અવદાનકલ્પલતા · અધ્યાય 8

ઇતિ ક્ષેમેન્દ્રવિરચિતાયામ્ બોધિસત્ત્વાવદાનકલ્પતાયાં મુક્તાલતાવદાનં નામ સપ્તમઃ પલ્લવઃ ॥
8. શ્રીગુપ્તાવદાનમ્ ।
કૃતાપકારે ઽપિ કૃપાકુલાનિ ક્રૂરે ઽપ્યલં પલ્લવકોમલાનિ ।
દ્વેષોષ્મતપ્તે ઽપ્યતિશીતલાનિ ભવન્તિ ચિત્તાનિ સદાશયાનામ્

પુરા સુરપુરોદારે પુરે રાજગૃહાભિધે ।
શ્રીગુપ્તાખ્યો ગૄહપતિર્બભૂવ ધન્દોપમઃ

દૃપ્તઃ સુજનવિદ્વેષી ગુણેષુ વિરતાદરઃ ।
સદા ધનમદાધ્માતઃ સા જહાસ મતિં સતામ્

કઠિને ઽષ્વતિવક્રેષુ શૂન્યેષુ મુખરેષુ ચ ।
શન્ખેષ્વિવ ખલેષ્વેવ લક્ષ્મીર્દાક્ષિણ્યમાશ્રિતા

તં કદાચિત્ ગુરુર્જ્ઞાતિપુત્રઃ ક્ષપણકઃ ખલહ્ ।
મિથઃ સ્વૈરકથાસક્તઃ પુણ્યદ્વેષાદભાષત

ય એષ ગૃધ્રકૂટાખ્યે ગિરૌ ભિક્ષુશતૈર્વૃતઃ ।
સર્વજ્ઞકીર્તિઃ સુગતાસ્ત્રિજગત્પૂજ્યતાં ગતઃ

નૈવાસ્ય પ્રતિભાં કાંચિદ્ ભવ્યામુપલબ્ઃઆમહે ।
નીતઃ કિં તૂન્નતિં મૂર્ખૈર્બહ્ગવાન્ ભગવાનિતિ

અવિચાયવ સતતં પરોક્તમનુભાષતે ।
ગતાનુગતિકઃ પ્રાયઃ પ્રસિદ્ધસરણૌ જનઃ

વ્રતાદિનિયમસ્તસ્ય દમ્ભ એવ વિભાવ્યતે ।
અશ્નાતિ મૌનકૃત્ મત્સ્યાનેકપાદવ્રતો બકઃ

તસ્મઆત્ તસ્યોપહાસાય ક્રિયતામ્ કાપિ વજ્ણ્ચના ।
માયામોહિતો ધૂર્તાનામ્ પરો ઽપિ પરિતુષ્યતિ

ઇતિ તેનોક્તમાકર્ણ્ય શ્રીગુપ્તઃ કર્ક્મમોહિતઃ ।
પતિતું પાપશ્વભ્રેષુ યુક્ત્યા તદુપદિષ્ટયા

પ્રદીપ્તખદિરાઙ્ગારપૂર્ણાં ગૂઢાં ખદાં ગૃહે ।
કૃત્વા સવિષમન્નં ચ યયૌ ભગવતો ઽન્તિકમ્

તેન મિથ્યાવિહિતયા ભક્ત્યા ભોક્તું નિમન્ત્રિતઃ ।
વિજ્ઞાય સર્વં સર્વજ્ઞસ્તથેતિ પ્રાહ સસ્મિતઃ

વિષગ્નિયોગકુપિતામ્ પત્નીં સદ્ધર્મવાદિનીમ્ ।
ગૃહે બબન્ધ શ્રીગુપ્તઃ શઙ્કિતો મન્ત્રવિશ્રવાત્

અથ વિજ્ઞાતવૃત્તો ઽપિ ભગવાન્ સ્વયમાયયૌ ।
વન્દ્યમાનો જગદ્વન્દ્યૈશ્ચતુર્મુખમુખૈઃ સુરૈઃ

શ્રીગુપ્તસ્ય તમારમ્ભં વિવેદં નગરે જનઃ ।
દિક્ષુ ધાવતિ પાપાનાં સુગુપ્તમપિ પાતમક્

તતઃ કશ્ચિત્ સમભ્યેત્ય ભગવન્તમુપાસકઃ ।
ઉવાચ ચરણાલીનાશ્ચિન્તયન્ દહનં વિષમ્

મિથ્યાનમ્રહ્ પ્રિયાલાપી ગુઢવહ્નિવિષાન્નદઃ ।
પરિહાર્યઃ પ્રયત્નેન ભગવન્નેષ દુર્જનહ્

કુર્યાદનાર્યે નાશ્વાસિ કાર્યં માધુર્યમાશ્રિયે ।
અન્ત્રચ્છેદી વિગીર્ણો હિ મધુદિગ્ધમુખઃ ક્ષુરઃ

નાન્યસ્તુતિં ગુણદ્વેષી સહતે ગુણિનામ્ ખલઃ ।
સન્તસ્તુષ્યન્તિ યેનૈવ તેનકુપ્યન્તિ દુર્જનાઃ

ત્વયિ લોકત્રયે નેત્રશતપત્રવિકાશિનિ ।
અસ્ય રાહોઃ પદં પ્રાપ્તે નાન્ધીભવતિ કિં જગત્

તચ્છ્રુત્વા ભગવાનૂચે કિંચિત્ સ્મિતસિતાંશુભિઃ ।
તન્નિકારોગ્રતિમિરં દૂરાત્ પરિહરન્નિવ

ન મમાઙ્ગં સ્પૃશત્યગ્નિઃ પ્રબહ્વત્યપિ વા વિષમ્ ।
પરદ્વેષદરિદ્રાણાં દોષો ઽપિ નિરુપદ્રવઃ

અરોષશીતલં ચેતઃ સિક્તં યસ્ય શમામૃતૈઃ ।
કિં કરોત્યનલસ્તસ્ય વિષં વા વિષયદ્વિષઃ

વિષાયતે તુ પીયૂષં કુસુમં કુલિશાયતે ।
દ્વેષદોષોત્તરસ્યૈવ ચન્દનં દહનાયતે

તિર્યગ્યોનિગતસ્યાપિ બોધિસત્ત્વપદાસ્થિતેઃ ।
કારુણ્યમૈત્રીયુક્તસ્ય નાગ્નિર્દહતિ વિગ્રહમ્

પુરા કલિઙ્ગનૃપતિઃ ખણ્ડદ્વીપાભિધાવનીમ્ ।
દદાહ મૃગસંઘાનામ્ સંક્ષેપે સ સમુદ્યતઃ

કાનને જ્વલિતે તસ્મિન્નેકસ્તિત્તિરિશાવકઃ ।
મૈત્ર્યા બોધિં સમાલમ્બ્ય દહનપ્રશમં વ્યઘાત્

તસ્માદદ્રોહમનસાં ન ભયં વિદ્યતે ક્કચિત્ ।
શ્રૂયતાં સત્ત્વસંપત્તેરિદમન્યચ્ચ કૌતુકમ્

અવૃષ્ટિવિષમે કાલે મુનેઃ કસ્યચિદાશ્રમે ।
મનુષ્યસદૃશાલાપઃ શશકઃ સુચિરં સ્થિતઃ

ક્ષુત્ક્ષામં મુનિમાલોક્ય ફલમૂલપરિક્ષયાત્ ।
ઉવાચાચલસંકલ્પસ્તદ્વ્યથાવ્યથિતાશયઃ

ભગવન્ મમ્ માંસાનાં સંપ્રતિ પ્રાણવર્તનમ્ ।
ક્રિયતાં રક્ષણીયં તત્ શરીરં ધર્મસાધનમ્

ઇત્યુક્ત્વા દાવશેષાગ્નૌ વિક્ષેપ શહ્સ્કસ્તનુમ્ ।
વાર્યમાણો ઽપિ યત્નેન પ્રણયાન્મુનિના મુહ્યુઃ

તસ્ય સત્ત્વપ્રભાવેણ જ્વલજ્જ્વાલાકુલો ઽનલઃ ।
પ્રયયૌ મજ્ણ્જુશિઞ્જાનભ્રમરામ્ભોજખણ્ડતામ્

સો ઽપિ દિવ્યવપુસ્તત્ર કમલે મહતિ સ્થિતઃ ।
પ્રણમ્યમાનો મુનિર્ભિર્વિદધે ધર્મદેશનામ્

ઇતિ બોધિપ્રવૃત્તાનાં ન વહ્નેર્ન વિષાદ્ભયમ્ ।
ભગવાન્ કથયિત્વેતિ શ્રીગુપ્તભવનં યયૌ

તત્ર તેન પ્રવિશ્યૈવ નિક્ષિપ્તે દક્ષિણે પદે ।
બભૂવાગ્નિખદા મઞ્જુગુઞ્જદ્ભૃઙ્ગસરોજિની

દૃષ્ટ્વોપવિષ્ટં શ્રીગુપ્તસ્તં સરોરિહવિસ્તરે ।
તદ્દૃષ્ટિનષ્ટકાલુષ્યઃ પ્રોવાચઃ ચરણાનતઃ

ભગવન્ મમ પાપસ્ય ક્ષન્તવ્યો ઽયં વ્યતિક્રમઃ ।
મોહાન્ધપતિતે રુચ્યં કારુણ્યમધિકં સતામ્

મમાકલ્યાણમિત્રેણ યો ઽયં પાપપથે કૃતઃ ।
ઉપદેશઃ પ્રમોહેણ તત્ર ત્રાણં ભવત્સ્મૃતિઃ

વિષદિગ્ધરસં સર્વં ભોજ્યં તે કલ્પિતં મયા ।
અહો મમૈવ સંક્રાન્તં પશ્ચાત્તપમયં વિષમ્

ઇતિ બ્રુવાણં શ્રીગુપ્તં સાશ્રુનેત્રં કૃપાનિધિઃ ।
દૃષ્ટ્વા બભાષે ભગવાન્ ભિક્ષુસંઘસ્ય શૃણ્યવતઃ

વિષાદં મા કૃથાઃ સાધો ન વયં વિમુખાસ્ત્વયિ ।
ઘોરવૈરવિષત્યાગાન્નૈવાસ્માસ્તપતે વિષમ્

વારાણસ્યાં પુરા શ્રીમાન્ બ્રહ્મદત્તો ઽભવન્નૃપઃ ।
અભૂદનુપમા નાં અતસ્ય પ્રાણસમાશ્રયા

સુવર્ણભાસસંજ્ઞસ્ય તત્પુરાન્તવનસ્થિતેઃ ।
રવં મયૂરરાજસ્ય સા કદાચિદથાશૃણોત્

સા તસ્ય શદમાકર્ણ્ય વેણુવીણાસ્વનોપમમ્ ।
કિમેતદિતિ પપ્રચ્છ નરનાથં સકૌતુકા

રાજોવાચ વનાન્તે ઽસ્મિન્નસ્તિ રત્નચ્છદઃ શિખી ।
મધુરંયોજનવ્યાપિ યસ્યૈતત્ કણ્ઠકૂજિતમ્

ઇતિ બ્રુવાણો નૃપતિસ્તત્સંદર્શનમર્થિતઃ ।
પ્રેમપ્રયત્નૈઃ પ્રેયસ્યા પ્રહસન્ પુનરબ્રવીત્

દર્શનં દુર્લભં મુગ્ધે તદ્વિધાદ્ભુતરૂપિણઃ ।
તથાપિ યદિ નિર્બન્ધઃ ક્રિયતે તત્પરિશ્રમઃ

ઇત્યુક્ત્વા નૃપતિસ્તસ્ય ગ્રહણે જાલજીવિનઃ ।
વ્યસૃજત્ તસ્ય સંર્પાપ્ત્યૈઃ વિધાય વધસંવિદમ્

વશીકૃતો ન વેત્ત્યેવ મોહાદક્ષિપરીક્ષયા ।
અનુરાગાહતઃ સ્ત્રીભિરકર્માણ્યપિ કાર્યતે

પ્રાપ્તાનામ્ પ્રણયાત્ પત્ન્યાઃ પ્રૌઢાયાઃ પાદપીઠતામ્ ।
ઈર્ષ્યયૈવ વિનશ્યન્તિ ધીધૃતિસ્મૃતિકીર્તયઃ

તતઃ શાકુનિકૈર્ન્યસ્તાઃ પાશબન્ધાઃ પદે પદે ।
પ્રભાવાદ્બર્હિરાજસ્ય્ વ્યશીર્યન્તૈવ સંતતમ્

દુઃખિતાન્ યત્નવૈફલ્યાદ્ભીતાન્ નૃપતિશાસનાત્ ।
મયૂરરાજસ્તાન્ દૃષ્ટ્વા કરુણાકુલતાં યયૌ

સો ઽચિન્તયદહો ભીતાઃ ક્ષ્માપતેઃ શ્રૂરશાસનાત્ ।
મદ્બન્ધને વિસંવાદાદ્વરાકા જાલજીવિનહ્

સંચિન્ત્ય કૃપયા સ્પષ્ટગ્ભિર્વિસૃજ્ય તાન્ ।
નૃપમાનાય્ય તદ્વેશ્મ તેનૈવ સહિતો યયૌ

સ તત્રાન્તઃપુરે નિત્યં સભાર્યેણ મહીભુજા ।
પૂજ્યમાનઃ પરિચયાદુવાસ વિહિતાદરઃ

સ્નિગ્ધશ્યામામ્બુદત્વિષા સુનીલમણિવેશ્મસુ ।
ચિત્રપત્રરુચા ચક્રે સંસક્તેન્દ્રાયુધભમમ્

અથ દિગ્જયયાત્રાયામ્ કદાચિદ્વસુધાધિપઃ ।
યયૌ તદુપચારાય દેવીમાદિશ્ય સાદરઃ

તતશ્ચાનુપમા દેવી પત્યૌ યાતે પ્રમાદિની ।
રૂપયૌવનદર્પાન્ધા નાલુલોકે કુલસ્થિતિમ્

તરુણં પ્રેક્ષ્ય રાગિણ્યાસ્તસ્યાઃ કન્દર્પવિપ્લવે ।
ભૂયઃ પ્રલમ્ભભીતેવ લજ્જા દૂરતરં યયૌ

મલિનઃ કુટિલસ્તીક્ષ્ણઃ કર્ણસંસ્પર્શનોચિતઃ ।
ચપલશ્ચપલાક્ષીણાં સુદૃશાં સદૃશઃ ક્રમઃ

વિવિધોન્માદકારિણ્યઃ સંસારમકરાકરે ।
ચરન્તિ પ્રાણહારિણ્યઃ કાલકૂટચ્છદાઃ સ્ત્રિયઃ

કુસુમાત્ સુકુમારસ્ય ક્રૂરસ્ય ક્રકચાદપિ ।
કો જાનાતિ પરિચ્છેદં સ્ત્રીણાં ચિત્રસ્ય ચેતસઃ

પ્રચરન્તીં પ્રિયાં કણ્ઠે કૃત્વા યે યાન્તિ નિર્વૃતિમ્ ।
શીતલાં વિમલાં સ્નિગ્ધાં ખઙ્ગધારાં પિબન્તિ તે

સાચિન્તયત્ સ્થિતઃ શલ્યમયમન્તઃપુરે મમ ।
મયૂરરાજઃ શીલજ્ઞઃ પુરુષાલાપવેષ્ટિતઃ

કથયિષ્યત્યવશ્યં મે વૃત્તમેષ મહીપતેઃ ।
નિન્દ્યં કર્મ કૃતં તાવદધુના કિં કરોમ્યહમ્

આસ્તાં પરિજ્ઞાતતત્ત્વો મર્મજ્ઞો ઽસૌ વિદગ્ધધીઃ ।
જાતા મે કૃતપાપાયાઃ શઙ્કા નિશ્ચેતનેષ્વપિ

ઇતિ સંચિન્ત્ય સા ત્ અસ્ય સવિષં ભોજનં દદૌ ।
રાગમત્તાઃ ખલાયત્તાઃ કિં કિં કુર્વન્તિ ન સ્ત્રિયઃ

તયોપાચર્યમાણસ્ય સવિષૈઃ પાનભોજનૈઃ ।
વિવૃદ્ધા બર્હિરાજસ્ય રુરુચે રુચિરા રુચિઃ

સ્વસ્થમાલોક્ય તં દેવી રહસ્યોદ્ભેદશઙ્કિતા ।
શનૈઃ શોકામયગ્રસ્યા ત્રસ્યા તત્યાજ જીવિતમ્

એવં તસ્ય વિષેણાપિ નૈવ ગ્લાનિરજાયત ।
મહતાં ચિત્તવૈમલ્યં નિર્વિષં કુરુતે વિષમ્

રાગો વિષં વિષં મોહો દ્વેષશ્ચ વિષમં વિષમ્ ।
બુદ્ધો ધર્મસ્તથા સંઘઃ સત્યં ચ પરમામૃતમ્

ઘોરં વિષં સૃજતિ મોહમહામ્બુરાશિઃ ઘોરં વિષં સૃજતિ રાગમહોરગશ્ચ ।
ઘોરં વિષં સૃજતિ વૈરવનાવનિશ્ચ જન્મક્રમો ઽસ્તિ વિષમસ્ય વિષસ્ય નાન્યઃ

અધર્મકામઃ કૃતવાનેવમેવાન્યજન્મનિ ।
શ્રીગુપ્તો ઽગ્નિખદાં સાપિ તસ્યાભૂત્સહધર્મિણી

ઇત્યુક્ત્વા ભગવાન્ સમ્યક્કરુણાલોકનામ્બુભિઃ ।
ચકાર વીતરજસં શ્રીગુપ્તં શાસનોન્મુખમ્

કલિતકુશલઃ શ્રીગુપ્તો ઽથ પ્રકાશપદાપ્તયે
શરણગમનાન્યેવ ત્રીણિ સ્મરન્ વિમલસ્મૃતિઃ ।
જિનપરિચયાત્ પુણ્યં લેભે સતામ્ હિ વિલોકનં
ભવતિ મહતે કલ્યાણાય પ્રમોદસુખાય ચ

શ્રીગુપ્તસ્ય નિકારકિલ્બિષજુષો ઽપ્યજ્ઞાનમોહાપહઃ
કૃત્વાવશ્યમનુગ્રહેણ ભગવાન્ કારુણ્યપુણ્યોદ્યતઃ ।
ભિક્ષૂણાં ભવસંક્ષયાય વિદધે નિર્વૈરતાશાસનં
યેનૈતે ન ભવન્તિ બન્ધભવને ભૂયો ભવગ્રન્થયે