અવદાનકલ્પલતા · અધ્યાય 9

ઇતિ ક્ષેમેન્દ્રવિરચિતાયાં બોધિસત્ત્વાવદાનકલ્પલતાયાં શ્રીગુપ્તાવદાનં નામ અષ્ટમઃ પલ્લવઃ ॥
9. જ્યોતિષ્કાવદાનમ્ ।
ધન્યાનામશિવં બિભર્તિ શુભતાં ભવ્યસ્વભાવોદ્ભવં
મૂર્ખાણાં કુશલં પ્રયાત્યહિતતામિત્યેષ લક્ષ્યઃ ક્રમઃ ।
નિશીથતિમિરાન્ધ્યમૌષધિવનસ્યાત્યન્તકાન્તિપ્રદં
એતચ્ચૌલુકકૂલદૃષ્ટહતયે સર્વત્ર મૈત્રં મહઃ

પુરા રાજગૃહાભિખ્યે બિમ્બિસારસ્ય ભૂપતેઃ ।
અભૂત્ પૌરઃ સુભદ્રાખ્યઃ પરિપૂર્ણગૃહસ્થિતેઃ

મૌર્ખ્યાન્મોહપ્રપન્નસ્ય સર્વદર્શનવિદ્વિષઃ ।
તસ્ય ક્ષપણકેષ્વેવ બભૂવાભ્યધિકાદરઃ

તસ્ય સત્યવતી નામ જાયાભિજનશાલિની ।
ગર્ભમાધત્ત પૂર્ણેન્દુબિમ્બં પૌરદરીવ દિક્

કલન્દકનિવાસાખ્યો વેણુકાનનસંશ્રયઃ ।
કદાચિત્ ભગવાત્ બુદ્ધઃ પ્રાપ્તઃ પિણ્ડાય તર્ગૃહમ્

પૂજાં સભાર્યઃ કૃત્વાત્મૈ તં સ પપ્રચ્છ સાદરઃ ।
ગર્ભસ્થિતમપત્યં યત્ કિંરૂપં તદ્ભવિષ્યતિ

સો ઽવદત્ સંપદં ભુક્ત્વા પુત્રસ્તે દિવ્યમાનુષીમ્ ।
પ્રવ્રજ્યયા શાસને મે સંયુક્તો મુક્તિમેષ્યતિ

યાતે ભગવતિ સ્પષ્ટમિત્યાદિશ્ય નિજાશ્રયમ્ ।
અભ્યાયયૌ ગૃહપતેર્ભૂરિકઃ ક્ષપણો ગૃહમ્

ભગવદ્ભાષિતં તત્તુ સુભદ્રેણ નિવેદિતમ્ ।
શ્રુત્વા ક્ષપણકહ્ ક્ષિપ્રમભૂદ્દેષવિષાકુલઃ

ગણયિત્વા સ સુચિરં ગ્રહજ્ઞાનકૃતશ્રમઃ ।
યદેવોક્તં ભગવતા પ્રશ્ને ઽપશ્યત્તથાવિધમ્

સો ઽચિન્તયદયો સત્યમુક્તં તેન ન સંશયઃ ।
તત્પ્રભાવોપમાદાય કિં સ્વસત્યં વદામ્યહમ્

તસ્ય સર્વજ્ઞતાં વેત્તિ સુભદ્રો યદિ મદ્ગિરા ।
તદેષ ક્ષપણશ્રદ્ધાં ત્યક્ષ્યતિ શ્રમણાદરાત્

ઇતિ સંચિન્ત્ય સામર્ષઃ સ સુભદ્રમભાષત ।
અસત્યેમેતત્ કથિતં તેન સર્વજ્ઞમાનિના

મનુષ્યઃ કથમાપ્નોતિ દેવાર્હાં દિવ્યસંપદમ્ ।
પ્રવ્રજ્યા કિં તુ સત્યેવ કથં તેનાસ્ય ચિન્તિતા

ક્ષીણઃ ક્ષુદુપસંતપ્તો યસ્ય નાસ્ત્યન્યતો ગતિઃ ।
તસ્ય તસ્ય સુભિક્ષાર્હં શરણં શ્રમણવ્રતમ્

પશ્યામ્યહં ગૃહપતે પ્રમાણં યદિ મદ્વચઃ ।
પ્રત્યુતાયં શિશુર્જાતઃ કુલં સંતાપયિષ્યતિ

ઇત્યુદીર્ય ક્ષપણકે યાતે ગૃહપતિશ્ચિરમ્ ।
વિચાર્ય વિદધે તાં તામ્ યુક્તિં ગર્ભનિપાતને

યદા દ્રવ્યપ્રયોગે ઽપિ નૈવ ગર્ભહ્ પરિચ્યુતઃ ।
તદાસ્ય પત્નીમવધીદેકાન્તે હઠમર્દનૈઃ

તતઃ શીતવનં તસ્યાં શ્મશાનં તેન પાપિના ।
પ્રાપિતાયામ્ ક્ષપણકાસ્તદ્વાર્તાનન્દિતા જગુઃ

અહો બતાહો સર્વજ્ઞઃ શિશોઃ સત્યં તદુક્તવાન્ ।
સેયં સૂનાવજાતે ઽસ્ય જનની પઞ્ચતાં ગતા

ઇયં સા શ્રીઃ શિશોર્દિવ્યા સોક્તા દિવ્યમનુષ્યતા ।
ઇયં ચ સાસ્ય પ્રવ્રજ્યા યત્ કુક્ષૌ નિધનં ગતઃ

ઇતિ તેષાં પ્રવાદેન સોપહાસેન સર્વતઃ ।
શ્મશાનદર્શનાયૈવ બભૂવ જનસંગમઃ

અત્રાન્તરે દિવ્યદૃશા ભગવાન્ ભૂતભાવનઃ ।
સર્વં વિજ્ઞાય તદ્બુદ્ધઃ પ્રદધ્યૌ સસ્મિતઃ ક્ષણમ્

અહો મોહાનુબન્ધેન દૂરસ્થૈરપિ દેહિનામ્ ।
આલોકશ્છાદ્યતે મૂર્ખૈર્મેઘૈરિવ વિકારિભિઃ

શુભં ક્ષપયતા તેન ક્ષપણેન સ મુગ્ધધીઃ ।
અહો ગૃહપતિઃ પાપાદકાર્યમપિ કારિતઃ

ઇતિ સંચિન્ત્ય બહ્ગવાન્ સ્વયં ભિક્ષુગણૈર્વૃતઃ ।
યયૌ શીતવનં ક્ષિપ્રં શ્મશાનં કરુણાકુલઃ

શ્મશાનચારિકાં જ્ઞાત્વા રાજા ભગવતઃ સ્વયમ્ ।
બિમ્બિસારઃ સહામાત્યૈસ્તામેવ ભિવમાયયૌ

તતઃ સુભદ્રજાયાયાં પ્રક્ષિપ્તાયાં ચિતાનલે ।
કુક્ષિં ભિત્ત્વામ્બુજાસીનઃ શિશુઃ સૂર્ય ઇવોદ્યયૌ

જ્વાલિતાણલમધ્યસ્થં તં કશ્ચિન્નાગ્રહીદ્યદા ।
તદા જનસમૂહસ્ય હાહાકારો મહાનભૂત્

તતસ્તં સંભ્રમાવૃદ્ધગતિઃ સુગતશાસનાત્ ।
કુમારભૃત્યો જગ્રાહ જીવકાખ્યઃ કુમારકમ્

જિનાવલોકનેનૈવ બાલકગ્રહણક્ષણે ।
અભૂચ્ચિતાનલસ્તસ્ય હરિચન્દનશીતલઃ

જીવન્તં જ્વલનાન્મુક્તં રુચિરમ્ વીક્ષ્ય દારકમ્ ।
વૈલક્ષ્યેણ ક્ષપણકાઃ ક્ષણં તસ્થુર્મૃતા ઇવ

તતઃ સુભદ્રં ભગવાન્ સર્વભૂતહિતે રતઃ ।
બભાષે વિસ્મયોદ્ભાન્તં પુત્રો ઽયં ગૃહ્યતામિતિ

સ તુ દોલાકુલમતિઃ કિં કરોમીતિ સંશયાત્ ।
ક્ષપનાનાં મુખાન્યેવ શિક્ષાયૈ ક્ષણમૈક્ષત

તે તમૂચુર્ન બાલો ઽયં ગ્રાહ્યઃ શ્માશાનવહ્નિજઃ ।
યત્રાયં તિષ્ઠતિ વ્યક્તં ન ભવત્યેવ તદ્ગૃહમ્

ઇતિ તેષાં ગિરા મૂર્ખઃ સ જગ્રાહ ન તં યદા ।
તદા ક્ષિતિપતિર્બાલમાદદે જિનશાસનાત્

જ્યોતિર્મધ્યાદવાપ્તસ્ય જ્યોતિષ્કસદૃશત્વિષઃ ।
જ્યોતિષ્ક ઇતિ નામાસ્ય ચકાર ભગવાન્ સ્વયમ્

તસ્ય પ્રવર્ધમાનસ્ય ભૂપાલબહ્વને શિશોઃ ।
દેશાન્તરગતઃ કાલે માતુલઃ સમુપાયયૌ

સ વિદિત્વા સ્વસુર્વૃત્તં નિધનં પુત્રજન્મનિ ।
કોપાત્ સુભદ્રમભ્યેત્ય કમ્પમાનઃ સમભ્યઘાત્

મૂર્ખ ક્ષપણભક્તેન તદ્ગિરા હતયોષિતા ।
ત્વયા ત્યક્તસ્વપુત્રેણ કિં નામ સુકૃતા કૃતમ્

નિશ્ચેતનાઃ સ્વભાવેન પરમન્ત્રસમુત્થિતાઃ ।
સહન્તો ઽપિ વિનિઘ્નન્તિ વેતાલા ઇવ દુર્જનાઃ

અધુનૈવ ન ગૃહ્ણાસિ યદિ રાજગૄહાત્ સુતમ્ ।
તત્તે સ્ત્રીવધમુદ્ધુષ્ય કારયામ્યર્થનિગ્રહમ્

ઇત્યુક્તસ્તેન તદ્ભીત્યા સ ભૂપતિગૃહાત્ સુતમ્ ।
આનિનાય ચિરાન્મુક્તમકામેન મહીભુજા

તતઃ સુભદ્રે કાલેન કાલસ્ય વશમાગતે ।
અભૂન્નિર્દિર્વિભૂતીનાં જ્યોતિષ્કો ઽર્ક ઇવ ત્વિષામ્

અર્થિકલ્પદ્રુમઃ પ્રાય સંપદં દિવ્યમાનુષીમ્ ।
સ બુદ્ધધર્મસંઘેષુ શરણ્યેષ્વકરોન્મતિમ્

તદ્ભક્ત્યુપનતં દિવ્યરત્નસંચયમદ્ભુતમ્ ।
પ્રદદૌ ભિક્ષુસંઘેભ્યઃ પુણ્યરત્નાર્જનોદ્યતઃ

તસ્ય દેવનિકાયેભ્યઃ સાશ્ચર્યા વિવિધર્દ્ધયઃ ।
સ્વયમેવાયયુર્વેશ્મ મહોદધિમિવાપગાઃ

તૃણે રત્ને ચ સમધીર્ભવગાનપિ તદ્ગૃહે ।
ચક્રે તદનુરોધેન રત્નપાત્રપરિગ્રહમ્

સ દિવ્યવસ્ત્રયુગલં યશસામુપમાક્ષમમ્ ।
પ્રાપ પુણ્યપણક્રીતં નિજં ગૃહમિવામલમ્

કદાચિદથ તદ્વસ્ત્રંસ્નાનાર્દ્રં ન્યસ્તમાતપે ।
સમીરણેનાપહૃતં ન્યપતન્મૂર્ધિ ભૂપતેઃ

વિલોક્યાપૂર્વરુચિરમ્ જ્યોતિષ્કસ્ય તદંશુકમ્ ।
વિદ્યશ્રીવિસ્મિતો રાજા તૃણં મેને નિજશ્રિયમ્

ભોક્તું નિમન્ત્રિતઃ પ્રાપ્ય તસ્ય રત્નમયં ગૃહમ્ ।
નૃપતિઃ સ્વર્ગમજ્ઞાસીત્ જ્યોતિષ્કભવનસ્થિતઃ

અથ કાલેન ભૂપાલઃ પુત્રેણાજાતશત્રુણા ।
છદ્મના રાજ્યલુબ્ધેન ધર્મશીલો નિપાતિતઃ

અતીતે સદ્ગુણે રાજ્ઞિ તસ્મિન્ કૃતયુગોપમે ।
અધર્મ ઇવ સ પ્રાપ રાજ્યં રાજવરાત્મજઃ

સ ભૂભૃદ્દુર્લભાં દૃષ્ટ્વા જ્યોતિષ્કસ્ય ગૃહે શ્રિયમ્ ।
તમુવાચ સમભ્યેત્ય મત્પિત્રા ત્વં વિવર્ધિતઃ

ભ્રાતા તવાહં ધર્મેણ વિભવાર્ધં પ્રયચ્છ મે ।
ન ચેદ્ભાગધન્દ્રોહાત્ કલિરેવ પ્રજાયતે

ઇત્યુક્તસ્તેન કૌટિલ્યાત્ જ્યોતિષ્કઃ ક્રૂરકારિણા ।
રત્નપૂર્ણં ગૃહં તસ્મૈ દત્વા પ્રાયાત્ પરં ગૃહમ્

સા દિવ્યરત્નરુચિરસ્ફીતા લોકોપકારિણી ।
હ્યોતિષ્કમેવાનુયયૌ શ્રીઃ પ્રભેવ દિવાકરમ્

પુનસ્ત્યક્તાપિ સા સંપત્ સપ્તકૃત્વઃ પ્રભાવતી ।
જ્યોતિષ્કમસ્પૃષ્ટનૃપા સાધ્વી પરિમિવાયયૌ

સર્વસ્વાહરણોદ્યુક્તં દસ્યુચૌરાદિયુક્તિભિઃ ।
જ્યોતિષ્કઃ કુપિતં જ્ઞાત્વા નિર્વિણ્ણઃ સમચિન્તયત્

અપુણ્યપરિપાકેણ પ્રજાનાં જનકોપમઃ ।
સંયાતઃ સ્મૃતિશેષત્વં રાજા વાત્સલ્યપેશલઃ

કો ઽન્યસ્તત્સદૃશો યસ્મિન્ નિર્વ્યાજસરલે પ્રજાઃ ।
પિતરીવ કૃતાશ્વાસાઃ સુખં રાત્રિષુ શેરતે

ધનિનસ્તૃણવત્પ્રાપ્યાઃ પ્રાપ્યન્તે રત્નવદ્બુધાઃ ।
અમૃતાદપિ દુષ્પ્રાપ્યઃ સૌજન્યસરલો જનહ્

નિર્વ્યાજવૈદગ્ધ્યજુષામમુગ્ધસરલાત્મનામ્ ।
અનુદ્ધતોન્નતાનાં ચ વિરલં જન્મ તાદૃશામ્

અધુના દ્વેષદુર્વૃત્તઃ પ્રવૃત્તનિકૃતિર્નૃપઃ ।
પાપપાકેન લોકાનામકાલે કલિરાગતઃ

મિત્રે જગતિ યાતે ઽસ્તં તસ્મિન્ ભાસ્વતિ ભૂપતૌ ।
દોષોદયઃ પ્રવૃદ્ધો ઽયમન્ધકારાય તત્સુતઃ

નૂનં સતામતીતાનાં નિષ્કારણસુહૃત્ ખલઃ ।
યદ્વૃત્તપરભાગેણ યશસ્તેષાં પ્રકાશતે

તસ્માદિયં પરિત્યાજ્યા નૃપત્યધિષ્ઠિતા મહી ।
કાલે ક્ અલૌ ક્ષિતીશે ચ જનાનાં જીવિતં કુતઃ

વરપરિચયોદારા દારાહ્ સતાં ગુણિનામ્ ગુણાઃ
કુલમવિકલં ભવ્યા ભૂતિર્યશઃ શશિસંનિભમ્ ।
સ્થિતિસમુચિતં વૃત્તં વિત્તમનિમિત્તમનાપદં
ગુણવતિ નૃપે સર્વં ભવત્યપાંશુલં પ્રજાકુલમ્

ધર્મદ્રુમસ્ય ધનમૂલસમુદ્ગતસ્ય નિર્દોષકામકુસુમપ્રવરોજ્જ્વલસ્ય ।
લોકઃ સુખાનિ કિલ પુણ્યફલાનિ ભુઙ્ક્તે હતો ન ચેત્ કુનૃપતેર્વિનિપાતવાતૈઃ

કલિઃ કાલઃ પતિર્બાલસ્તત્પ્રતાપશ્ચિતાનલહ્ ।
અકાલવિપ્લવોત્તાલખલવેતાલસંકુલઃ

પ્રીતિર્વિષણ્ણા ખિન્ના ધીઃ સુખશ્રીર્ગતયૌવના ।
અધુના વિભવાભોગે ભોગયોગે ન મે રુચિઃ

ધનં ભૂમિર્ગૃહઃ દારાઃ સુતા ભૃત્યાઃ પરિચ્છદાઃ ।
અહો નિરવધિઃ પુંસામાધિવ્યાધિપરિગ્રહઃ

યથા યથા વિવર્ધન્તે ગ્રીષ્મોષ્મવિષમાઃ શ્રિયઃ ।
તથા તથા જ્વલત્યેવ તૃષ્ણાતાપઃ શરીરિણામ્

પ્રવૃદ્ધૈરપિ વિત્તૌઘે રાજન્યોપાર્જિતૈર્નૃણામ્ ।
લવણાબ્ધેરિવ જલૈર્વિતૃષ્ણા નૈવ જાયતે

નાસ્તિ નાસ્તીત્યસંતોષાદ્ ય એવ ધનિનાં જપઃ ।
પુબર્ભવે ભવેત્ કો વા સ એવ પ્રશમો યદિ

કિં વિત્તૈર્દુર્નિમિત્તૈઃ કલિકલહમોહલોભાનુવૃત્તૈઃ કિં ભોગૈર્વિપ્રયોગૈર્વ્યસનશતપતનાભ્યાસસંસક્તરોગૈઃ ।
કિં વા મિથ્યાભિમાનૈર્નરપતિસદનપ્રાતસેવાવમાનૈઃ
અસ્મિન્ વૈરાગ્યમેવ ક્ષયસમયભયે ભોગ્યમારોગ્યયોગ્યમ્

અતિક્રાન્તે કાલે સ્વજનસુહૃદાલોકવિમલે
સમાપન્ને મોહપ્રબલ (તર) કાલુષ્યમલિને ।
સુખાશ્વાસહ્ પુંસાં પ્રશમસલિલસ્નાતમનસાં
પરિત્યક્તાયાસે વિજનવનવાસે પરિવયઃ

ઇતિ સંચિન્ત્ય સ ચિરં પરં વૈરાગ્યમાયયૌ ।
દુઃખં મોહાય મૂર્ખાણાં વિવેકાય ચ ધીમતામ્

સ દત્વા સર્વમર્થિભ્યઃ પ્રયયૌઃ સુગતાશ્રમમ્ ।
શ્રીશૃઙ્ખલાકૃષ્ટમતિર્ન હિ સત્યસુખોન્મુખઃ

યદૈવ રાઝંસેન સ્મર્યતે શુચિ માનસમ્ ।
તદૈવાસ્મૈ વસુમતી સરસીવ ન રોચતે

યાતે દુઃસહમોહધૂમમલિને ભોગાનુરાગાનલે
સંતોષામૃતનિર્ઝરેણ મનસિ પ્રાતે શનૈઃ શીતતામ્ ।
નૈતાઃ પાનમદોત્તરઙ્ગવિચલદ્વારાઙ્ગરાઙ્ગનાભઙ્ગુર-
ભ્રૂભઙ્ગક્ષણસંગમાઃ શમવતાં કુર્વન્તિ વિઘ્નં શ્રિયઃ

સર્વજ્ઞશાસનવિનષ્ટભવાધ્વકષ્ટઃ પ્રવ્રજ્યયા વિમલમેવ પદં પ્રવિષ્ટઃ ।
સંપ્રાપ્ય સર્વસમતામસમપ્રકાશઃ નિર્લક્ષ્યમોક્ષગમનાય મુનિર્બભૂવ

તામ્ બોધિસિદ્ધિમાલોક્ય જ્યોતિષ્કસ્ય સવિસ્મયૈઃ ।
ભિક્ષુભિર્ભગવાન્ પૃષ્ટઃ પ્રાગ્વૃત્તાન્તમભાષતઃ

જન્મક્ષેત્રશતોપ્તાનાં બીજાનામિવ કર્મણામ્ ।
ભુજ્યતે ફલસંપત્તિરવિસંવાદિની જનૈઃ

રાજ્ઞો બન્ધુમતઃ પુર્યાં બન્ધુમત્યામ્ મહાયશાઃ ।
અભૂદનઙ્ગનો નામ શ્રીમાન્ ગૃહપતિઃ પુરા

શાસ્તાથ સમ્યક્સંબ્ય્દ્ધો વિઅશ્વી નામ તા પુરીમ્ ।
જનચારિકયા પ્રાતઃ કદાચિત્ સુકૃતૈઃ સતામ્

દ્વાષષ્ટિભિઃ સ ભિક્ષૂણાં સહસૈઃ પરિવારિતઃ ।
શ્રદ્ધયાનઙ્ગનેનૈત્ય પ્રણમ્યોપનિમન્ત્રિતઃ

સર્વોપકરણૈસ્તેન ત્રૈમાસં પરિચારિતઃ ।
યથા તથૈવ રાજ્ઞાપિ પ્રણિપત્ય નિમન્ત્રિતઃ

ભોગૈઃ સ્પર્ધાનુબન્ધેન સ તાભ્યામધિવાસિતઃ ।
અનઙ્ગનેન પૌરાર્હૈર્ભૂપાલાર્હૈશ્ચ ભૂભુજા

ગજધ્વજમણિચ્છત્રચામરોદારયા શ્રિયા ।
તં દૃષ્ટ્વા પૂજિતં રાજ્ઞ ચિન્તાર્તો ઽભૂદનઙ્ગનઃ

તસ્ય સત્ત્વાવદાતસ્ય પક્ષપાતી શતક્રતુઃ ।
ચકાર દિવ્યયા લક્ષ્મ્યા સાહાય્યાં જિનપૂજને

સ તયા દિવ્યયા ભૂત્યા ભગવન્તમપૂજયત્ ।
યદગ્રે ચક્રવર્તિધ્રીર્લજ્જાભાજનતામ્ યયૌ

રત્નૈર્ન્યક્ષતચન્દ્રસૂર્યભાનરાકંકીરણૈરાવણભૈર્ (?)
અમ્લાનામ્બરગન્ધમાલ્યશબલૈઃ કમ્પદ્રુમાણાં ફલૈઃ ।
ભક્તિપ્રહ્વશ્ચીવિલાસચનાહેલોચ્છસચ્ચામરં
તેનાભ્યર્ચિતમાકલય્ય સુગતં લજ્જાનતો ઽભૂન્નૃપઃ

ઇતિ બહુતરં ભક્ત્યા શાસ્તુઃ ફલં તદનઙ્ગનઃ
શુભપરિણતેઃ પુણ્યોદારઃ પુરા સમવાપ્તવાન્ ।
વિમલમનસસ્તસ્યૈવાસૌ ક્ષણપ્રણિધાનતઃ પર
ઇવ રવિજ્યોતિષ્કો ઽભૂત્ સ એવ પદાશ્રિતઃ

ઇત્યાહ વિમલજ્ઞાનપ્રકાશિતગત્ર્ત્રયઃ ।
પ્રણીધાનોપદેશાય ભિક્ષૂણાં ભગવાન્ જિનઃ