અવદાનકલ્પલતા · અધ્યાય 7

ઇતિ ક્ષેમેન્દ્રવિરચિતાયાં બોધિસત્ત્વાવદાનકલ્પલતાયાં બદરદ્વીપયાત્રાવદાનં નામ ષષ્ઠઃ પલ્લવઃ ॥
7. મુક્તાલતાવદાનમ્ ।
કુશ્લપ્રણિધાનશુદ્ધધાન્માં વિમલાલોકવિવેકબોધકાનામ્ ।
પરિકીર્તનમાત્રમેવ યેષાં ભવમોહાપહતેસ્ત એવ ધન્યાઃ

પુરા પર્ષત્સહસ્રાણાં ન્યગ્રોધોપવનસ્થિતિઃ ।
કપિલાખ્યે પુરે ચક્રે ભગવાન્ ધર્મદેશનામ્

અમન્દાનન્દસંદોહસ્યન્દિ ચન્દનશીતલમ્ ।
તસ્ય વાગમૃતં ધન્યાઃ કૃતાઙ્જલિપુટાઃ પપુઃ

રાજા શુદ્ધોદનસ્તત્ર ધર્મશ્રવણસંગમે ।
પુણ્યોપદેશસલિલૈર્લેભે વૈમલ્યનિર્વૃતિમ્

અથ તત્ર મહાનામા શાક્યરાજકુલોદ્ભવઃ ।
ધર્મોપદેશમાકર્ણ્ય પ્રાતઃ સ્વગૃહમબ્રવીત્

અહો નુ ભગવાન્ બુદ્ધો ધર્મઃ સંઘશ્ચ સિદ્ધયે ।
બુદ્ધોત્પાદો ઽયમસ્માકં નિર્વાણાય મહાફલઃ

ઉપદેશવિશેષાપ્તાનિર્વૃતેસ્તસ્ય તદ્વચઃ ।
શ્રુત્વા શશિપ્રભા પત્ની પ્રણયાત્તમભાષતઃ

અનુગ્રાહ્યા ભગવતઃ પુરુષાઃ પુણ્યભાગિનહ્ ।
નિન્દ્યાસ્તદુપદેશાનામનર્હા યોષિતો વયમ્

ઇતિ જાયાવચઃ શ્રુત્વા સ જગાદ જગદ્ગુરોઃ ।
ભદ્રે ભગવતો નાસ્તિ ભેદઃ કારુણ્યદર્શને

સમા સર્વત્ર ભા ભાનોઃ સમા વૃષ્ટિઃ પયોમુચઃ ।
સમા ભગવતો દૃષ્ટિઃ સર્વસત્ત્વાનુકમ્પિનઃ

મહાપ્રજાપતેર્વાક્યાદપરાહ્ણક્ષણં તપઃ ।
શુદ્ધોદનઃ કરોત્યેવ રાજા બહ્ગવતો ઽન્તિકે

ઇતિ પત્યુઃ પ્રિયગિરા વૃતા શાક્યાઙ્ગનાગણૈઃ ।
યાચને તદ્ભગવતહ્ સા પુણ્યોપવનં યયૌ

સા સત્વકુસુમં તત્ર તં દદર્શ મહાફલમ્ ।
પ્રશમામૃતસંસિક્તં કરુણાકલ્પપાદપમ્

લતેવ પવનાનમ્રા તં દૂરાત્ પ્રણનામ સા ।
લોભેનેવ પરિત્યક્રા ચ્યુતકર્ણોત્પલચ્છલાત્

વિલોક્ય કાઞ્ચનરુચિં રત્નભૂષણભૂષિતામ્ ।
આનન્દનામા ભિક્ષુસ્તામુવાચ પ્રહિતોદ્યતઃ

વેષઃ પ્રશમશૂન્યો ઽયં માતર્મુનિતપોવને ।
દર્પોત્સિક્તો ન યુક્તસ્તે વિરક્તાનામિદં પદમ્

ગુણસંયમસિક્તાનિ મુખરાભ્રણાન્યહો ।
નેહાસ્તદ્ગ્રહણં યુક્તમિતીવોપદિશન્તિ તે

ઇત્યુક્તા તેન સા તન્વી વૈલજ્યવિનતાનના ।
ઉન્મુચ્યાભરણં સર્વં પ્રાઃઇણોન્નિજમદ્નિરમ્

ઉપવિષ્ટેષુ સર્વેષુ નિર્દિષ્ટકુશલસ્તતઃ ।
અનિત્યતૈવં ભગવાનુપદેશં પ્રવક્રમે

મહામોહપ્રભાવો ઽયં યેન નિત્યમનિત્યતામ્ ।
નિત્યતામિવ મન્યન્તે મૂઢા જગતિ જન્તવઃ

અસત્યે રમતે લોકઃ સત્યપ્રત્યયમોહિતઃ ।
ન વેત્તિ સર્વભાવાનામભાવાનુભવાં સ્થિતિમ્

કેચિદ્ વ્યાકરણૈઃ પરે શ્રુતિપથૈસ્તર્કપ્રવાદૈઃ પરે કેચિત્તન્ત્રપરિગ્રહૈર્બહુવિધૈરન્યૈઃ કલાકૌશલૈઃ ।
સંસક્તાઃ પુનરુક્તજન્મશરણૌ યાતા સહૈવ ક્ષયં
તત્રાપ્યક્ષ્યયલીલયા ક્ષણપદં મુગ્ધૌર્નિબદ્ધા ધૃતિઃ

વિષયવિષમાપાયઃ કાયઃ પ્રપઞ્ચ(મ)યાશયા
ખરતરમરુસ્ફારાકારો મોહભાવો ભવઃ ।
હિતભૂમિ (?) તથાકાર્યં કાર્યં વિવેકિનાં તથા
નિરવધિરયં દૃષ્ટ્વા વ્યાધિર્યથા (હિ) નિવર્તતે

ઇત્યાદ્યનિત્યસંસ્કારસંયુક્તં યુક્તમુદ્યતે ।
ધર્મોપદેશકુશલં વક્તું ભગવતિ સ્વયમ્

એકા શાક્યવધૂસ્તત્ર રૂપસૌભાગ્યગર્વિતા ।
સ્થિતા શૌશવતારુણ્યસંઘૌ વયસિ દુઃસહે

મુક્તાહારં સ્તનતટે લોલાપાઙ્ગૈર્મુહુર્મુહુઃ ।
આલિલોકે યશઃસ્ફારસારં રતિપતેરિવ

હારાવલોકિનીં દૃષ્ટ્વા તામનેકાગ્રહાદસૌ ।
અચિન્તયાદ્વિરક્તેન મગત્પત્ની શશિપ્રભા

ઇયં ધર્મોપદેશે ઽપિ ચપલા હારમીક્ષતે ।
ભાવાનાં ન શૃણોત્યેવ મૂઢા ક્ષણિકતામિમામ્

સ્વં હારં દર્શયિત્વાસ્યા હારોત્સાહં હરામ્યહમ્ ।
અધિકાલોકનેનૈવ દર્પઃ શામ્યતિ દેહિનામ્

ઇતિ સંચિન્ત્ય સા દાસીં રોહિકાખ્યામભાષત ।
રોહિકે ગચ્છ મે હારં ગૃહાત્ સત્વરમાહર

ઇત્યુક્તા સા તયા તત્ર પ્રવૃત્તે ધર્મસંશ્રવે ।
અકાલગમનોદ્વિગ્ના નિઃશ્વસ્યાચિન્તયત્ ક્ષણમ્

અહો બતાન્તરાયો ઽયં સંજાતઃ કુશલે મમ ।
નાસ્મિન્ શ્રોતું લભે ધર્મં યત્પરાયત્તજીવિતા

પુણ્યસૌરભસંભારાત્ કીર્ણકારુણ્યકેસરાત્ ।
મુખપદ્માદ્ ભગવતો ધન્યઃ પ્રાપ્નોતિ વાઙ્ભધુઃ

અહો સ્વાચ્છન્દ્યવિચ્છેદસ્તનુભઙ્ગઃ સુખક્ષયઃ ।
સેવા જગતિ જન્તૂનાં દુઃખે દુઃખપરંપરા

સેવાપ્રયાસસંપ્રાપ્તં ધનમાનકણોદયમ્ ।
તત્પમત્યુષ્ણનિઃશ્વાસૈરહો કૃચ્છ્રેણ પીયતે

માનગ્લાનિર્ગુણગ્લાનિરોજઃપુનશમઃ શ્રમહ્ ।
પ્રથમં સેવકસ્યૈતત્ ફલમીશ્વરદર્શને

લૌહી બન્ધનશૃઙ્ખલા ચરણયોર્હેલાવમાનાવની
સ્વવ્યાપારનિષેધનિત્યનિયતી નિદ્રાસુખદ્રોહિણી ।
આશાસ્યસ્ય વિશાલજાલસરણિઃ સત્સઙ્ગભોગાશનિઃ
મુગ્ધાનાં મૃગતૃષ્ટિકામરુમહી સેવા શરીરક્ષયઃ

ઇતિ સંચિન્ત્ય સુચિરં સા જગામ તદાજ્ઞયા ।
સેવાવિક્રીતકાયાનાં સ્વેચ્છાવિહરણં કુતઃ

વ્રજન્તીં તામ્ પરપ્રેષ્યાં કૃપણાં કરુણાકુલઃ ।
નિરીક્ષ્ય બહ્ગવાન્ દિવ્યચક્ષુષાચિન્તયત્ ક્ષસ્ણમ્

અસ્મિન્ જન્મનિ શેષો ઽસ્યા સંપૂર્ણો જીવિતાવધિઃ ।
ઇયં વરાકી સંસારાદુદ્ધર્તવ્યા સ્વયં મયા

અથ તામ્ કર્મયોગેન વ્રહન્તીં સહસા પથિ ॥
વત્સવાત્સલ્યવિવશા શૃઙ્ગાભ્યામાજઘાન ગૌઃ

સા પ્રદઘ્યૌ ભગવતઃ પ્રસાદાત્ તન્મયસ્મૃતિઃ ।
જન્માન્તરાધિવાસેન બુદ્ધાલમ્બનમાનસા

અહો કર્મોર્મિભિઃ શીર્ણે સંસારમકરાકરે ।
જન્માવર્તેષુ જન્તૂનાં મજ્જનોન્મજ્જનક્રમઃ

પુંસો લલાટવિપુલોપલપટ્ટિકાસુ નિઃશર્મકર્મઘટિતપ્રકટાઙ્કટઙ્કૈઃ ।
નયસ્તાનિ જન્મમરણપ્રસરાક્ષરાણિ નૈતાનિ પાણિપરિમાર્જનયા ચલન્તિ

ઇયં કર્માયત્તા પ્રચુરચિત્રવૈચિત્રરચના
નરાણાં માયૂરચ્છદપટલતુલ્યા પરિણતિઃ ।
યયા ગર્ભારમ્ભે ક્રમનિપતને વૃદ્ધિસમયે
ક્ષયે વા નાન્યત્ પ્રાભજત તનુલેખાચ્છવિરતિ

સંચિન્ત્યાથ પુરઃ પ્રવૃત્તસુદશાસન્નાવસન્નસ્થિતિં પ્રાપ્તેવાસમદાસભાવકલનાવૈલક્ષ્યનિઃ સ્પન્દતામ્ ।
આધાય પ્રણિધાનધામ્નિ ધવલે સદ્ધર્મશુદ્ધાં ધિયં
સંસારે વિચિકિત્સ્ય એવ મલિનં તત્યાજ સા જીવિતમ્

તતઃ સા સિંહલદ્વીપે સમીપે સ્વર્ગસંપદામ્ ।
ચન્દ્રલેખેવ દુગ્ધાબ્ધૌ દિવ્યદ્યુતિરજાયત

આધાનજન્મનસ્તસ્ય મુક્તાવર્ષેં દિવશ્ચ્યુતે ।
સાભૂન્મુક્તાલતા નામ સિંહલાધિપતેઃ સુતા

સા પુણ્યમિવ લાવણ્યં વહન્તી વૃદ્ધિમાગતા ।
લેભે વિવેકેનાઙ્ગાનાં સંતોષમિવ યઓવનમ્

તતઃ કદાચિદ્વણિજઃ શ્રાવસ્તીપુરવાસિનઃ ।
મકરાકરમુત્તીર્ય સિંહલદ્વીપમાયયુઃ

તે તત્ર રાત્રિપર્યન્તે વિશ્રાન્તિસુખમાજગુઃ ।
ધર્માર્થગાથાસંનદ્ધપ્રબુદ્ધબુદ્ધભાષિતમ્

ત્દન્તઃપુરહર્મ્યસ્થા શ્રુત્વૈવ શ્રવણામૃતમ્ ।
કિમેતદિતિ પપ્રચ્છ તાનાનાય્ય નૃપાત્મજા

તે તામૂચુઃ પ્રમુદિતામિદં બુદ્ધસ્ય બ્ઃઆષિતમ્ ।
સ્વભાવાર્હં ભગવતઃ સર્વસત્ત્વાનુકમ્પિનહ્

બુદ્ધામિધાનં શ્રુત્વિવ પુલકાલંકૃતાકૃતિઃ ।
સા બભૂવ સમુદ્ભૂતસંવિદ્ભવ્યાનુભાવભૂઃ

ઉન્મુભી સામયૂરિવ શબ્દૈરેવ પયોમુચઃ ।
ક એષ ભગવાન્ બુદ્ધ ઇતિ પપર્ચ્છઃ તાન્ પુનઃ

તતસ્તે નિખિલં તસ્યૈ શ્રદ્ધાસંવર્ધિતાદરાઃ ।
ન્યવેદયન્ પુણ્યમયીં ભગવચ્ચરિતસ્થિતિમ્

અથ સા તત્કથાવાપ્તપ્રાગ્જન્મકુશલોદયા ।
વિજ્ઞપ્તિલેખં પ્રદદૌ તેષાં ભગવતઃ કૃતે

કાલેન સિન્ધુમુત્તીર્ય સંર્પાપ્તાસ્તે નિજાં પિરીમ્ ।
પ્રણમ્યાવેદ્ય તદ્વૃત્તં દદુર્લેખં મહાત્મને

ભગવાનપિ સર્વજ્ઞઃ પૂર્વમેવ વિભાવ્ય તત્ ।
મુક્તાલતાયાઃ કૃપયા સ્વયં લેખમવાચયત્

અહો સ્મરણમેવ તે કિમપિ પુણ્યપણ્યં સતાં
ભવાતિબહ્વભૈષજં વ્યસનતાપતૃષ્ણાપહત્ ।
ભવન્મયકથાક્રમોપનતસંવિદાસ્વાદભૂઃ
સ એષ ભગવન્ મહાનમૃતસંવિભાગો મમ

ઇતિ સંક્ષિપ્તલેખાર્થં વિભાવ્ય ભગવાન્ સ્વયમ્ ।
ઈષત્સ્મિત્વિષા સત્ત્વપ્રકાશમદિશદ્દિશામ્

તતશ્ચિત્રકરાશક્યાં પ્રભાવૈરનુપૂરિતામ્ ।
ભગવાન્ પ્રાહિણોત્ તસ્યૈ ન્યસ્તાં સ્વપ્રતિમાં પટે

પુનઃ પ્રવહણારૂઢા વણિજસ્તે તદાજ્ઞયા ।
અવાપ્ય સિંહલદ્વીપં તસ્યૈ પટમદર્શયન્

હેમસિંહાસનન્યસ્તે પટે દૃષ્ટ્વા તથાગતમ્ ।
જનસ્તન્મયતાધ્યાનાદેકીભાવમિવાયયૌ

અધસ્તાલ્લિખિતં તસ્મિન્ પુણ્યપ્રાપ્તમદૃશ્યત ।
તિસ્રઃ શરણ્યા ગતયઃ પઞ્ચ શિક્ષાપદાણિ ચ

સપ્રતીત્યસમુત્પાદઃ સાનુલોમવિપર્યયઃ ।
આર્યાષ્ટાઙ્ગસ્તથા માર્ગઃ પરમામૃતનિર્ભરઃ

સ્વયં ભગવતા વ્યસ્તં તસ્યોપરિ સુભાષિતમ્ ।
શોભતે ભાવનાલીનં ભ્રાજિષ્ણુ કનકાક્ષરમ્

વિષમવિષયાલોલવ્યાલાવલીવલયાકુલાત્
તરુણતિમિરાન્નિષ્ક્રમ્યાસ્માત્ પ્રમોહમયાદ્ગૃહાત્ ।
જનનમરણક્લેશાવેશપ્રવૃત્તપૃથિવ્યથા
વ્રજત શરણં બૌદ્ધં ધર્મં ન ચાત્ર ભવાદ્ભયમ્

જિનપ્રતિકૃતિં પુણ્યામ્ પશ્યન્તી પાર્થિવાત્મજા ।
અનાદિકાલોપચિતાં મુમોચાજ્ઞાનવાસનામ્

પ્રાંશું કવત(?) કાઞ્ચનકાન્તકાયં સુસ્કન્ધમાજાનુભુજાભિરામમ્ ।
ધ્યાનાવધાનાર્થનિમીલિતાક્ષં લાવણ્યધારાયિતતુઙ્ગનાસમ્

સ્વભાવભવ્યં પ્રવિભાસમાનં પ્રલમ્બનિર્ભૂષણકર્ણપાશમ્ ।
બાલપ્રવાલારુણવલ્કલાઙ્કં સંસક્તસંધ્યાભ્રમિવામરાદ્રિમ્

ત્વિષા દિષાં શીલમિવાદિશન્તં આનન્દદાનોદ્યતવક્ત્રચન્દ્રમ્ ।
ક્ષમાગુણં ક્ષામિવ શિક્ષયન્તં પુણ્યોચિતા સા સુભગં વિલોક્ય

પ્રણામપર્યન્તકપોલચુમ્બિકર્ણોત્પલાનાં પરિવર્તનેન ।
નિરસ્ય નિઃસારશરીરતૃપ્તિં સત્યાનુભાવં પરમં પ્રપેદે

સ્રોતઃસમાપત્તિફલપ્રકાશં સાસાદ્ય તત્ર ક્ષણલબ્ધબોધિઃ ।
વિચિન્તયન્તી સુગતપ્રભાવં સમભ્યધાદ્વિસ્મયહર્ષભૂમિઃ

અહો મહામોહતમોહરેણ દૂરસ્થિતેનામિ તથાગતેન ।
પ્રસહ્ય બ્ઃઆસ્વદ્વપુષાર્પિતેયં વિકાસલક્ષ્મીઃ કુશલામ્બુજસ્ય

તીર્ણો બહ્વઃ સત્પ્રણિધાનમાપ્તં પ્રસન્નમન્તઃકરણં ક્ષણેન ।
અહો નુ તૃષ્ણાપરિતાપશાન્ત્યૈ સમુચ્છલન્તીવ સમામૃતૌઘાઃ

ઇત્યુક્ત્વા સા બહ્ગવતે મુક્તારત્નાન્યુપાયનમ્ ।
વિતીર્ય સંઘપૂજાયાં વિસસર્જ વણિગ્જનમ્

તે મહોદધિમુત્તીર્ય પ્રાપ્તા બહ્ગવતો ઽન્તિકમ્ ।
તન્મુક્તારત્નનિકરં પ્રણમ્યાસ્મૈ ન્યવેદયન્

વણિગ્ભિઃ કથિતાં શ્રુત્વા તત્કથાં તત્ર ભિક્ષુણા ।
આનન્દનામ્ના પૃષ્ઠો ઽથ બભાષે ભગવાન્ જિનઃ

યાસૌ પુરા રોહિતાખ્યા દાસી શાક્યગૃહે ઽબહ્વત્ ।
સૈવ મુક્તાલતા જાતા સત્કર્મપ્રણિધાનતઃ

અભૂન્મહાધનો નામ વારાણસ્યાં વણિક્ પુરા ।
તસ્ય રત્નવતી નામ પત્ની પુણ્યોચિતાભવત્

સા પત્યૌ પઞ્ચતાં યાતે નિઃપુત્રા સ્તૂપશેખરે ।
પૂજાં કૃત્વા મહાહારાં ભક્તિયુક્તા ન્યવેદયત્

તેન પુણ્યવિપાકેન સિંહલાધિપતેઃ સુતા ।
જાતા મુક્તાલતા સૈવ પ્રાતા ચ પરિનિર્વૃતિમ્

સૈવ જન્મનિ ચાન્યસ્મિન્નૈર્વર્યમદમોહિતા ।
પૂજાધિક્ષેપદક્ષાભૂદ્ધાસી તેનાતિવત્સરમ્

જન્મભૂમૌ જનેનાત્પં યદ્યત્કર્મ શુભાશુભમ્ ।
તસ્ય તસ્ય સ તદ્રૂપં ભુઙ્ક્તે પરિણતં ફલમ્

નિખિલકુશલમૂલા કીર્તિપુષ્પોજ્જ્વલશ્રીઃ
શુભફલભરસૂરિર્ધર્મવલ્લી નરાણામ્ ।
ભવતિ ચ વિષવલ્લી કિલ્બિષક્લેશમૂલ-
ભ્રમનિપતનમોહાનન્તસંતાપહેતુઃ

સંતપ્તે ઽસ્મિન્ ખરતરમરુષ્ફારસંસારમાર્ગે
પાપં પુન્યં ત્યજત જનતાઃ સક્તતીવ્રાનુતાપમ્ ।
પુણ્યં પુણ્યં કુરુત સતતં પુણ્યપીયૂષસિક્તાઃ
પુણ્યચ્છાયાતરુતલભુવઃ શીતલાઃ પુણ્યભાજામ્

ઇતિ સત્પ્રણિધાનસ્ય ફલં કથયતા સ્વયમ્ ।
ભિક્ષૂણામુપદેશો ઽયં ભક્ત્યૈ ભગવતા કૃતઃ