અવદાનકલ્પલતા · અધ્યાય 41

ઇતિ ક્ષેમેન્દ્રવિરચિતાયાં બોધિસત્ત્વાવદાનકલ્પલતાયામુદ્રાયણાવદાનં ચત્વારિંશઃ પલ્લવઃ ॥
41. કપિલાવદાનમ્ ।
યદ્ભૂપાલવિશાલદાનબિભવપ્રોદ્ભૂતપુણ્યાધિકં
દાનસ્યાતિકૃશસ્ય સત્ફલભરમપ્નોત્યલં દુર્ગતઃ ।
શુદ્ધસ્યૈવ વિવૃદ્ધધર્મધવલશ્રદ્ધાસમૃધ્યાન્વિતં
નિઃસંસારવિજૃમ્ભિતં તદુચિતં ચિત્તસ્ય વિત્તસ્ય ચ

જિને જેતવનારામવિહારિણિ મહાધનહ્ ।
ધીરાભિધાનઃ શ્રાવસ્ત્યામભૂદ્ ગૃહપતિઃ પુરાઃ

તસ્ય પણ્ડિતનામભૂત્ પુત્રઃ સુકૃતપણ્ડિતઃ ।
અખણ્ડિતયશઃપુણ્યદાનાલંકારમણ્ડિતઃ

સ બાલ એવ ભિક્ષૂણામ્ રાજાર્હૈર્વસ્ત્રભોજનૈઃ ।
શારિપુત્રપ્રધાનાનાં ચકારાતિથિસત્ક્રિયામ્

તતઃ કદાચિદક્ષીણાદુર્ભિક્ષક્ષયિતે જને ।
યાચ્યયાચકતુલ્યત્વે પિણ્ડિચ્છેદો ઽથિનામભૂત્

ભિક્ષૂણાં સંકટે તસ્મિન્ કાલે પરમદારુણે ।
પણ્ડિતઃ સુગતાહૂતઃ પ્રતસ્થે જેતકાનનમ્

તં વ્રજન્તં તુરઙ્ગેણ કાઞ્ચનાદામશોભિનમ્ ।
ઊચુર્વિટાઃ સમભ્યેત્ય ગુણોત્સાહાસહિષ્ણવઃ

અર્થિસાર્થાર્થનાકલ્પવૃક્ષસ્ત્વં દિક્ષુ વિશ્રુતઃ ।
શતાનિ પઞ્ચ સંપ્રાપ્તાસ્ત્વામુદ્દિશ્યાશયા વયમ્

અલંકારાંશુકયુગં પ્રત્યેકં નઃ સમીહિતમ્ ।
અધુનૈવાવિલમ્બેન દીયતામ્ યદિ શક્યતે

ઇત્યુક્તસ્તૈઃ સદાચારઃ સો ઽવતીર્ય તુરઙ્ગમાત્ ।
સાધુ પૂજાં વિધાયૈષાં ધીમાન્ ક્ષણમચિન્તયત્

ભગવન્તમદૃષ્ટ્વૈવ ગચ્છામિ સ્વગૃહં યદિ ।
આસન્નામૃતપાનસ્ય તં વિઘ્નં કથમુતશે

અદત્વા પ્રિયમર્થિભ્યો વ્રજામિ યદિ નિસ્ત્રપહ્ ।
કથં કરોમિ દાનસ્ય તાં સ્વયં વ્રતખણ્ડનામ્

ઇતિ ચિન્તયતસ્તસ્ય ભિત્ત્વા ભૂમિં સમુદ્ગતઃ ।
નાગરાજઃ સ્વયં શેષઃ પ્રાદાદર્થિસમીહિતમ્

દત્તાનિ નાગરાજેન વસ્ત્રાણ્યાભરણાનિ ચ ।
સ તેભ્યઃ પ્રતિપાદ્યાશુ યયૌ નિઃશલ્યતામિવ

તે ઽપિ દૃષ્ટ્વા તદાશ્ચર્યં પુણ્યાં સુગતભાવનામ્ ।
સર્વાર્થસંપત્સિદ્ધીનાં જનનીમેવ મેનિરે

જાતચિત્તપ્રસાદાસ્તે તેનૈવ સહિતાસ્તતઃ ।
ભગવન્તં યયુર્દ્રષ્ટું વિનષ્ટદ્વેષકલ્મષાઃ

ભગવન્તમથાલોક્ય કુમારઃ પ્રણતાનનઃ ।
તત્પાદપદ્મરજસા ધન્યશ્ચક્રે લલાટિકામ્

હારં પુનશ્ચરણયોઃ શાસ્તુઃ શશિકરોજ્જ્વલમ્ ।
વિન્યસ્ય પ્રણતાનગ્રે સ તાનસ્મૈ ન્યવેદયત્

ધર્મદેશનયા તેષાં ભગવાન્ જ્ઞાનવજ્રભૃત્ ।
ભિત્ત્વા સત્કાયદૃષ્ટ્યદ્રિં સ્રોતઃપ્રાપ્તિફલં વ્યધાત્

દૃષ્ટસત્યેષુ યાતેષુ તતસ્તેષુ પ્રણમ્ય તમ્ ।
કુમારંપણ્ડિતં પ્રીત્યા ભગવાન્ સ્વયમભ્યધાત્

વત્સ પુણ્યૈરવાપ્તો ઽસિ પર્યાપ્તિં સુકૃતશ્રિયામ્ ।
દુર્ભિક્ષેસ્વપિ ભિક્ષૂણાં કુરુ ભોજ્યાધિવાસનામ્

પરિગ્રહો મે ભિક્ષૂણાં શતાન્યર્હત્રયોદશ ।
અન્યે ચાન્વિષ્ય કૃચ્છ્રાર્તાઃ સંવિભજ્યાસ્ત્વયા પુરે

ઇતિ શ્રુત્વા ભગવતઃ પણ્ડિતઃ પ્રમદાકુલઃ ।
ભક્ત્યા સંઘસ્ય વિદધે યાવજ્જીવં નિમન્ત્રણમ્

તતઃ સ્વગૃહમભ્યેત્ય રાજાર્હૈભિક્ષુસંમતૈઃ ।
સંબુદ્ધપ્રમુખં સંઘં સદા ભોજ્યૈરપૂજયત્

દરિદ્રાનદરિદ્રાંશ્ચ યાચ્યાનપિ ચ યાચકાન્ ।
અનુકમ્પ્યાન્ સ વિદધે દાનેનાન્યાનુકમ્પિનહ્

શેષાન્ કૃપણસંઘાતાન્ સો ઽન્વિષ્ય કરુણામ્બુધિઃ ।
રત્નરાશિં દદૌ તેભ્યો દૌર્ગત્યતિમિરાપહમ્

સ રત્નનિકરસ્તેષાં જગામાઙ્ગારરાશિતામ્ ।
નૃણાં ભાગ્યાનિ રત્નાનિ મણયઃ પ્રસ્થજાતયઃ

તે તમૂચુઃ સમભ્યેત્ય સ્વપ્નદૃષ્ટધના ઇવ ।
રત્નનામ્ના ત્વયાસ્માકં સ દત્તો ઽઙ્ગારસંચયઃ

ધનલાભેન મહતા સદ્યઃ પ્રાપ્તોન્નતિર્જનહ્ ।
તત્સંક્ષયાત્ ક્ષણેનૈવ પરિભ્રષ્ટો ન જીવતિ

ઇતિ તેષાં વચઃ શ્રુત્વા પણ્ડિતઃ કરુણાનિધિઃ ।
તાનૂચે પુણ્યદીનાનાં રત્નાન્યાયાન્ત્યરત્નતામ્

યુષ્માભિર્ન કૃતઃ પૂર્વં મોહાત્ સુકૃતસંચયઃ ।
તેનાયં રત્નરાશિર્વઃ પ્રયાતો ઽઙ્ગારસારતામ્

રત્નાનિ યત્નનિહિતાન્યપિ યાન્તિ દૂરં પુણ્યક્ષયાદુપનયન્તિ ચ ભાગ્યયોગાત્ ।
વિત્તાર્જનં પતિતશોકનિમિત્તમેવ વિત્તં હિ ચિત્તમુચિતં સુકૃતપ્રવૃત્તમ્

તસ્માદ્ ભવદ્ભિર્ભોજ્યાય ભિક્ષુસંઘો ઽધિવાસ્યતામ્ ।
ભોગસંભારસંપત્તિમહં સંપાદયામિ વઃ

ઇત્યુક્તાસ્તેન તદ્દત્તવિત્તભોજનસંપદા ।
તે બુદ્ધપ્રમુખં સંઘં દિનમેકમપૂજયન્

સંઘં યથાવદભ્યર્ચ્ય પ્રણીધાનમકારિ તૈઃ ।
મ્ આકદાચન દારિદ્ય્રં સ્યાદસ્માકમિતિ ક્ષણમ્

તતસ્તે પણ્ડિતગિરા ગત્વા દદૄશુરગ્રતઃ ।
તમેવાઙ્ગારનિકરં પ્રયાતં રત્નરાશિતામ્

ભવને પણ્ડિતસ્યાથ કુમારસ્ય પ્રભવતઃ ।
વિવૃતાનાં નિધાનાનાં નિર્વિઘ્નં શતમુદ્યયૌ

સ પ્રસેનજિતે રાજ્ઞે ધર્મજ્ઞઃ સ્થિતિરક્ષણાત્ ।
દદૌ નિધાનષડ્ભાગં સ ચાસ્યાઙ્ગારતામગાત્

કુમારસ્યૈવ સુકૃતૈર્ભોગ્યો ઽયં નિધિસંચયઃ ।
ઇત્યન્તરીક્ષાદ્વચનં તતઃ શુશ્રાવ ભૂપતિઃ

કુમારસ્યૈવ વચસા તાન્નિધીન્નિર્ધિતાં પુનઃ ।
પ્રાપ્તાં વિલોક્ય સાશ્ચર્યઃ પ્રહિણોત્તદ્ગૃહં નૃપઃ

તતસ્તદખિલં વિત્તં વિતીર્ય વિપુલાશયઃ ।
કુમારઃ સંપદાં ચક્રે સ્થિતિં દુર્ગતવેશ્મસુ

અથ નિઃસારસંસારવિચારવિરતસ્પૃહઃ ।
અનિત્યતાં સ સંચિન્ત્યઃ દીરઃ પિતરબ્રવીત્

અનુજાનીહિ માં તાવત્ ગન્તું તાત પતોવનમ્ ।
ઇમા જન્મશતોચ્છિષ્ટાઃ ક્લિષ્ટા મમ વિભૂતયઃ

ત્રૈલોક્યસંપત્સંપ્રાપ્તિર્યસ્મિન્ વ્રજતિ ભોગ્યતામ્ ।
તદિદં સર્વભૂતાનામાયુર્ભાજનમલ્પકમ્

શીતે યસ્ય કરોમિ સંતતમૃદુસ્પર્શાંશુકૌર્ગૂહનં
સંતાપે રચયામિ યસ્ય શિશિરશ્રીખણ્ડચર્ચાર્ચનમ્ ।
યસ્યાર્થે વિષશસ્ત્રવહ્નિભુજગવ્રાતાત્પરં મે ભયં
પ્રાપ્તઃ સો ઽપ્યમપાયતઃ પરિહૃતે ઽપ્યાયાતિ કાયઃ ક્ષયમ્

ભોગાદ્વિરક્તઃ પ્રવ્રજ્યામાદાય દયિતાં વને ।
વિહરામિ હરન્ ચિન્તાં ચિન્તાતપ્તસ્ય ચેતસઃ

ઇત્યુક્ત્વા સ પરિત્યજ્ય વિષયસ્નેહબન્ધનમ્ ।
કૃતાભ્યુઓપગમઃ પિત્રા શારિપુત્રાશમં યયૌ

તત્ર પ્રવ્રજિતસ્તેન પાત્રપાણિઃ સચીવરઃ ।
તસ્યૈવાનુચરો ભૂત્વા વિચચાર યતવ્fઅતઃ

સ દૃષ્ટ્વા કર્ષકૈર્ધારાં ક્ષેત્રાત્ ક્ષેત્રપ્રવર્તિતામ્ ।
નિર્દિષ્ટેન પથા યાન્તીં વિસ્મયાદિત્યચિન્તયત્

અહો વિહિતમાર્ગેણ ગચ્છતામપ્યચેતસામ્ ।
જલાનાં કર્મસંસિદ્ધર્દૃશ્યતે નતુ દેહિનામ્

સંચિન્ત્યેતિ વ્રજન્નગ્રે દૃષ્ટ્વા યષ્ટીકૃતં શરમ્ ।
પ્રતપ્તમિષુકારેણ પ્રદધ્યૌ ધીમતાં વરઃ

તાપાત્ પ્રગુણતામેતે યાન્તિ નિશ્ચેતનાઃ શરાઃ ।
ન તુ સંસારસંતપ્તા અપિ વક્રાઃ શરીરિણઃ

ઇતિ ધ્યાયન્ વિલોક્યાગ્રે તક્ષ્ણા શકટચક્રતામ્ ।
નીતાનિ દૃઢરૂપાણિ પુનશ્ચિન્તાં સમાયયૌ

અહો નુ ઘટનાયોગાદ્ યાન્તિ કર્મણ્યતાં ક્ષણાત્ ।
નિશ્ચેતનાનિદ્ આરૂણિ ન ચિત્તાનિ શરીરિણામ્

ઇત્ ચંચિન્ત્ય સંયાતઃ સુધર્મનિયમાદરઃ ।
વત્સલં પિતરં પુત્ર ઇવાચાર્યમુવાચ સઃ

આર્ય એવ પ્રયાત્વદ્ય પિણ્ડપાતાય મત્કૃતે ।
અહં તુ ભવતાદિષ્ટં ચિન્તયામિ નિજવ્રતમ્

ઇત્યુપાધ્યાયમભ્યર્થ્ય ભક્તકૃત્યાય પણ્ડિતઃ ।
તસ્મિન્ યાતે તદાદિષ્ટં વિહારાગારમાવિશત્

તત્ર યષ્ટીકૃતતનુઃ કૃત્વા પ્રતિમુખીં સ્મૃતિમ્ ।
સ પ્રદધ્યૌ નિજં ધર્મં બદ્ધપર્યઙ્કનિશ્ચલઃ

તસ્મિન્ સમાધિસંનદ્ધે વસુધા સધરાધરા ।
વિચચાલાખિલામ્ભોધિજલલોલદુકૂલિની

શક્રસ્તં ધ્યાનનિરતં જ્ઞાત્વા નિર્વિઘ્નસિદ્ધયે ।
દિદેશ દિક્ષુ રક્ષાયૈ દિક્પાલાન્ સેન્દુભાસ્કરાન્

ભગવાનથ સર્વજ્ઞસ્તસ્ય સિદ્ધિમુપસ્થિતામ્ ।
પાકાત્ કુશલમૂલાનાં જ્ઞાત્વા ક્ષણમચિન્તયત્

આસન્નાર્હત્પદસ્યાસ્ય શારિપુત્રઃ સમેત્ય ચેત્ ।
દ્વારમુદ્ધાટયેન્મધ્યે વિઘ્ન એષ ન સંશયઃ

તસ્માદાગચ્છતસ્તસ્ય ગત્વા સ્વયમહં પુરઃ ।
કરોમિ કાલહારાય નાનાપ્રશ્નાશ્રયાઃ કથાઃ

ઇતિ સંચિન્ત્ય ભગવાન્ સ્વયં તદ્દિશમાગતઃ ।
ભિક્ષોરાગચ્છતસ્યસ્ય વ્જ્લમ્બં કથયાકરોત્

સુરપ્રભાવાન્નિઃશબ્દે નભોગતવિહંગમે ।
લોકે નિર્વાતદીપસ્ય તુલ્યતાં પ્રાપ પણ્ડિતઃ

સ્રોતઃ પ્રાપ્તિફલાદૂર્ધ્વં સકૃદાગામ્યવાપ્ય સઃ ।
અનાગામિફલં પ્રાપ્ય તતો ઽર્હત્ફલમાપ્તવાન્

તતઃ કથાન્તે સુગતે પ્રયાતે નિજમાશ્રમમ્ ।
શારિપુત્રઃ પ્રવિશ્યર્કમિવ શિષ્યં વ્યલોકયત્

તં દૃષ્ટ્વા સહસોત્તીર્ણં વિશીર્ણભવબન્ધનમ્ ।
સિદ્ધિં યુગશતપ્રાપ્યાં તસ્ય તામ્ પ્રશશંસ સઃ

તાં તસ્યાર્હત્પદપ્રાપ્તિં શ્રુત્વા જગતિ વિશ્રુતામ્ ।
ભિક્ષુભિર્ભગવાણ્ પૃષ્ટસ્તત્કથામબ્રવીજ્જિનહ્

ભગવાન્ કાશ્યપઃ પૂર્વં વારાણસ્યાં તથાગતઃ ।
સહ ભિક્ષૂસહસ્રાણાં વિંશત્યા પુરવાસિભિઃ

શ્રદ્ધાપ્રણીતૈઃ શુચિભિઃ સર્વભોગ્યૈર્મનોનુગૈઃ ।
ઉવાસ પૂજિતહ્ કંચિત્ કાલં સત્ત્વહિતોદ્યતઃ

ભિક્ષુપૂજાપરે તત્ર વર્તમાને ગૃહે ગૃહે ।
અચિન્ત્યયદ્વિનિઃશ્વસ્ય દુર્ગતો નામ દુર્ગતઃ

ધિઙ્ મામતીવ દારિદ્ય્રાત્ નીચં નિષ્કુશલક્રિયમ્ ।
નૈકો ઽપિ મન્દભાગ્યેન યેન ભિક્ષુર્નિમન્ત્રિતઃ

ત્યાજ્યા જનસ્ય સકલવ્યવહારબાહ્યાઃ વાક્યપ્રમાણપદસંધિષુ નૈવ યોગ્યાઃ ।
નષ્ટક્રિયા વિગતકારકતર્કહીનાઃ શબ્દા ઇવાર્થરહિતાઃ પુરુષા ભવન્તિ

ઇતિ ચિન્તાનલાક્રાન્તં નિન્દિતં ધનહીનતઃ ।
તં સમાહૂય કો ઽપ્યેત્ય સુકૃતપ્રેરકો ઽભ્યધાત્

ક્ષીણાર્થેનાપિ ભવતા જન્માન્તરશુભાપ્તયે ।
યથાકથંચિદેકો ઽપિ ભિક્ષુઃ કિં ન નિમન્ત્રિતઃ

ઇત્યુક્તસ્તેન સંસક્તશલ્યઃ પુનરિવાહતઃ ।
ભિઓક્ષુભોજનવૈકલ્યાત્ સ ભૃધં વ્યથિતો ઽભવત્

કથંચિત્ક્ષ્ઃઉત્પરિક્ષામઃ સ ગત્વા શ્રેષ્ઠિમન્દિરમ્ ।
યત્નેન પ્રાપ મૂલ્યાંશં દારુપાટનકર્મણા

કૃત્વા તત્રૈવ તદ્ભાર્યા શુદ્ધતણ્ડુલખણ્ડનમ્ ।
તદંશભૃતિમૂલ્યાપ્તં ભક્ત્યા ભર્ત્રે ન્યવેદયત્

સમુદ્યતસ્ય તસ્યાથ ભિક્ષુભોજનસિદ્ધયે ।
શુદ્ધયે શુદ્ધસત્ત્વસ્ય શક્રો ઽભૂદનુસાધકહ્

દિવ્યવર્ણરસામોદે ભોજ્યે શક્રેણ સાધિતે ।
પ્રીત્યા પ્રચ્છન્નરૂપેણ ભિક્ષું લેખે ન દુર્ગતઃ

વિભૂતિમોહિતૈર્ગૂઢૈઃ પૂર્વં પુરનિવાસિભિઃ ।
સંઘે નિમન્ત્રિતે દુઃખાત્ દુર્ગતો મર્તુમુદ્યયૌ

કૃપયા તસ્ય ભગવાન્ સ્વયમભ્યેત્ય કાશ્યપઃ ।
શુદ્ધિસિદ્ધિં પરિજ્ઞાય ચક્રે ભોજ્યપ્રતિગ્રહમ્

અહો ઽહં ભવતો ભોજ્યં પ્રયચ્છામીતિ ભૂભુજા ।
પ્રયત્નાત્ પ્રાર્તિતો ઽપ્યર્થં નૈવામન્યત દુર્ગતઃ

ગુણદ્રવિણસંપૂર્ણઃ સ્યાં દરિદ્રપ્રસાદનઃ ।
ભગવન્તમથાભ્યર્ચ્ય પ્રણીધાનં ચકાર સઃ

સ્વાશ્રમં કાશ્યપે યાતે સુરેન્દ્રે ચ દિવં ગતે ।
દુર્ગતસ્ય ગૃહં સર્વં દિવ્યરત્નૈપૂરયત્

વિશ્વકર્મા તતસ્તસ્ય વિદધે શક્રશાસનાત્ ।
ભવનં રુચિરોદ્યાનં રત્નસ્તમ્ભવિભૂષિતમ્

સંપ્રાપ્તવિમલૈશ્વર્યઃ સહિતં સર્વભિક્ષુભિઃ ।
સપ્તાહં વિભવૈર્ભોગૈઃ સ કાશ્યપમપૂજયત્

ક્ષુત્ક્ષામાઙ્ગનમર્થિભિઃ પરિહૃતદ્વારં રુદદ્દારકં
ગેહં નિશ્ચલકજ્જલાન્યપિ સ્થલીકોણસ્વનન્મક્ષિકમ્ (?) ।
ચુલ્લીસુપ્તબિડાલબાલમપરં યસ્યાભવદ્રૌરવં
શ્રીસ્તસ્યૈવ નૃપસ્પૃહાસ્પદતયાશ્ચર્યં ન કસ્ય સ્વયમ્

તેન દાનપ્રભાવેણ સુધાશુદ્ધેન દુર્ગતઃ ।
જન્માન્તરે પણ્ડિતતામવાપ્યાર્હત્ત્વમાગતઃ

ઇતિ પણ્ડિતપૂર્વજન્મવૃત્તં કથિતં સર્વવિદા ગુણાદરેણ ।
અવધાર્ય વિશુદ્ધદાનપુણ્યં કુશલાર્હં પ્રશશંસ ભિક્ષુસંઘઃ