અવદાનકલ્પલતા · અધ્યાય 30

ઇતિ ક્ષેમેન્દ્રવિરચિતાયાં બોધિસત્ત્વાવદાનકલ્પલતાયાં કાશીસુન્દરાવદાનં નામ ઊનત્રિંશઃ પલ્લવઃ ॥
30. સુવર્ણપાર્શ્વાવદાનમ્ ।
શ્લાષ્યઃ કો ઽપિ સ સત્ત્વસારસરલઃ સૌજન્યપુણ્યસ્થિતિર્
નિન્દ્ય કો ઽપિ સ ધર્મમાર્ગગમને વિઘ્નઃ કૃતઘ્નઃ પરમ્ ।
ચિત્રં યચ્ચરિતં વિચાર્ય સુચિરં રોમાઞ્ચચર્ચાચિતસ્
તુલ્યં યાતિ જનઃ સબાષ્પનયનસ્તદ્વર્પને મૂકતામ્

દેવદત્તપ્રસઙ્ગેન ભિક્ષુભિર્ભગવાન્ પુરા ।
પૃષ્ટઃ કથામકથયત્ પૂર્વવૃત્તાન્તસંશ્રયામ્

મહેન્દ્રસેનનામાભૂદ્ વારાણસ્યાં નરેશ્વરઃ ।
યયુઃ ક્ષિતીશ્વરાઃ સર્વે યસ્ય લક્ષ્મ્યા વિલક્ષતામ્

ચન્દ્રપ્રભાભવત્તસ્ય દિવ્યકીર્તિરિવ પ્રિયા ।
યસ્યાઃ પત્યુઃ પ્રભાવેણ સ્વપ્નાઃ સત્યત્વમાયયુઃ

બભૂવ સમયે તસ્મિન્ મૃતયૂથપતિર્વને ।
સુવર્ણપાર્શ્વ ઇત્યાપ્તનામા હેમમયચ્છવિઃ

નીલરત્નોદરાસ્ફરમુક્તાહારનિભપ્રભા ।
અભૂદ્દૃષ્ટિચ્છટા યસ્ય ભૂષણં કાનનશ્રિયઃ

પ્રવાલવલ્લિશૃઙ્ગસ્ય ચિત્રરત્નચિતત્વચઃ ।
તસ્યાશ્ચર્યસુધામ્ભોધિલહરી રુરુચે રુચિઃ

બોધિસત્ત્વાવતારસ્ય તસ્ય કાન્તમભૂદ્વપુઃ ।
પૂર્વં સુકૃતચિત્રસ્ય લક્ષણં હિ સુરૂપતા

દીર્ઘદૃષ્ટિર્બભૂવાસ્ય વયસ્યો વૃદ્ધવાયસઃ ।
લબ્ધકાન્વેષણત્રાસે દિગ્વિલોકનતત્પરઃ

તૌ કથાભિર્મિથઃ પ્રીત્યા વિવિક્તેષુ વિજસ્રતુઃ ।
પ્રાક્પુણ્યૈર્જાયતે વાણી તિરશ્ચામપિ માણુષી

સ કદાચિજ્જલાન્વેષી યથૂનાથઃ સહાનુગૈઃ ।
તટિન્યા વેણુમાલિન્યાઃ પુલિનં સમુપાયયૌ

તસ્ય તારતરં શ્રુત્વા દીર્ઘમાક્રન્દનિશ્વનમ્ ।
હરિણા દુદ્રુવુઃ સર્વે ગ્રીવાવલનવિભ્રમૈઃ

સુવર્ણપાર્શ્વસ્તુ તદા કૃપાપાશવશીકૃતઃ ।
તત્રૈવ નિશ્ચલસ્તસ્થૌ મર્મવિદ્ધ ઇવેષુણા

તદુદ્ધરણસંનદ્ધં દીર્ઘદૃષ્ટિં વિલોક્ય તમ્ ।
કાકઃ પ્રોવાચ ન સખે યુક્તો ઽતં તે સમુદ્યમઃ

પુષ્પોપમા વિપત્કાલે કૃતાર્થાઃ કુલિશોપમાઃ ।
કૃતમેતે ન મન્યન્તે સ્વકાયસુહૃદઃ ખલાઃ

ઇત્યસૌ વાર્યમાણો ઽપિ કાકેન કરુણાકુલઃ ।
અવતીર્યાશુ સરિતં સરલસ્તમતારત(?)

વિમુચ્ય બન્ધનાન્યસ્ય સ શૃઙ્ગાભ્યામશઙ્કિતઃ ।
તં પાદપતિતં દીનમવદદ્ગન્તુમુદ્યતમ્

ન ત્વયા કથનીયો ઽહમત્રસ્થઃ કસ્યચિત્સખે ।
પ્રાર્થયન્તે સુવર્ણં માં ચર્મલુબ્ધા હિ લુબ્ધકાઃ

ઇત્યુક્તસ્તેન વિનયાત્ તત્તથેત્યભિધાય સઃ ।
યયૌ કુટિલકાખ્યસ્તં પ્રણમ્ય પ્રસ્તુતસ્તુતિઃ

અત્રાન્તરે નરપતેઃ પત્ની ચન્દ્રપ્રભા નિશિ ।
સ્વપ્ને દદર્શાસનસ્થં મૃગં સદ્ધર્મવાદિનમ્

સત્ય્સ્વપ્નાથ સા દેવી પ્રબુદ્ધા નૃપમબ્રવીત્ ।
સુવર્ણહરિણઃ સ્વપ્ને દેવ દૃષ્ટો મયાદ્ભુતઃ

તમહં દ્રષ્ટુમિચ્છામિ સાક્ષાદુપગતં મૃગમ્ ।
અઙ્કાદિવ મૃગાઙ્કસ્ય નિર્ગતં રાહુશઙ્કયા

ઇત્યુક્તઃ પ્રણયાત્પ્રીતો દેવ્યા ચ પૃથિવીપતિઃ ।
મૃગગ્રહાય વ્યસૃજત્ લુબ્ધકાન્ દ્રવિણપ્રદઃ

તતઃ પ્રતિનિવૃત્તાસ્તે વનમન્વિષ્ય લુબ્ધકાઃ ।
નિષ્ફલાગમનક્રુદ્ધં સકમ્પા જગદુર્નૃપમ્

ઇયતીં જગતી દેવ વિચિતા નિચિતાચલૈઃ ।
ભ્રાન્તા વયમવિશ્રાન્તા ન લભ્યસ્તદ્વિધો મૃગઃ

આશ્ચર્યરચનાકૃષ્ટલોચનશ્ ચારુલોચનઃ ।
સ્વપ્નસંપન્નરૂપો ઽસૌ હિરણ્યહરિણઃ કુતઃ

મનો વિનોદને તસ્મિન્ યદિ દેવ પ્રસીદતિ ।
કુર્વન્તુ કાઞ્ચનમૃગં કુશલાઃ કે ઽપિ શિલ્પિનઃ

ઇતિ શ્રુત્વા સ નૃપતિર્દદદ્બહુતરં ધનમ્ ।
મૃગાન્વેષણસંકલ્પે બભૂવાભિનિવેશવાન્

તતઃ કુટિલકો ઽભ્યેત્ય નૃપં શ્રુત્વા બહુપ્રદમ્ ।
ઉવાચ દ્રવિણાદાને લુબ્ધકેભ્યો ઽપિ લુબ્ધધીઃ

પ્રસાદઃ ક્રિયતાં દેવ મૃગં સંદર્શયામ્યમહ્ ।
દૃષ્ટઃ કનકસારાઙ્ગ સારઙ્ગઃ સમયા વને

ઇત્યાકર્ણ્ય ક્ષિતિપતિઃ પ્રહર્ષિત્ફુલ્લલોચનઃ ।
ભદ્ર સંદર્શય ક્કાસૌ ક્કાસાવિત્યવદન્મુહુઃ

તમેવાગ્રેસરં કૃત્વા મૃગમાર્ગપ્રદર્શકમ્ ।
સસૈન્યઃ સ યયૌ સ્વચ્છચ્છત્રચન્દ્રોદયાચલઃ

દીર્ઘદૃષ્ટિર્દદર્શાથ કાકસ્તરુશિરઃસ્થિતઃ ।
ગજવાજિવ્રજોદીર્ણરેણુપ્રવારણં વનમ્

સુવર્ણપાર્શ્વમભ્યેત્ય જગાદ મૃયયૂથપમ્ ।
હિતમુક્તં મયા પૂર્વં ન શ્રુતં ન કૃતં ત્વયા

સ એષ પુરુષઃ પ્રાપ્તઃ સંનદ્ધૈઃ સહ ધન્વિભિઃ ।
મયા નિવારિતેનાપિ સંહારેણ ન તૃપ્યતે

અધુના ક્ક નુ ગન્તવ્યં કિં કર્તવ્યં ભયોદ્ભવે ।
હિતં કિમનુવર્તવ્યં તુલ્યં મર્તવ્યમેવ વા

કૃતઘ્નઃ ક્રૂરચરિતઃ ક્ષુદ્રો ઽયં સંઘપાતકહ્ ।
ત્વયૈવાત્મવિનાશાય રક્ષિતો વિષપાદપઃ

સ્વશરીરપ્રદસ્યાપિ સંહારેણ ન તૃપ્યતે ।
સસત્ત્વસાગરગ્રાસી કૃતઘ્નો વાડવાનલઃ

ઉપકારઃ કૃતઘ્નેષુ વિશ્વાસઃ કુટુલાત્મસુ ।
ઉપદેશશ્ચ મૂર્ખેષુ કર્તુર્દોષાય કેવલમ્

ઇતિ કાકેન કથિતે પ્રત્યાસન્ને ચ પાર્થિવે ।
અચિન્તયત્ પ્રાપ્તકાલં હિતં યૂથસ્ય યૂથપહ્

સુભટાનામિયં સેના વિગાહેદ્ગહનં મહત્ ।
કરોતિ મત્પ્રસઙ્ગેન મુહૂર્તેનૈવ નિર્મૃગમ્

તસ્માત્સૈન્યપ્રધાનસ્ય ગચ્છામિ સ્વયમન્તિકમ્ ।
એકસ્યૈવ વધો મે ઽસ્તુ સર્વે જીવન્ત્વમી મૃગાઃ

ઇતિ નિશ્ચિત્ય સ યયૌ સમીપં ભૂપતેર્મૃગઃ ।
પરપ્રાણપરિત્રાણે તૃણં પ્રાણાં મહાત્મનામ્

તમાયાન્તં દ્રુતં દૃષ્ટ્વા હૃષ્ટઃ કુટુલકહ્ પુરઃ ।
સો ઽયમિત્યાશુ પાણિભ્યામ્ રાજ્ઞે દૂરે વ્યદર્શયત્

તત્ક્ષણે દ્રોણશાપેન વજ્રેણેવ નિપાતિના ।
કરુ પરિચ્યુતૌ તસ્ય પાપપાદપપલ્લવૌ

તદ્વૃત્તં વિસ્મિતઃ શ્રુત્વા મૃગેણ કથિતં નૃપઃ ।
અભૂત્કૃતઘ્નચરિતે ધિક્કારમુખરાનનઃ

તતઃ ક્ષિતિપતિઃ પ્રીત્યા પરયા મૃગમ્ ।
તમ્ નિનાય સ્વનગરીં ગૌરવેણ ગરીયસા

રાજધાનીમથાસાદ્ય તસ્મૈ રત્નાસનં નૃપઃ ।
દત્વા સાન્તઃપુરામાત્યસ્તસ્યાગ્રે સમુપાવિશત્

સ બોધિસત્ત્વો હરિણસ્તસ્યાં પર્ષદિ દિવ્યધીઃ ।
ધર્મં દિદેશ યેનાભૂજ્જનઃ શિક્ષાપદાન્વિતઃ

સુવર્ણપાર્શ્વઃ સારઙ્ગઃ સો ઽયમેવાભવં પુરા ।
યો ઽભવત્ કુટિલઃ ક્રૂરો દેવદત્તઃ સ ચાધુના

ઇતિ સુકૃતચિતં ભગવતા ભવભીતિભિદા
કથિતમુદારસત્ત્વરુચિરસ્ય તતશ્ચરિતમ્ ।
પ્રશમમયં નિશમ્ય કુશલાય સ ભિક્ષુગણઃ
કિમપિ બભૂવ પુણ્યપરિપાકવિવેકરુચિરઃ