અવદાનકલ્પલતા · અધ્યાય 29

ઇતિ ક્ષેમેન્દ્રવિરચિતાયાં બોધિસત્ત્વાવદાનકલ્પલતાયાં ધનપાલાવદાનં અષ્ટવિંશઃ પલ્લવઃ ॥
29. કાશીસુન્દરાવદાનમ્ ।
જયતિ સ સત્ત્વવિશેષઃ સત્ત્વવતામ્ સર્વસત્ત્વસુખહેતુઃ ।
દેહદલને ઽપિ શમયતિ કોપાગ્નિં શાન્તિમુચ્ચૈર્યઃ

ધર્મોપદેશે ભગવાન્ કૌણ્ડિન્યસ્યાગ્રવર્તિનઃ ।
ભિક્ષોઃ કથાપ્રસઙ્ગેન પૃષ્ટ્પ્ ભિક્ષુભિરભ્યધાત્

બ્રહ્મદત્તસ્ય તનયો વારાણસ્યાં મહીપતેઃ ।
કાશિસુન્દરનામા વ કાલભૂશ્ચ બભુવતુઃ

યૌવરાજ્યભરૈકર્હઃ કુમારઃ કાશિસુન્દરઃ ।
ધર્માધર્મમયં રાજ્યં વિચાર્યાચિન્તયચ્ચિરમ્

ક્ષણક્ષયિણિ તારુણ્યે જીવિતે વીચિચઞ્ચલે ।
રાજ્યે સ્વપ્નવિવાહે ઽસ્મિન્ મોહમૂલે ન મે મતિઃ

રાગપ્રલાપબહુલે માયામ્ફમહે મુહુઃ ।
વેશ્યારોદનનિઃસારે સંસારે નાસ્તિ સત્યતા

પ્રવ્રજ્યામનઘસ્તસ્માદગારાદનગારિકમ્ ।
નિસ્ત્રિંશવૃત્તિસંસક્તાભિરાગઃ કિં વિભૂતિભિઃ

રાજસૂનુર્વિચિન્ત્યેતિ વિવેકવિમલાશયઃ ।
ઉવાચાભ્યેત્ય ભૂપાલમરણ્યગમનોત્સુકઃ

મમ સંભોગવર્ગો ઽયં રાજન્નૈવોપયુજ્યતે ।
યૌવરાજ્યાભિષેકાર્હઃ સમારમ્ભો નિવાર્યતામ્

ક્રોધાગ્નિતપ્તાઃ સુતરામેતાસ્તાત ન મે મતાઃ ।
બદ્ધબન્ધભયાયાસજનન્યો રાજસંપદઃ

વ્યાપ્તાઃ ક્રૂરતરાચારૈર્જ્વલિતાઃ પાર્થિવશ્રિયઃ ।
કુર્વન્તિ કસ્ય નોદ્વેગં શ્મશાનાગ્નિશિખા ઇવ

છત્રસંછાદિતા લોકાશ્ચામરાનિલલોલિતાઃ ।
પતન્તિ પાતકશ્વભ્રે મદક્ષીબાઃ ક્ષિતીશ્વરાઃ

મૃદુભોગાંશુકાભ્યાસસુકુમારે મહીભુજામ્ ।
કાયે પતતિ પર્યન્તે ક્લેશઃ કુલિશદારુણઃ

ચિન્તાસંતતસંતાપતીવ્રતૃષ્ણાપ્રલાપિનામ્ ।
રાજ્યજ્વરજુષાં નૈષાં મોહમૂર્ચ્છા નિવર્તતે

વક્રાણાં રત્નદીપ્તાનાં દ્વિજિહાનાં પદે પદે ।
છિદ્રસંદર્શિનાં રાજ્ઞાં વ્યાપારઃ પરમારણમ્

નૃપવંશશતોચ્છિષ્ટાં મન્યતે મામનન્યગામ્ ।
ઇતીવ શ્રીઃ ક્ષીતીશાનાં હારચામરહાસિની

વ્યઞ્જિતવ્યજનોચ્છ્વસા લક્ષ્મીર્મુક્તાશ્રુસંતતિઃ ।
રાજ્ઞાં મોહાભૃતાતીતભૂપતિસ્મરણાદિવ

તસ્માદ્વ્રજામિ પ્રવ્રજ્યાવિવર્જિતજનસ્થિતિઃ ।
સંતોષશીતલચ્છાયં સંતાપશમનં વનમ્

અવિશ્રાન્તસ્ય સંસારપથપાન્થસ્ય દુર્વહઃ ।
કાયો ઽસ્ય યત્સદાપાયઃ કિં પુનઃ પૃથિવીભરઃ

ઇતિ પુત્રવચઃ શ્રુત્વા ભૂપ્તિર્ભૃશમપ્રિયમ્ ।
પ્રવ્રજ્યાશબ્દચકિતઃ સોદ્વેગસ્તમભાષતઃ

અસ્ય વંશસ્ય મહતઃ સામ્રાજ્યસ્ય વૃદ્ધયે ।
આશાનિબદ્ધવૃદ્ધેન ત્વયિ પુત્ર મયા પરમ્

વત્સ સંકલ્પભન્ગં મે ન કાલે ક્ર્તુમર્હસિ ।
ઇદં તવ મહચ્છાયં યૌવનં ન વનોચિતમ્

સમન્ત્રાભ્યાસયુક્તાનામ્ શક્તાનાં સાધુદર્શને ।
જિતેન્દ્રિયાણાં સરવ્ત્ર નૃપાણામવનં તપઃ

સ્વપદે ઽપિ સરોજસ્ય નિઃસઙ્ગસલિલસ્થિતિઃ ।
દૃષ્ટ્વા વને ઽપ્યશોકસ્ય લલનાચરણાહતિઃ

સ્વગેહસુલભૈર્ભોગૈર્યાવદ્દૃષ્ટિવિસૂચિકા ।
તાવદેતે પરિત્યુક્તં શક્યન્તે વિષયાઃ ક્ષણમ્

સુખમન્તઃ પરિત્યજ્ય સ્વજનં ગૃહનિર્ગતઃ ।
અભ્યસ્તભોગચિરહક્લેશં ન સહતે જનઃ

શ્રૂયતે સ્મર્યતે ધર્મઃ ક્રિયતે ચ સુખાદ્ ગૃહે ।
વને શુષ્યન્તિ શુષ્કાણાં શ્રવણાસ્મરણક્રિયાઃ

ક્ષરત્ક્ષતજપાદસ્ય દર્ભસંદર્ભસૂચિભિઃ ।
તતઃ કિં દુઃખમપરં પરલોલે ભવિષ્યતિ

ભુઞ્જાનં જનમીક્ષન્તે યાતાશ્ચર્માસ્થિશેષતામ્ ।
પરદતં સદાશ્નન્તિ પ્રેતા ઇવ તપસ્વિનઃ

વને નિવસનં પુત્ર પાંશુપ્રાવરણં સમમ્ ।
પાલનં બ્રહ્મચર્યસ્ય મકરાકરશોષણમ્

દાવાગ્નિધૂમવિકટભ્રુકુટિમુખેષુ ગોનાસવાસઘનઘૂકગુહાગૃહેષુ ।
સિંહાહતદ્વિરદલોહિતલોહિતેષુ ત્યક્ત્વા ગૃહં ભવતિ કસ્ય ધૃતિર્વનેષુ

કામી સંયમમિચ્છતિ સ્મરતિ ચ શ્યામારતેઃ સંયમી
તૃપ્તસ્તીવ્રતરવ્રતેષુ રમતે ભક્ષ્યં ક્ષુધા કાઙ્ક્ષ્ઃઅતિ ।
એકાકી જનમીહતે જનવનોદ્વેગી વનં વાઞ્છતિ
ત્યક્ત્વાન્વેષણતત્પરાઃ પુનરપિ પ્રાપ્યાવમાનં જનાઃ

ન માં પુત્ર પરિત્યજ્ય ગહનં ગન્તુમર્હસિ ।
ભવન્તુ તવ શત્રૂણાં વનવાસમનોરથાઃ

વ્યક્તમૌક્તિકહાસિન્યઃ કરવાલલતા ઇવ ।
ત્યક્તા ન પુનરાયાન્તિ માનિન્યો નૃપસંપદઃ

ઇત્યુક્રો ઽપ્યસકૃત્ પિત્રા નિશ્ચયાન્ન ચચાલ સઃ ।
વજ્રરત્નશિખાકલ્પઃ સંકલ્પો હિ મહાત્મનામ્

જનનીભિરમાત્યૈશ્ચ બન્ધુપૌરમહત્તમૈઃ ।
સ પ્રાર્થિતો ઽપ્યભૂન્મૌની નિરાહારો દિનત્રયમ્

રાજભોગી તપસ્વી વા જીવત્વેષ નિજેચ્છયા ।
કામાનુવર્તી લોલો ઽયમિત્યૂચિઃ સચિવા નૃપમ્

સ કથંચિદનુજ્ઞાતઃ સાશ્રુનેત્રેણ ભૂભુજા ।
યયૌ પૌરજનાક્રન્દમૌની મુનિતપોવનમ્

વૈરાગ્યપરિપાકેણ તત્ર મૈત્રીપવિત્રિતામ્ ।
ભેજે સ સર્વસત્ત્વેષુ વિવેકદયિતાં દયામ્

બભૂવુસ્તત્પ્રભાવેણ તત્ર સર્વવનૌકસાં ।
જાતિવૈરાજલત્યાગશીતલાશ્ચિત્તવૃત્તયઃ

ત્યક્તે પ્રાણવધે પ્રસક્તહરિણીવૃન્દૈઃ પુલિન્દૈઃ પરં
સિંહૈર્વારણદારણન્યુપરમે સર્વાઙ્ગસઙ્ગીકૃતે ।
માયૂરાવરણૈર્દરિદ્રજઘના મુક્તાકલાપોજ્ઝિતાસ્
તત્રોચ્છ્વાસવિરાગશુષ્યદધરા જાતાઃ કિરાતાઙ્ગનાઃ

ક્ષમાં ત્યક્ત્વાબ્ધિવસનાં સરવ્ભૂતક્ષમાશ્રિતઃ ।
સો ઽભવત્ ક્ષાન્તિવાદીતિ વિશુતઃ કાશિસુન્દરઃ

અત્રાન્તરે મહીહર્ષે બ્રહ્મદત્તે દિવં ગતે ।
ઉદ્વેગ ઇવ ભૂતાનાં ભૂપાલઃ કલિભૂરભૂત્

અથદભ્રભ્રમદ્ભૃઙ્ગભ્રૂભઙ્ગમલિનાનનઃ ।
મુનિસંયમવિદ્વેષી વસન્તઃ પ્રત્યદૃશ્યત

મદનોન્માદભુતસ્ય પ્રોદ્ભૂતસ્ય મૃગીદૃશામ્ ।
માનવિધ્વંસદૂતસ્ય ચુતસ્ય રુરુચે રુચિઃ

રક્તાશોકસ્ય પાર્શ્વસ્થલતાલિઙ્ગનશઙ્કિતઃ ।
ઈર્ષ્યાલુરિવ પુષ્પાણિ જહાર મલયાનિલઃ

ઉદ્યાનયૌવને તસ્મિન્ કાલે કોકિલસંકુલે ।
સાન્તઃપુરો નૃપઃ પ્રાયાદ્ વનાલોકનકૌતુકી

નાનાવર્ણપતત્પુષ્પપ્રકારપ્રચિતાનિ સઃ ।
પશ્યન્ વનાનિ રમ્યાણિ શનૈઃ પ્રાપ તપોવનમ્

વનસ્થલીષુ કાન્તાસુ તત્ર કન્યાસખશ્ચિરમ્ ।
વિહૃત્ય રતિવિશ્રાન્તઃ ક્ષસ્ણં નિદ્રામવાપ્તવાન્

અપૂર્વકુસુમસ્મેરાશ્ચિન્વાનાસ્તત્ર મઞ્જરી ।
અન્તઃપુરાઙ્ગનાશ્ચેરુઃ સંચારિણ્યો લતા ઇવ

અત્રાન્તરે ક્ષાન્તિવાદી વિવિક્તોદ્દેશનિર્વૃતઃ ।
એકાન્તે નિશ્ચલસ્તસ્થૌ શાન્તિમન્તર્વિચિન્તયન્

અમન્દાનન્દચિષ્યન્દી વન્દનીયો મનીષિણામ્ ।
કૃશો ઽપ્યકૃશસૌન્દર્યઃ શશીવ પ્રથમોદિતઃ

પરિણામમનોજ્ઞેન રેખાસંસ્થાનશોભિના ।
પુરાણચિત્રરૂપેણ નૈવ શૂન્યા તદાકૃતિઃ

તં દૃષ્ટ્વા રાજલલનાશ્ચિત્તદર્પણમાર્જનમ્ ।
તત્રૈવ નિશ્ચલાસ્તસ્થુસ્તાશ્ચિત્રલિખિતા ઇવ

પ્રબુદ્ધો ઽથ નૃપઃ ક્ષિપ્રં નાપશ્યદ્દયિતાઃ પુરઃ ।
દદર્શ વનમન્વિષ્ય પરિવાર્ય સ્થિતા મુનિમ્

ભુજઙ્ગસ્તા વિલોક્યૈવ શ્વસન્નીર્ષ્યાવિષાકુલઃ ।
વિસસર્જ વરોચૂપહલાહલમિવોત્કટમ્

કસ્ત્વં મુનિવ્યઞ્જનયા ચિત્રકૃત્રિમમાત્રયા ।
મુષ્ણાસિ મુગ્ધગૃદયા નૂનં નારીપ્રતારકઃ

પરસ્ત્રીહરણે ધ્યાન જપસ્તદ્વિઘ્નવારણે ।
ધૂર્તાનાં પરમોપાયઃ સરલાશ્વાસનં તપઃ

મુખમાધુર્યધૂર્તસ્ય વૃત્તિર્વલ્કલિનસ્તવ ।
અહો નુ મોહજનની વને વિષતરોરિવ

મુનિકલ્પસમાકલ્પશ્ચરિતં પુનરીદૃશમ્ ।
સિદ્ધિં સંભાવિતાં વાપિ વેત્તિ કસ્તત્ત્વમાન્તરમ્

ઇત્યુક્તે ભૂભુજા ક્રોધાદક્રોધમધુરાશયઃ ।
નિર્વિકારેણ મનસા ક્ષાન્તિવાદી જગાદ્ તમ્

ક્ષાન્તિવાદી મુનિરહં ન માં શન્કિતુમર્હસિ ।
એતાસુ નિર્વિશેષો મે કાન્તાસુ ચ તલાસુ ચ

ઇતિ તેનોક્તમાકર્ણ્ય ક્ષાન્તં પશ્યામિ તે ઽધુના ।
ઇતિ બ્રુવાણશ્ચિચ્છેદ હસ્તૌ તસ્યાસિના નૃપઃ

વિશસે ઽપિ ક્ષમાશીલં નિવિકારં વિલોક્ય તમ્ ।
ચકર્ત ચરણૌ તસ્ય પ્રશમાય સમત્સરઃ

પ્રદિશન્ત્યશિવં માર્ગે જિહ્વયા દૂષયન્તિ ચ ।
લુમ્પન્ત્યઙ્ગાનિ પર્યન્તે ખલાઃ કૌલેયકા ઇવ

તાડને ઽપિ ક્ષમાસક્તાઃ સ્કન્ધચ્છેદે ઽપિ મૌનિનઃ ।
શીતલાસ્તીવ્રતાપે ઽપિ સરલાઃ સરલા ઇવ

નિકૃત્તપાણિચરણઃ સ સંસ્તભ્ય પૃથુવ્યથામ્ ।
રક્ષન્ મન્યુમનઃક્ષોભં ક્ષમયા સમચિન્તયત્

ત્યક્તાન્યકર્મણાનેન ચ્છિન્નાન્યઙ્ગાણિ મે યથા ।
સંસારવિષમક્લેશચ્છેદં કુર્યામહં તથા

કોપમોહાદવજ્ઞાય નૃપતૌ ભ્રાતરં મુનિમ્ ।
પુરીં પ્રયાતે રજસા શોકમ્લાનેવ ભૂરભૂત્

તતસ્તદ્દુઃખકુપિતા રાજ્ઞે તત્ક્ષાન્તિદેવતા ।
ચક્રે નગર્યાં દુર્ભોક્ષમરકાવૃષ્ટિવિપ્લવમ્

નૈમિત્તિકેભ્યો વિજ્ઞાય રાજામુનિપરાભવાત્ ।
દેવતાકોઅપજં દોષં તં પ્રસાદયિતું યયૌ

નિપત્ય પાદયોસ્તસ્ય ક્ષમસ્વેત્યભિધાય સઃ ।
પશ્ચાત્તાપવિષાદેન નિશ્ચેતન ઇવાભવત્

તમબ્રવીત્ક્ષાન્તિવાદી રાજન્ મન્યુર્ન મે ઽણ્વપિ ।
કર્મરેખાપરિચ્છેદાદીદૃશી ભવિતવ્યતા

સર્વાણિ ન ગણયતિ સ્વચ્છન્દા ભવિતવ્યતા ।
ન ધૈર્યં ન ગુણં નાર્થં ન તપો નાપિ ગૌરવમ્

અન્ત્રસ્થિતપ્રસવબીજપરંપરાણિ ભિન્નાનિ કાલપરિપાકવિચિત્રિતાનિ ।
જન્મસ્થલે વિપુલમૂલબલસ્ય જન્તુર્ભુઙ્ક્તે ફલાનિ નિજકર્મમહીરુહસ્ય

ત્વયિ તસ્માન્ન મે કશ્ચિદ્ વિકારો ઽસ્તિ મહીપતે ।
સત્યેનાનેનમે પશ્ય રુધિરં ક્ષીરતાં ગતમ્

અઙ્ગચ્છેદે ઽપ્યકલુષિ બભૂવ યદિ મે મનઃ ।
સત્યેનૈતેન શ્ચિષ્ટાનિ તાન્યેવાઙ્ગાનિ સન્તુ મે

ઇતિ શુદ્ધધિયસ્તસ્ય તીબ્રસયોપયાચનાત્ ।
શ્લિષ્ટાન્યઙ્ગાનિ તાન્યેવ સહસા સ્વ્ આસ્થ્યમાયયુઃ

મુકુટસ્પૃષ્ટચરણસ્તમુવાચ નૃપસ્તતઃ ।
મુને મહાપ્રભાવો ઽસિ તપસા તત્કિમિચ્છસિ

પુણ્યહસ્તાવલમ્બેન મ્ફાન્ધં કરુણાનિધે ।
પાપાવસાને પતિતં માં ત્વમુદ્ધર્તુમર્હસિ

ઇત્યર્થિતઃ ક્ષિતીશેન પ્રત્યભાષત તં મુનિઃ ।
સંતારણાય મગ્નાનાં બદ્ધાનામપિ મુક્તયે

આશ્વાશનાય ભીતાનાં નિર્વાણાય વિમુહ્યતામ્

યદા તુ સમ્યક્સંબોધિં તામવાપ્નોષ્યનુત્તરામ્ ।
મોહચ્છેદં કરિષ્યામિ તદા જ્ઞાનાસિના તવ

પ્રયયૌ મુનિરિત્યુક્ત્વા તમામન્ત્ર્ય સ્વમાશ્રમમ્ ।
તમેવ મનસા ધ્યાયન્ રાજધાનીં નૃપો ઽપ્યગાત્

ક્ષાન્તિવાદી સ એવાહં કૌણ્ડિન્યઃ કાલભૂરયમ્ ।
આસાદ્ય સમ્યક્સંબોધિમૃદ્ધૃતો ઽયં મયાધુના

ઇતિ સુગતમુખારવિન્દનિર્મિતમધુરમધુપ્રતિમં વચઃ પ્રસન્નમ્ ।
ભ્રમરભવ ઇવોદિતપ્રમોદઃ કિમપિ બભૂવ નિપીય ભિક્ષુસંઘઃ