અવદાનકલ્પલતા · અધ્યાય 47

ઇતિ ક્ષેમેન્દ્રવિરચિતાયાં બોધિસત્ત્વાવદાનકલ્પલતાયાં શાલિસ્તમ્બાવદાનં નામ ષટ્ચત્વારિંશઃ પલ્લવઃ ॥
47. સર્વાર્થસિદ્ધાવદાનમ્ ।
સ્વાર્થપ્રવૃત્તૌ વિગતસ્પૃહાણાં પરોપકારે સતતોદ્યતાનામ્ ।
ક્લેશેષ્વભીતા વ્યસનૈરનીતા વિઘ્નૈરપીડાકરમેતિ સિદ્ધિઃ

શ્રાવસ્ત્યાં ભગવાન્ પૂર્વં જિનો જેતવનસ્થિતઃ ।
ધર્માખ્યાનપ્રસઙ્ગેન ભિક્ષુસંઘમભાષત

આસીદખિલભૂપાલમૌલિલાલિતશાસનહ્ ।
સિદ્ધાર્થો નામ સુકૃતી સાર્વભૌમો મહીપતિઃ

સાગરાખ્યસ્ય નાગસ્ય સૂનુર્જલધિવાસિનહ્ ।
સર્વાર્થસિદ્ધઃ પુત્રત્વં પ્રયયૌ તસ્ય ભૂપતેઃ

સ ભાદ્રકલ્પિકો બોધિસત્ત્વઃ સત્ત્વોજ્જ્વલપ્રભઃ ।
જાતમાત્રઃ ક્ષિતિતલં ચક્રે પૂર્ણં સ્વઋદ્ધિભિઃ

તસ્ય પ્રવર્ધમાનસ્ય ધર્મસ્યેવ સમુદ્યયૌ ।
સમસ્તભુવનવ્યાપિ વિબુધાભ્યર્ચિતં યશઃ

સ કદાચિદ્વરોદ્યાને સ્યન્દનેન યુવા વ્રજન્ ।
દદર્શ વૃદ્ધપુરુષં દેવતાનિર્મિતં પુરઃ

તં વિલોક્ય જરાજીર્ણં જાતવૈરાગ્યવાસનહ્ ।
સંસારમિવ નિઃસારં સ શરીવમમન્યત

ઉદ્યાનયાત્રાવિરતઃ શનૈઃ પ્રતિનિવૃત્ય સઃ ।
દારિદ્ય્રવિદ્રુતચ્છાયાનદ્રાક્ષીત્ કૃપણાન્ પથિ

દૃષ્ટ્વા તાનસુખક્લેષ્ટાન્ કરુણાકૃષ્ટમાનસઃ ।
અચિન્તયદહો દુઃખં સહન્તે ભુવિ દુર્ગતાઃ

અદાનપ્રભવં દુઃખં વદન્તીતિ વિસંગતાઃ ।
પૃથિવ્યાં રત્નપૂર્ણાયાં પરપિણ્ડોપજીવિનઃ

ઇદમેવાવિસંવાદિ ચિહ્નં કલુષકર્મણામ્ ।
દીનાં યદેતે યાચન્તે પુરુષં પુરુષાઃ પરમ્

અહો દુષ્કૃતમેતેષામવધૂતાઃ પદે પદે ।
યદેતે માર્ગણોદ્વિગ્ના ભિક્ષિત્વાપિ બુભુક્ષિતાઃ

ઇતિ સંચિન્ત્ય સુચિરં વિશ્ચક્લેશક્ષયોદ્યતઃ ।
યદરિદ્રં જગત્કર્તું રત્નાર્થી જલધિં યયૌ

કથચિદિવ સંસક્તઃ સ પિત્રા દૃઢનિશ્ચયઃ ।
સ્મારુહ્ય પ્રવહણં રત્નદ્વીપમવાપ્તવાન્

તત્ર પ્રવહણારૂઢાન્ વણિજઃ સહયાયિનઃ ।
સો ઽબ્રવીત્ક્રિયતામ્ કામં યુષ્માભિર્મણિસંગ્રહં

એતૈઃ સામાન્યરત્નૈસ્તુ મમ નાસ્તિ પ્રયોજનમ્ ।
કોશે મહાન્તિ ભાસ્વન્તિ સન્તિ રત્નોત્તમાનિ નઃ

કિં તુ ચિન્તામણિપ્રાપ્ત્યૈ વિપુલો ઽયં મમોદ્યમઃ ।
તેન વિદ્રુતદારિદ્ય્રાં કર્તુમિચ્છામિ મોદેનીમ્

શ્રુતં મયા નાગરાજઃ સાગરાખ્યો મહોદધૌ ।
વસત્યસ્તિ ગૃહે તસ્ય ચિન્તિતાર્થપ્રદો મણિઃ

વિલઙ્ઘ્ય વિષમં માર્ગં તમાદાતું વ્રજામ્યહમ્ ।
નાસ્તિ ધૈર્યસહાયાનામ્ દુર્ગમં વ્યવસાયિનામ્

ન ચ મદ્વિરહે કિંચિદ્ વ્યસનં વો ભવિષ્યતિ ।
સત્યમેવ પરાર્થો ઽયં યદિ મે સુકૃતોદ્યમઃ

ઇત્યુક્ત્વા તાન્ સમામન્ત્ર્ય પ્રતસ્થે સ્થિરનિશ્ચયઃ ।
મહતીં ધૃતિમાલમ્બ્ય સત્ત્વવાન્ પાર્થિવાત્મજઃ

ગુલ્ફમાત્રેણ સપ્તાહં ગત્વા ગઙ્ગમવર્ત્મના ।
જાનુદઘ્નેન સપ્તાહં સપ્તાહં પૌરુષેણ ચ

ચત્વારિ સપ્તરાત્રાણિ તતઃ પુષ્કરિણીજલૈઃ ।
ગત્વા દૃષ્ટિવિષાન્ ઘોરાન્ દદર્શ ફણિનઃ પુરઃ

મૈત્રીયુક્તેન મનસા કૃત્વા તાનથ નિર્વિષાન્ ।
ક્રૂરકોપૈર્વૃતં યક્ષૈર્યક્ષદ્વીપમવાપ સઃ

તત્ર મૈત્રેણ મનસા વીતક્રોધાન્ વિધાય તાન્ ।
શુશ્રાવ તૈરભિહિતં વિપુલોત્સાહવિસ્મિતૈઃ

કુમાર સ્ફીટસત્ત્વેન તથા વીર્યેણચામુના ।
નાગરાજસ્ય ભવનં સમાહિતમવાપ્ય તમ્

કાલેન સમ્યક્સંબુદ્ધઃ સર્વજ્ઞસ્ત્વં ભવિષ્યસિ ।
શ્રાવકાશ્ચ ભવિષ્યામો વયં ત્વદનુયાયિનઃ

પ્રસન્નૈરિતિ તૈરુક્તમભિનન્દ્ય નૃપાત્મજઃ ।
રક્ષેવરાવૃતં પ્રાપ રાક્ષસદ્વીપમુત્કટમ્

તથૈવ વિગતક્રૂરવિકારૈસ્તૈઃ સ પૂજિતઃ ।
ભૂજોત્ક્ષેપેણ નિક્ષિપ્તઃ ક્ષણાન્નાગેન્દ્રસદ્માનિ

સ તત્ર દીપ્તવિભવે દિવ્યોત્સાસસુખોચિતઃ ।
અશૃણોદ્દીર્ઘદુઃખાર્તિસૂચકં રોદનધ્વનિમ્

સ તમાકર્ણ્ય સોદ્વેગઃ પ્રકૃત્યૈવ દયાર્દ્રધીઃ ।
કિમેતદિતિ પપ્રચ્છ દૃષ્ટ્વાગ્રે નાગકન્યકામ્

સા તં બભાષે સંસક્તશોકોષ્મપિશુનૈર્મુહુઃ ।
મ્લાનયન્તીં સ્વનિશ્વાસૌર્બિમ્બાધરદલત્વિષમ્

ગુણાવાન્ નાગરાજસ્ય પુત્રઃ કમલલોચનઃ ।
જ્યોષ્ઠઃ સર્વાર્થસિદ્ધાખ્યઃ પ્રિયઃ પઞ્ચત્વમાગતઃ

તતઃ પ્રતિગતાનન્દે વિનિવૃત્તસુખોત્સવે ।
ધનેન રોદનેનાસ્મિન્ન ભવેદ્ભવને સ્થિતિઃ

ઇતિ તસ્યા વચઃ શ્રુત્વા સો ઽન્તઃ પરિચિતાં વહન્ ।
સ્વદેશદર્શનપ્રાપ્તો નાગરાજાન્તિકં યયૌ

નાગરાજસ્તમાયાન્તં પરિજ્ઞાય પ્રિયાસખઃ ।
એહ્યેહિ પુત્રેતિ વદન્ બભૂવાનન્દવિહ્વલઃ

મર્ત્યજન્મકથામ્ તેન સ્વં ચાગમનકારણમ્ ।
શ્રુત્વા નિવેદિતં નાગઃ પરિષ્વજ્ય જગાદ તમ્

ચિન્તામણિરયં પુત્ર મમ મૌલિવિભૂષણમ્ ।
ગૃહ્યતામ્ તવ સંકલ્પં ન વન્ધ્યં કર્તુમુત્સહે

દેયઃ કૃતજગત્કૃત્યો મમૈવાયં પુનસ્ત્વયા ।
ઇત્યુક્ત્વાસ્મૈ દદૌ દિવ્યચૂડં રત્ન વિમુચ્ય સઃ

હૃષ્ટઃ પ્રણમ્ય નાગેન્દ્રં યયૌ પ્રવહણાન્તિકમ્

સમુદ્રદેવતા તત્ર તં દૃષ્ટ્વા શ્રુતતત્કથા ।
ઉવાચ કીદૃશઃ સાધો પ્રાપ્તશ્ચિન્તામણીસ્ત્વયા

* * * * । * * * *

* * * * । * * * *

સમુદ્રે પતિતં દૃષ્ટ્વા રત્નં કૃચ્છ્રતરાર્જિતમ્ ।
સ જગાદ દૃઢોદ્યોગવૈફલ્યોદ્વેગનિશ્ચલઃ

અહો ગુણોચિતાકારા પ્રણયાન્મૃદુવાદિની ।
વિદ્વેષકલુષં કર્મ કૃત્વા ત્વં ન વિલજ્જસે

પરોત્કર્ષેષુ સંઘર્ષશોકક્લેશમુપૈતિ યઃ ।
શીતલા અપિ તસ્યૈતા જ્વાલાવલયિતા દિશઃ

પરિત્સાહઃ પ્રિયો યસ્ય તસ્ય સત્ત્વમહોદધેઃ ।
કર્પૂરધવલં ધત્તે ત્રિલોકીતિલકં યશઃ

દેવિ પ્રયચ્છ મે રત્નમસ્માદ્વિરમ પાતકાત્ ।
અપવાદલતાં કર્મ ન સાધોરધિરોહ્હતિ

લોભાત્પ્રમાદાદ્દ્વેષાદ્વા રત્નં ચેન્ન પ્રયચ્છસિ ।
શોષયામ્યેષ જલધિં તદિમં તે સમાશ્રયમ્

ઇત્યુક્ત્વા પ્યસકૃત્તેન સા રત્ને ન દદૌ યદા ।
સ તદા સ્વપ્રભાવેણ શોષાયાબ્ધેઃ સમુદ્યયૌ

ધ્યાતમાત્રં સહસ્રાક્ષવચસા વિશ્વકર્મણા ।
નિર્મિતં સહસા તસ્ય પત્રમાવિરભુત્કરે

સ તેનાગસ્ત્યચુલુકાકારેણામ્ભઃ પયોનિધેઃ ।
અન્તરીક્ષે સમુત્ક્ષિપ્ય ચિક્ષેપ ક્ષમણોદ્યતઃ

કૃતે ભૂભાગશેષે ઽબ્ધૌ તેનાત્યદ્ભુતકારિણા ।
સુરનિર્ભર્ત્સિતા ભીતા દેવતાસ્મૈ મણીં દદૌ

નિર્વ્યાજં સાહસં દીપ્તિં રત્નાનામિવ તત્ત્વતઃ ।
પ્રભાવં વેત્તિ મહતાં મન્ત્રાણાં તપસાં ચ કઃ

સ્ફારસ્તાવદપારવારિવિરસવ્યાપારહેલાબલાત્
કલ્લોલાવલિયન્ત્રિતામ્બરતયા રત્નાકરઃ શ્રૂયતે ।
ગમ્ભીરઃ પુનરપ્રમેયમહિમા કો ઽપિ પ્રભાવઃ સતાં
યસ્મિન્ વિસ્મયધામ્નિ ચિન્તનવિધાવન્તે પ્લવન્તે ધિયઃ

તતશ્ચિન્તામણિં બુદ્ધ્વા નિજસાર્થેન સંગતઃ ।
રાજસૂનુઃ સ્વનગરં પ્રાપ પૂર્ણમનોરથઃ

કૃતકૃત્યઃ પ્રહૃષ્ટેનઃ સ પિત્રા તત્ર પૂજિતઃ ।
ધ્વજાગ્રે રત્નમાધાય જગાદ જનસંસદિ

પરાર્થ એવ યત્નો ઽયં નાત્માર્થો યદિ મે ક્કચિત્ ।
તેન સત્યેન લોકો ઽય સર્વં યાત્વદરિદ્રતામ્

ઇત્યુક્તે સત્ત્વનિધિના તેન દીનદયાલુના ।
રત્નવૃષ્ટિરપર્યન્તા નિપપાત મહીતલે

તેન રત્નસમૂહેન દિક્ષુ સર્વાસુ ભાસ્વતા ।
યયૌ જનસ્ય દારિદ્ય્રમયં નિઃશેષતાં તમઃ

આશાપાશવતાં બલાપ્ત્રવિશતાં બાહ્યાઙ્ગણં શ્રીમતાં
દ્વાઃસ્થાઘાતવતામ્ મુહુર્વિચલતાં દ્વારોદરે સીદતામ્ ।
દીર્ઘૈર્નિઃશ્વસિતૈઃ શુચા નિપતિતાં દેહક્ષયં કાઙ્ક્ષતાં
દીનાનાં મણિરાશિરશ્મિશબલઃ શ્રીસંગમઃ કો ઽપ્યભૂત્

તચ્છાસનાદુરગનાયકમેવ યાતે ચિન્તામણૌ વિગતદૈન્યજને ચ લોકે ।
સર્વત્ર દાનરસિકસ્ય જનસ્ય ચેતઃ સર્વાર્થિસાર્થવિરતાકુલિતં બભૂવ

સર્વાર્થસિદ્ધઃ ક્ષિતિપાલસૂનુઃ યો ઽભૂત્સ એવાહમિહાન્યદેહઃ ।
શ્રુત્વેતિવૃત્તં કથિતં જિનેન તે ભિક્ષવસ્તન્મયતામવાપુઃ