયેન પદ્મકો નામ રાજા બભૂવ, અહં સ । યદ્ એવંવિધાઃ પરિત્યાગાઃ કૃતાઃ, તેન મે સંસારે ઽનન્તસુખમ્ અનુભૂતમ્* । ઇદાનીમ્ અપ્ય્ અનુત્તરાં સમ્યક્સંબોધિમ્ અભિસંબુદ્ધઃ, સમપાકયા ચ ગ્રહણ્યા સમન્વાગતઃ । યેન મે અશિતપીતખાદિતાસ્વાદિતં સમ્યક્ સુખેન પરિણમતિ । અલ્પાબાધો રોગતાતીતશ્ ચાસ્મિ । તસ્માત્ તર્હિ ભિક્ષવ એવં શિક્ષિતવ્યમ્: યત્ સર્વસત્વેષુ દયાં ભાવયિષ્યામઃ । ઇત્ય્ એવં વો ભિક્ષવઃ શિક્ષિતવ્યમ્* ॥
ઇદમ્ અવોચદ્ ભગવાન્ । આત્તમનસસ્ તે ભિક્ષવો ભગવતો ભાષિતમ્ અભ્યનન્દન્* ॥
અવ્શ્_32 કવડઃ । (એદ્. સ્પેયેર્, વોલ્. ઇ)
બુદ્ધો ભગવાન્ સત્કૃતો ગુરુકૃતો માનિતઃ પૂજિતો રાજભી રાજમાત્રૈર્ ધનિભિઃ પૌરૈઃ શ્રેષ્ઠિભિઃ સાર્થવાહૈર્ દેવૈર્ નાગૈર્ યક્ષૈર્ અસુરૈર્ ગરુડૈઃ કિન્નરૈર્ મહોરગૈર્ ઇતિ દેવનાગયક્ષાસુરગરુડકિન્નરમહોરગાભ્યર્ચિતો બુદ્ધો ભગવાન્ જ્ઞાતો મહાપુણ્યો લાભી ચીવરપિણ્ડપાતશયનાસનગ્લાનપ્રત્યયભૈષજ્યપરિષ્કારાણાં સશ્રાવકસંઘઃ શ્રાવસ્ત્યાં વિહરતિ જેતવને ઽનાથપિણ્ડદસ્યારામે । તત્ર ભગવાન્ ભિક્ષૂન્ આમન્ત્રયતે સ્મ: સચેદ્ ભિક્ષવઃ સત્વા જાનીયુર્ દાનસ્ય દાનસંવિભાગસ્ય ચ ફલવિપાકં યથાહં જાનામિ દાનસ્ય ફલં દાનસંવિભાગસ્ય ચ ફલવિપકામ્*, અપીદાનીં યો ઽસાવ્ અપશ્ચિમકઃ કવડશ્ ચરમ આલોપઃ, તતો ઽપિ નાદત્વા અસંવિભજ્ય પરિભુઞ્જીત સચેલ્ લભેત દક્ષિણીયં પ્રતિગ્રાહકમ્* । ન ચૈષામ્ ઉત્પન્નં માત્સર્યં ચિત્તં પર્યાદાય તિષ્ઠેત્* । યસ્માત્ તર્હિ સત્વા ન જાનન્તિ દાનસ્ય ફલં દાનસંવિભાગસ્ય ચ ફલવિપાકમ્*, યથાહં જાનામિ દાનસ્ય ફલં દાનસંવિભાગસ્ય ચ ફલવિપાકમ્*, તસ્માત્ તે અદત્વા અસંવિભજ્ય પરિભુઞ્જતે આગૃહીતેન ચેતસા, ઉત્પન્નં ચૈષાં માત્સર્યં ચિત્તં પર્યાદાય તિષ્ઠતિ ॥
ઇદમ્ અવોચદ્ ભગવાન્* । ઇદમ્ ઉક્ત્વા સુગતો હ્ય્ અથાપરમ્ એતદ્ ઉવાચ શાસ્તા:
એવં હિ સત્વા જાનીયુર્ યથા પ્રોક્તં મહર્ષિણા ।
વિપાકઃ સંવિભાગસ્ય યથા ભવતિ મહાર્થિકઃ

નાદત્વા પરિભુઞ્જીરન્ ન સ્યુર્ મત્સરિણસ્ તથા ।
ન ચૈષામ્ આગ્રહે ચિત્તમ્ ઉત્પદ્યેત કદાચન

-------------------- વૈદ્ય, પ્. 81 --------------------
યસ્માત્ તુ ન પ્રજાનન્તિ બાલા મોહતમોવૃતાઃ ।
તસ્માત્ તુ ભુઞ્જતે સત્વા આગૃહીતેન ચેતસા ।
ઉત્પન્નં ચૈષાં માત્સર્યં ચિત્તં પર્યાદાય તિષ્ઠતિ