અવદાનકલ્પલતા · અધ્યાય 28

ઇતિ ક્ષેમેન્દ્રવિરચિતાયામ્ બોધિસત્ત્વાવદાનકલ્પલતાયાં શ્રોણકોટીવિંશાવદાનં સપ્તવિંશઃ પલ્લવઃ ॥
28. ધનપાલાવદાનમ્ ।
દૌર્જન્યદુઃસહવિશાલખલાપકારૈર્નૈવાશયે વિકૃતિરસ્તિ મહાશયાનામ્ ।
વ્યાલોલ્વણક્ષિતિભૃદાકુલિતો ઽપિ સિન્ધુર્નૈવોત્સસર્જ હૃદયાદમૃતસ્વભાવમ્

પુરે પુરા રાજગૃહે બહ્ગવાન્ વેણુકાનને ।
કલન્દકનિવાસાખ્યે વિજહાર મનોહરે

તત્ર વિત્રાસિતાનેકશત્રિનિસ્ત્રિંશબાન્ધવઃ ।
અજાતશત્રુનામાભૂદ્ બિમ્બિસારસુતો નૃપઃ

શાક્યવંશ્યઃ સુહૃત્તસ્ય દેવદત્તાભિધો ઽભવત્ ।
ક્ષુદ્રમન્ત્રેણ યસ્યાસીત્ સ વેતાલ ઇવોત્કટઃ

સ કદાચિત્સુખાસીનં રહઃ પ્રાહ મહીપતિમ્ ।
ન રાજન્ ફલિતો ઽદ્યાપિ મમાપિ ત્વત્સમાશ્રયઃ

નિથોપચારરહિતઃ સુખનિર્યન્ત્રતન્ત્રયોઃ ।
મિથો મનોરથત્રાણાન્મિત્રશબ્દઃ પ્રવર્તતે

ય એષ શાક્યશ્રમણઃ સુખે વેણુવને સ્થિતઃ ।
તં હત્વા પ્રાપ્તુમિચ્છામિ તત્પદં દેવવન્દિતમ્

ક્ષીયતે ન યયા શત્રુર્લભ્યતે ન યયા યશઃ ।
વર્ધતે ન યયા માનઃ કિં તયા મિત્રસંપદા

મહાધનાભિધાનેન તત્પૌરેણ નિમન્ત્રિતઃ ।
સ પુરં પ્રાતરાગન્તા દામ્ભિકઃ સહ ભિક્ષુભિઃ

રાજમાર્ગં પ્રવિશતઃ સ તસ્ય વ્યાલકુઞ્જરઃ ।
ઉત્સૃજ્યતામભિમુખઃ ક્રોધાન્ધો ધનપાલકઃ

ઇત્યુક્તે દેવદત્તેન નૃપતિર્મિત્રવત્સલઃ ।
બુદ્ધપ્રભાવં સંચિન્ત્ય નાહ કિંચિદવાઙ્ભુખઃ

દેવદત્તો ઽપિ નિર્ગત્ય રાજસૌહાર્દદુર્મદઃ ।
પ્રાહ હસ્તિમહામાત્રં હારં દત્વાસ્ય તોષણમ્

શ્રમણઃ પ્રાતરાગન્તા પુરં ભિક્ષુશતૈર્વૃતઃ ।
પ્રેરણીયસ્ત્વયા તસ્મૈ ગજ ઇત્યાહ ભૂપતિઃ

દેવદત્તવચઃ શ્રુત્વા તથેત્યુચે દ્વિપાધિપઃ ।
શ્રેણી હિ મેષમૂર્ખાણામેકયાતાનુપાતિની

જ્ઞાત્વાપિ તમભિપ્રાયં સર્વજ્ઞઃ પાપચેતસામ્ ।
પ્રાતઃ સમાયયૌ સાર્ધં ભિક્ષૂણાં પઞ્ચભિ શતૈઃ

અથ હસ્તિપકોત્સૃષ્ટઃ કૃષ્ટપ્રાસાદપાદપઃ ।
તમભ્યધાવદાવિદ્ધઃ ક્રોધાન્ધઃ ક્રૂરકુઞ્જરઃ

અનાયત્તઃ પરિચયાદઙ્કુશસ્ય ગુરોરપિ ।
ખલવિદ્ધાનિવ દ્વેષી મદેન મલિનીકૃતઃ

સેવવ્યસનસક્તાનામસકૃત્કર્ણચાપલાત્ ।
પ્રાણાપહારી ભૃઙ્ગાણાં ભૃત્યાનામિવ દુષ્પતિઃ

મન્દરોપદ્રવે તસ્મિન્ દ્રુમદ્રોહિણ્યભિદ્રુતે ।
વિદ્રુતે સહસા લોકે હાહાકારો મહાનભૂત્

તસ્યાઞ્ચત્કર્ણતાલાનિલતુલિતસરત્સાન્દ્રસિન્દૂરપૂરૈઃ
સંપૂર્ણે રાજમાર્ગે ચ્યુતચકિતવધૂરક્તવસ્ત્રાસમાનૈઃ ।
ઉદ્દણ્ડોચ્ચણ્ડશુણ્ડભ્રમણરવલસત્સાધ્વસાયાસિતાશા
વ્યાલોલાલકાભભ્રમરમિલદ્વિભ્રમઃ સંભ્રમો ઽભૂત્

પુરપ્રમાથવ્યથિતે જને કોલાહલાકુલે ।
આરુરોહ મહાહર્મ્યં દેવદત્તઃ પ્રમત્તધીઃ

ભગવદ્ગ્રહણં દ્રષ્ટું સો ઽભવદ્ભૃશમુત્સુકઃ ।
ઉન્મૂલનેન ગુણિનાં માતઙ્ગઃ પરિતુષ્યતિ

વિદ્રુતેષુ ગજત્રાસાત્ તેષુ સર્વેષુ ભિક્ષુષુ ।
આનન્દ એક એવાભૂદ્ ભિક્ષુર્ભગવતો ઽન્તિકે

તત્ર પઞ્ચાનનાહ્ પઞ્ચ નિર્યયુર્ભગવત્કરાત્ ।
કરાલકેસરસટાસ્તન્નખાંશુચિતા ઇવ

દ્વિપસ્તદ્ગન્ધમાગ્રાય પર્દાપસ્મારવારણમ્ ।
અભૂત્ સ્રુતશકૃન્મૂત્રઃ સહસૈવ પરાઙ્મુખઃ

જવેન વિદ્રુતસ્તત્ર દન્તી દર્પદરિદ્રતામ્ ।
પ્રાપ્તઃ પ્રદીપદહનાઃ સ દદર્શ દિશો દશ

સ વિલોક્ય જાલવહ્નિજ્વલજ્જ્વાલાકુલં જગત્ ।
પાદપદ્માન્તિકં શાસ્તુઃ શીતલં સમુપાયયૌ

સંકોચાભિરુચેઃ સચિન્તમનસઃ પ્રધ્વસ્તવક્ત્રદ્યુતેર્ દૈન્યાપન્નવિહીનદાનમધુપપ્રારબ્ધકોલાહલઃ ।
લોભાન્ધસ્ય મહાવ્યયોત્સવ ઇવ ક્લેશોષ્મનિશ્વાસિનસ્ તસ્યાભૂત્પરિતાપનિશ્લથગતેર્ભારાયમાણઃ કરઃ

તં પાદમૂલમાયાન્તં ભીતં કારુણ્યસાગરઃ ।
શાસ્તા કરેણ પસ્પર્શ ચક્રસ્વસ્તિકલક્ષ્મણા

કુમ્ભવિન્યસ્તહસ્તસ્તં પ્રોવાચ ભગવાન્ જિનઃ ।
પુત્ર સ્વકર્મણૈનેમાં પ્રાપ્તો ઽસિ ત્વમિમાં દશામ્

વિવેકાલોકહલદઃ કાયો ઽયં માંસભૂધરઃ ।
ભારસ્તે મોહસંભારઃ પાપાદુપનતઃ પરઃ

ઇત્યુક્તે કરુણર્દ્રેણ ભિતો ભગવતા ગજઃ ।
સ લબ્ધશ્ચાસમાલાનલીનો નિશ્ચલતામ્ યયૌ

દેવદત્તસ્ય સંકલ્પે કુઞ્જરે ચ મહોત્કટે ।
ભગ્ને નિર્વિઘ્નહર્ષો ઽભૂત્સમુદ્ગતાદ્ભુતો જનઃ

તતઃ કૃત્વા ગૃહપતેર્ગૃહે ભોજ્યપ્રતિગ્રહમ્ ।
ભગવાન્ ભિક્ષુભિઃ સાર્ધં કાનનં ગન્તુમુદ્યયૌ

અભિસૃત્ય ગજેન્દ્રો ઽપિ જિનસ્ય ચરણાબ્જયોઃ ।
કૃત્વા કરેણ સંસ્પર્શં વપુસ્તત્યાજ કૌઞ્જરમ્

ચાતુર્મહારાજિકેષુ દેવેષુ વિશદદ્યુતિઃ ।
ઉપપન્નઃ સ સહસા સુગતં દ્રષ્ટુમાયયૌ

સ્વમાશ્રમપદં પ્રાપ્તં ભગવન્તમુપેત્ય સઃ ।
પ્રણનામાર્કસંકાશં પ્રદીપ્તમણિકુણ્ડલઃ

તસ્ય કેયૂરમુકુટપ્રભાપલ્લવપૂરિતાઃ ।
શક્રચાપૈરિવ વ્યાપ્તા વિરેજુર્ઘનરાજયઃ

વિનયાદુપવિશ્યાગ્રે સ શાસ્તુઃ સ્રસ્તકલ્મષઃ ।
તં દિવ્યપુષ્પૈરાકીર્ય સત્ત્વ શુભ્રૈરભાષતઃ

ભગવન્ ભવતઃ પાદપદ્મસંસ્પર્શનેન મે ।
દુર્દશાદુઃખસંતાપઃ શાન્તઃ સંતોષશાલિનઃ

શમશ્લાઘ્યા કાપિ વ્યસનવિષદોષોષ્મશમની
સુધાવૃષ્ટિર્દૃષ્ટિર્બત ભગવતઃ સ્નિગ્ધમધુરા ।
યયા સ્પૃષ્ટસ્પૃષ્ટં ખરતરવિકારવ્યતિકરં
વિમુત્યાન્તઃશાન્તિં શ્રયતિ હતમોહ પશુરપિ

ઇતિ તસ્ય બ્રુવાણસ્ય ભગવાન્ ભવશાન્તયે ।
સત્યદર્શનસંશુદ્ધાં વિદધે ધર્મદેશનામ્

મૌલિમુક્તાંશુશુભ્રેણ શિરસા ચરણદ્વયમ્ ।
સ શાસ્તુઃ પ્રયયૌ નત્વા હસન્નિવ ભવભ્રમમ્

ગતે તસ્મિન્ મુખશશિપ્રકાશિતનભસ્તલે ।
ભગવાન્ ભિક્ષુભિઃ પૃષ્ટસ્તદ્વૃત્તાન્તમભાષત

પૂર્વકલ્પાન્તરે શાસ્તુઃ કાશ્યપાખ્યસ્ય શાસને ।
અભૂત્પ્રવ્રજિતો ઽપ્યેષ શિક્ષાપદનિરાદરઃ

અનાદરાત્કુઞ્જરતાભોગઃ સંઘોપસેવનાત્ ।
સત્યદૃષ્ટિબલેનાન્તે સંપ્રાપ્તઃ શાસનગ્રહઃ

પ્રાગ્જન્મવિહિતં કર્મ કસ્યચિન્ન નિવર્તતે ।
કર્મોપદિષ્ટસંબન્ધભક્તિભોગૈઃ સચેતસઃ

તસ્મિન્ વ્યતિકરે ઘોરે સર્વૈસ્ત્યક્રો ઽસ્મિ ભિક્ષિભિઃ ।
ન ત્વાનન્દેન તત્રાપિ શ્રૂયતામ્ પૂર્વસંગતિઃ

શશાઙ્કશીતસરસિ ભ્રાતરૌ રુચિરૌ પુરા ।
પૂર્ણમુખઃ શુખશ્ચેતિ રાજહંસૌ બભૂવતુઃ

કદાચિદ્બ્રહ્મદત્તસ્ય વારાણસ્યાં મહીપતેઃ ।
બ્રહમમતીં પુષ્કરિણીં રમ્યાં પૂર્ણમુખો યયૌ

સ તસ્યાં લોલકમલકિઞ્જલ્કપરિપિઞ્જરઃ ।
વિજહાર સરોજિન્યાં હંસાનાં પઞ્ચભિઃ શતૈઃ

પૂર્વપુણ્યાનુભાવેન તં રૂપાતિશયોજ્જ્વલમ્ ।
દદર્શં કાર્યાણ્યુત્સૃજ્ય જનો નિશ્ચલલોચનહ્

તં શ્રુત્વા ભૂપતિસ્તત્ર સ્થિતં તદ્દર્શનોત્સુકઃ ।
કુશલાન્ ગ્રહણે તસ્ય વ્યસૃજજ્જાલજીવિનઃ

તસ્મિન્ ગૃહીતે નલીનીલીલાસ્મિતસિતત્વિષિ ।
શતાનિ પઞ્ચ હંસાનાં ત્યક્ત્વા તં પ્રયયુર્જવાત્

એકસ્તુ તસ્ય સૌજન્યાદબદ્ધો ઽપિ સુબદ્ધવત્ ।
તદર્થં વ્યથિતસ્તસ્થૌ પ્રેમપાશવશીકૃતઃ

તતસ્તૈઃ પ્રાપિતં રાજા રાજહંસં વિલોક્ય તમ્ ।
સ્નેહબદ્ધં દ્વિતીયં ચ વિસ્મિતસ્તાવવલોકયત્

હંસઃ પૂર્ણમુખઃ સો ઽહમાનન્દસ્તસ્ય ચાનુગઃ ।
ગતાસ્તદદ્ય ચ ત્યક્ત્વા માં ગંસા એવ ભિક્ષવઃ

પૂર્વસ્મિન્નબહ્વત્કાલે વારાણસ્યાં મહીપતિઃ ।
તુત્તુર્નામ મનઃપટ્ટે લિખિતં યદ્યશઃ પરૈઃ

સહસ્રયોધસ્તસ્યાભૂદ્ દાક્ષિણાત્યો નિરત્યયઃ ।
કરદણ્ડીતિ વિખ્યાતઃ સંગ્રામાગ્રેસરઃ પ્રિયઃ

કદાચિદ્ ઘોરસમરે પઞ્ચામાત્યશતાનિ તમ્ ।
નૃપં ત્યક્ત્વા યયુર્ભીત્યા કરદણ્ડી તુ નાત્યજત્

અહમેવ સ ભૂપાલઃ સચિવાસ્તે ચ ભિક્ષવઃ ।
કરદણ્ડી સ એવાયમાનન્દો ન જહાતિ મામ્

જન્માન્તરે ઽપિ સિંહો ઽહં માસં કૂપે નિપાતિતઃ ।
ઉપેક્ષિતઃ ક્ષણાદ્ભૃત્યૈઃ શૃગાલૈર્યે ઽદ્ય ભિક્ષવઃ

એકેન ચ નખૈઃ ખાતં દીર્ઘં કૃત્વાસ્મિ મોક્ષિતઃ ।
જમ્બુકેન સ એવાયમાનન્દો ઽદ્ય મમાનુગઃ

કૂટપાશનિબદ્ધસ્ય મૃગયૂથપતેઃ પુરા ।
લુબ્ધકાગમને એવ જગ્મુસ્તદનુગા મૃગાઃ

અનુરક્તા ન તત્યાજ તં મૃગી સાશ્રુલોચના ।
પ્રીતિશૃઙ્ખલયા બદ્ધા યાતા નિસ્પન્દતામિવ

અથ લુબ્ધકમાયાન્તં દૃષ્ટ્વા મૃગવધોદ્યતમ્ ।
સાવદન્મમ બાણેન પ્રથમં હર જીવિતમ્

ઇતિ સ્પષ્ટગિરા તસ્યાઃ સ્નેહેન ચ સ વિસ્મિતઃ ।
મુમોચ લુબ્ધકઃ પ્રીત્યા હરિણં હરિણીસખમ્

મૄગયૂથપતિઃ સો ઽહમાનન્દઃ સા કુરઙ્ગિકા ।
ઇત્યેષ પ્રીતિસંબન્ધઃ પ્રાગ્વૃત્તમનુવર્તતે

શ્રુત્વેતિ વાક્યં સુગતસ્ય સર્વે લજ્જાનિલીના ઇવ ભિક્ષવસ્તે ।
સાનન્દમાનન્દમુખારવિન્દં પ્રભાભિરામં દદૃશુઃ સ્પૃહાર્દ્રાઃ