અવદાનકલ્પલતા · અધ્યાય 31

ઇતિ ક્ષેમેન્દ્રવિરચિતાયાં બોધિસત્ત્વાવદાનકલ્પલતાયાં સુવર્ણપાર્શ્વાવદાનં ત્રિંશઃ પલ્લવઃ ॥
31. કલ્યાણકાર્યવદાનમ્ ।
પ્રત્યક્ષલક્ષણપરીક્ષિત એષ લોકે સંલક્ષ્યતે સુજનદુર્જનયોર્વિશેષઃ ।
અર્કઃ પ્રકાશવિશદં વિદધાતિ વિશ્વમન્ધીકરોતિ નિખિલં જગદન્ધકારઃ

સર્વજ્ઞઃ પૂર્વવૃત્તાન્તમશેષમવલોકયન્ ।
અસ્મિન્નેવ કથારમ્ભે ભગવાન્ પુનરબ્રવીત્

નૃપઃ પાતલિપુત્રાખ્યે પુરે ભૂમિપુરંદરઃ ।
અભૂત્પુરંદરો નામ મન્દિરં પુણ્યસંપદઃ

કલ્યાણકારી તસ્યાભૂત્ સૂનુર્ગુણગણોન્નતઃ ।
અકલ્યાણાભિધાનશ્ચદ્વિતીયો નિર્ગુણઃ સુતઃ

કલ્યાણકારી સર્વાર્થિકરુણાકલ્પપાદપઃ ।
છત્રાવશેષામકરોદ્ દાણશીલઃ શ્રિયં પિતુઃ

તસ્મૈ મનોરમાં નામ પુણ્યસેનો મહીપતિઃ ।
દૂતં વિસૃજ્ય લેખેન સ્વસુતામ્ વ્ અચસા દદૌ

પ્રત્યાસન્નવિવાહો ઽથ નૃપં રાજસુતો ઽભ્યધાત્ ।
પ્રાપ્તઃ પરિણયસ્તાત સંપ્રત્યેષ ન મે મતઃ

વાત્સલ્યપેશલતયા મદાત્તાઃ પ્રકૃતિશ્રિયઃ ।
મયા દાનવ્યસનિના કોષસ્તે શુષિરીકૃતઃ

તસ્માત્પ્રવહણેનાહં સમુત્તીર્ય મહોદધિમ્ ।
રત્નદ્વીપં વ્રહામ્યેવ દિવ્યરત્નાર્જનોદ્યતઃ

દિવ્યસંપદમાસાદ્ય કરિષ્યે દારસંગ્રહમ્ ।
કલત્રમકૃતાર્થસ્ય ત્રાસનં સુખસંપદામ્

ઇયુક્ત્વા સ પિતુઃ પ્રાપ્ય શાસનં ચરણાનતઃ ।
જગાહે જલધિં લોલકલ્લોલાલિઙ્ગિતામ્બરમ્

ભ્રાતા તમનુવજ્રાજ સૌજન્યવ્યઞ્જનો ઽનુજઃ ।
નિર્ગુણઃ સગુણદ્વેષદ્રોહમન્તર્વિચિન્તયન્

જ્યેષ્ઠસ્તમબ્રવીદ્વત્સ સમુદ્રે કર્મવિપ્લવાત્ ।
અહં ગ્રાહ્યસ્ત્વયા સ્કન્ધે જાતે પ્રવહણક્ષયે

ઇતિ ભ્રાત્રા કૃતાશ્વાસસ્તથેત્યૂવે સ તં શઠઃ ।
દોષોદ્યતઃ પ્રણયિતાં ખલઃ સમવલમ્બતે

તતઃ પ્રવાહણારૂઢઃ પવનૈરનુકૂલતામ્ ।
યાતૈઃ પુણ્યૈરિવ પ્રાપ્ય રત્નદ્વીપં નૃપાત્મજઃ

દોવ્યરત્નાનિ સંપ્રાપ્ય પ્રત્યાવૃત્તે તતઃ શનૈઃ ।
રાજપુત્રે પ્રવહણં દ્રાગભઞ્જત્ પ્રભઞ્જનઃ

ભગ્ને પ્રવહણે તસ્મિન્ ભ્રાતરં પૂર્વસંવિદા ।
સ જગ્રાહ શઠઃ કણ્ઠે તં ભુજઙ્ગ ઇવાનુજઃ

કર્મવાતેરિતસ્તૂર્ણં કૂલં પ્રાપ્ય નૃપાત્મજઃ ।
અવાપ સહસા નિદ્રામાન્ધ્યપ્રથમદૂતિકામ્

તસ્ય સુપ્તસ્ય રત્નાનિ દૃષ્ટ્વા બદ્ધાન્યથાનુજઃ ।
પ્રહર્તું વ્યસનચ્છિદ્રે ક્રૂરઃ સમુપચક્રમે

ઉત્પાટ્ય ગાઢબદ્ધસ્ય સ તસ્ય નયનામ્બુજમ્ ।
તં તારકં ભયામ્ભોધૌ ચકાર ગતતારકમ્

આત્તરત્ને ગતે તસ્મિન્ વાજસૂનુર્ગતદ્યુતિઃ ।
માતઙ્ગોન્મૂલિતામ્ભોજ ઇવાભૂત્કમલાકરઃ

સ બભૂવ નિરાલોકઃ શોકતીવ્રતમોવૃતઃ ।
કૃષ્ણપક્ષક્ષપારમ્ભ ઇવ સૂર્યેન્દુવર્જિતઃ

અત્રાન્તરે સમાયાતસ્તં દેશં ગોકુશાધિપઃ ।
રાજપુત્રં વિલોક્યાન્ધમભૂત્ સંક્રાન્તતદ્વ્યથહ્

સ તં નીત્વા સ્વનિલયં પરિચર્યાપરઃ પાર્ઃ ।
તસ્યાસીદ્ગુણસૌજન્યસ્નેહાવેશવશીકૃતઃ

તત્ર શોકસુજાં શાન્ત્યૈ સદા ચેતોવિનોદિનીમ્ ।
વીણાં સ્વરપ્રવીણો ઽસૌ પૂર્વાભ્યસ્તમવાદયત્

સત્સંગમઃ પૃથુવિવેકકથાભોયોગઃ
કાવ્યાસવઃ પ્રિયસુહૃત્પ્રણયો વિહારઃ ।
વીણાસ્વનહ્ કુસુમકાન્તવનાન્તવાસઃ
શોકાગ્નિતપ્તમનસામમૃતાવગાહઃ

તસ્ય ગોપપતેઃ પત્ની તીગવીણાવિચક્ષણા ।
પશ્યન્તી રાજતનયં પ્રયયૌ સાભિલાષતામ્

કૃતોપદેશા સતતં કુટિલા વીણયેવ સા ।
મૂર્ચ્છન્તી નવરાગેણ સોત્કણ્ઠા સમચિન્તયત્

સુભગો ઽયં મમાતીવ દૃશિ ચિત્તે ચ ચર્તતે ।
નિવર્તતે ન મે તાપઃ પ્રેમ્ણિ ચેન્ન પ્રવર્તતે

ધન્યેયં નખસંપાતૈઃ ક્કણન્તી રાગિણીમુહુઃ ।
યાતાસ્ય વલ્લકી પુણ્યૈરઙ્કારોહણયોગ્યતામ્

ઇતિ સંચિન્ત્ય સા સ્વૈરં તમુવાચ સવિભમમ્ ।
સ્પૃશન્તી તત્કરામ્ભોજં સકમ્પકરપલ્લવા

લલનાસુલભાં લજ્જાં મમેદં ત્વદ્ગતં મનઃ ।
અકૃતજ્ઞ ઇવ પ્રીતિં ન સંસ્મરતિ માનદ

ન શીલં ન કુલાચારં નાભિમાનં ન સંશયમ્ ।
અપેક્ષન્તે સ્મરક્ષિપ્તા વૈલક્ષ્યરહિતાઃ સ્ત્રિયઃ

પ્રણયાન્મમ સઙ્કલ્પં સફલં કર્તુમર્હસિ ।
ભવન્તિ માનિતાઃ પ્રીત્યૈ દેવતા ઇવ યોષિતઃ

ઇતિ તસ્ય વચઃ શ્રુત્વા ભિન્નસ્વરવિશૃઙ્ખલમ્ ।
ચપલાં રાજપુત્રસ્તાં ત્રસ્તાન્તઃકર્ણો ઽવદત્

નેયં માતઃ સમુચિતા સતઃ શીલપરિચ્યુતિઃ ।
ધિક્કિલ્બિષવિષસ્પૃષ્ટઃ નષ્ટશીલસ્ય જીવિતમ્

પરાઙ્ગનાપરિષ્વઙ્ગમઙ્ગૈરઙ્ગીકરોતિ યઃ ।
આલિઙ્ગતિ પતઙ્ગો ઽયં નરકાગ્નિશિખાં પુનહ્

પરોપકારનિરતાહ્ પરદારનિરાદરાઃ ।
યે ઽપ્યહિંસાવ્યસનિનસ્તે જીવન્તિ મૃતાઃ પરે

ઇતિ તેનોક્તમાકર્ણ્ય સાભૂદ્ભગ્નમનોરથા ।
નિધનાભ્યધિકઃ પ્રીતિપ્રતિષેધો હિ યોષિતામ્

તતઃ સ્વપતિમભ્યેત્ય ભુજઙ્ગી ભઙ્ગમાગતે ।
મનોરથે મન્યુવિષં વમન્તીવ જગાદ સા

પરવત્સલતા સાધો દોષાય સરલસ્ય તે ।
કો હ્યવિજ્ઞાતશીલાનાં સ્વાધીનીકુરુતે ગૃહમ્

પરેષુ ભૃશમાશ્વાસં સ્પૃશતસ્તે ન શોભનમ્ ।
ગુપ્તં ચિત્તં ચ વિત્તં ચ જનો જાનાતિ કસ્ય કઃ

પરદારસહસ્રાક્ષસ્ત્વયાન્ધઃ સ ગૃહે ધૃતઃ ।
દીનાન્ધજનવાત્સલ્યાત્ પશ્ય તસ્યોચિતં ફલમ્

અદ્યાહં તેન વિજને સંગમે ભૃશમર્થિતા ।
યદ્યસ્ય નયને સ્યાતાં સ્યાત્ કથં મે પલાયનમ્

ઇત્યુક્તઃ સ તયા કોપાત્તપ્તો ગોપપતિર્ભૃશમ્ ।
દ્વરે નિષ્કાસ્ય તં ચક્રે ગેહં ચિત્તં ચ શીતલમ્

પિતા ત્યજતિ યત્પુત્રં સુહૃન્મિત્રં નિહન્તિ યત્ ।
બન્ધુચ્છેદાસિધારાણાં તદ્દારાણાં વિજૃમ્ભિતમ્

ભ્રુવોર્દૃશોર્યત્કૌટિલ્યં યત્તૈક્ષ્ણ્યં યચ્ચ ચાપલમ્ ।
કુચયોર્યચ્ચ કાઠિન્યં તત્સર્વં હૃદિ યોષિતામ્

કલ્યાણકારિસાર્થેન પથઃ સંતારિતં શનૈઃ ।
પિતરિ ત્રિદિવં યાતે શુશ્રાવ ભ્રાતરં નૃપમ્

સ પુરં પુણ્યસેનસ્ય શ્વશુરસ્ય મહીપતેઃ ।
કાલેન પ્રાપ્પ દૂરાધ્વક્લેશપ્રશમબાન્ધવમ્

અત્રાન્તરે સુતા તત્ર મહીભર્તુર્મનોરમા ।
વાચા દત્તા પુરા યસ્મૈ તસ્મિન્નબ્ધિચ્યુતે શ્રુતે

આહૂતેષુ નરેન્દ્રેષુ નિવિષ્ટેષુ યથાક્રમમ્ ।
આરુહ્ય રત્નશિબિકાં સ્વયંવરભુવં યયૌ

વિલોકયન્તી ભૂપાલાન્ સા શનૈશ્ચલલોચના ।
યદૃચ્છયાગતં તત્ર રાજપુત્રં દદર્શ તમ્

અન્ધો ઽપિ તસ્યાઃ સહસ્ આસ યયૌ પ્રિયતાં દૃશોઃ ।
ગ્રહમધ્યે કુમુદ્વત્યા મેઘાન્ધો ઽપિ પ્રિયઃ શશી

નૃપેષુ પ્રતિયાતેષુ વિલક્ષેષ્વફલાગમાત્ ।
મહીપતિસુતાન્તસ્તં વવ્રે ગુણવિનિર્ગતમ્

સાપુ હારં પરિક્ષિપ્ય કણ્ઠે તસ્યાયતેક્ષણા ।
શનકૌર્મધુરાલાપા ત્વદ્વશાસ્મીત્યુવાચ તમ્

સ્ત્રીવૃત્તચકિતઃ સો ઽપિ વિજને તામભાષત ।
પ્રજ્ઞાદરિદ્રયા નેદં સ્ત્રિયા યુક્તં કૃતં ત્વયા

સ્મરસૌહાર્દમિત્રેષુ પદ્મનેત્રેષુ રાજસુ ।
સ્થિતેષુ વન્ધ્યજન્માન્ધઃ કસ્માદસ્મિ વૃતસ્ત્વયા

અન્યવક્ર્ક્રાવલોકિન્યો જાયાશ્ચક્ષુષ્મતામપિ ।
વધૂઃ કિં પુનરન્ધસ્ય દિને ઽપ્યન્યાભિસારિકા

લલનાભિર્ન મે કૃત્યં પ્રત્યયસ્તાસુ નાસ્તિ મે ।
કુલકૂલનિપાતિન્યો નિમ્નગાઃ કુટિલાઃ સ્તિયઃ

ઇત્યુક્તા તેન પરુષં લજ્જાલોલા નૃપાત્મજા ।
તમૂચે નાથ સર્ વત્ર ન શઙ્કાં કર્તુમર્હસિ

દૃષ્ટદોષઃ ક્કચિન્નાર્યામ્ યદિ ત્વમતિશઙ્કિતઃ ।
અદુષ્ટાપિ ત્વયા નામ તદ્વ્યાપ્તા ક્રિયતે કથમ્

ત્વય્યેવ યદિ મે પ્રીતિરનન્યશરણમ્ મનઃ ।
તેન સત્યેન તે નેત્રમેકં ભવતુ નિર્મલમ્

ઇત્યુક્તમાત્રે સુદૃશા દક્ષિણં તસ્ય લેચનમ્ ।
સત્યાનુભાવેનાભૂત્તત્પ્રફુલ્લકમલોપમમ્

રાજપુત્રઃ પ્રહૃષ્ટો ઽથ તામ્ પ્રસાદ્ય સિલોચનામ્ ।
ઉવાચ તન્મુખામ્ભોજલાવણ્યગુણચિસ્મિત્ઃ

કલ્યાણકારી સુભગઃ સ એવાહં નૃપાત્મજઃ ।
યસ્મૌ પુરા ત્વં ગુરુણા વચસા પ્રતિપાદિતા

સ એવાહં યદિ પરં નિર્વૈરઃ પાટને દૃશઃ ।
તેન સત્યેન નયનં સ્વસ્થં ભવતુ મે ઽપરમ્

સત્યોપયાચનેનેતિ સહસૈવાસ્ય લોચનમ્ ।
દ્વિતીયમપિ વૈમલ્યમવાપ સહ ચેતસા

તતો વિદિતવૃત્તેન પુણ્યસેનેન ભૂભુજા ।
કૃતસાહાય્યકઃ પ્રાપ સ્વરાજ્ય સ પ્રિયાસખઃ

કલ્યાણ્કારી યઃ સો ઽહં દેવદત્તઃ સ ચાનુજઃ ।
તેન પૂર્વાનુભાવેન તદ્વિધો ઽદ્યાપિ વર્તતે

ઇત્યુદારમુપકારનિર્મલં બોધિસત્ત્વચરિતં નિશમ્ય તે ।
ભિક્ષવઃ ખલ્વિચેષ્ટિતં ચ તત્તુલ્યમપ્રતિમવિસ્મયં યયુઃ