અવદાનકલ્પલતા · અધ્યાય 25

ઇતિ ક્ષેમેન્દ્રવિરચિતાયામ્ બોધિસત્ત્વાવદાનકલ્પલતાયામભિનિષ્ક્રમણાવદાનં ચતુર્વિશઃ પલ્લવઃ ॥
25. મારવિદ્રાવણાવદાનમ્ ।
જયન્તિ તે જન્મભયપ્રમુક્તા ભવપ્રભાવાભિભવાભિયુક્તાઃ ।
યૈઃ સુન્દરીલોચનચક્રવર્તી મારઃ કૃતઃ શાસનદેશવર્તી

તતસ્તપોવને ચાસ્મિન્ બોધિસત્ત્વે તપોજુષિ ।
તદુપસ્થાપકાઃ પઞ્ચ વારાણસ્યાં પ્રવવ્રજુઃ

સ્પૃહણીયો મુનીન્દ્રાણામથ શાક્યમુનિઃ શનૈઃ ।
સ્વયં સેનાયનીગ્રામં જનચારિકયા યયૌ

તત્ર સેનાભિધાનસ્ય કન્યે ગૃહપતેઃ સુતે ।
નન્દા નન્દબલાખ્યા ચ ચારુવૃત્તે બભૂવતુઃ

શુદ્ધોદનસ્ય ભૂભર્તુસ્તે શ્રુત્વા વિશ્રુતં સુતમ્ ।
ચક્રાતે તદ્વિવાહાર્થં વ્રતં દ્વાદશવાર્ષિકમ્

આમોદિનીનાં હૃદયે સદા સૂત્રવદાસ્થિતઃ ।
માલાનામિવ બાલાનામભિલાષઃ સ્વભાવજઃ

ધેનૂનાં પીતદુગ્ધાનાં દુગ્ધં તાભ્યાં પુનઃ પુનઃ ।
ગૃહીટ્વા સ્ફટિકસ્થાલ્યા વ્રતાન્તે પાયસં શુભમ્

વિધિવત્પાયસે સિદ્ધે વિપ્રરૂપઃ સુરેશ્વરઃ ।
તં સમભ્યાયયૌ દેશં દેવશ્ચ કમલાસનઃ

હર્ષાદતિથિભાગે ઽથ કન્યકાભ્યામ્ સમુદ્ધૃતે ।
શક્રો ઽવદત્સર્વગુણોદયાયાગ્રે પ્રદીયતામ્

મત્તો ઽયમધિકસ્તાવદ્બ્રહ્મણઃ પ્રથમો ઽપિ ચ ।
ઇત્યુક્તે સુરરાજેન પ્રોવાચ ચતુરાનનઃ

મત્તો ઽધિકો દેવ આસ્તે શુદ્ધાવાસનિકાયિકઃ ।
ઇત્યુક્તે બ્રહ્મણા તે ઽપિ જગદુર્ગગનસ્થિતાઃ

સર્વપ્રતિવિશિષ્ટો ઽસૌ બોધિસત્ત્વસ્તપઃકૃશઃ ।
નદ્યાં નિરાજનાખ્યાયાં વિગાહ્ય સલિલે સ્થિતઃ

એતદાકર્ણ્ય કન્યાભ્યામાહૂય મણિભાજને ।
અવતીર્યાર્પિતં ભક્ત્યા તદસ્મૈ મધુપાયસમ્

બોધિસત્ત્વસ્તદાદાય રત્નપાત્રીં દદૌ તયોઃ ।
દત્તેયં ન પુનર્ગ્રાહ્યેત્યુક્ત્વા જગૃહતુર્ન તે

સા તેન નદ્યાં નિક્ષિપ્તા નાગૈર્નીતા પ્રભાવતી ।
વિક્ષોભ્યાપ્યાહૃતા તેભ્યસ્તાર્ક્ષ્યરૂપેણ વજ્રિણા

પ્રસાદી બોધિસત્ત્વો ઽથ કન્યાયુગલમભ્યધાત્ ।
દાનસ્ય પ્રણિધાનેન ભવત્યોઃ કિં સમીહિતમ્

તે તમૂચતુરાનન્દનિધિઃ શુદ્ધોદનાત્મજઃ ।
સર્વાર્થસિદ્ધો ઽભિમતઃ કુમારઃ પતિરાવયોઃ

ઉદ્યમં મારલીલાયાઃ સરસં તદ્વચસ્તયોઃ ।
ન લિલિમ્પ મનસ્તસ્ય પાદ્મં દલમિવોદકે

સ જગાદ કુમારો ઽસૌ ન કિં પ્રવ્રજિતઃ શ્રુતઃ ।
ન તસ્ય લોલનયનાઃ પ્રિયાહ્ શ્રિય ઇવ સ્ત્રિયઃ

ઇત્યનીપ્સિતમાકર્ણ્ય દીર્ઘં નિશ્વસ્ય કન્યકે ।
ઊચતુર્દાનધર્મો ઽયં સિદ્ધૌ તસ્યૈવ જાયતામ્

અદૃષ્ટસ્નેહસંશ્લિષ્ટઃ પ્રવિષ્ટો ઽન્તઃ પરાઙ્ભુખઃ ।
ન નામ સુચિરાભ્યસ્તઃ પક્ષપાતો નિવર્તતે

ઇતિ તદ્વચનં શ્રુત્વા બોધિસત્ત્વઃ પ્રસન્નધીઃ ।
પ્રયાતસ્તે સમામન્ત્ર્ય વિશ્રાન્ત્યૈ કાનનાન્તરમ્

પાયસામૃતભાગેન લબ્ધદિવ્યબલોદયઃ ।
પ્રચ્છાયતરુસુચ્છાયમારુરોહ મહીધરમ્

પર્યઙ્કબન્ધમાધાય તત્ર તસ્મિન્ સુખં સ્થિતે ।
અહંકાર ઇવાત્યુચ્ચશિરાહ્ સો ઽદ્રિર્વ્યગીર્યત

વિશીર્ણભૂધરે તસ્મિન્ સ પ્રદધ્યૌ વિષણ્ણધીઃ ।
સપક્ષાલાનિ કર્માણિ મયા કાનિ કૃતાન્યહો

ઇતિ ચિન્તાશતોચ્છ્વાસં તમૂચુર્વ્યોમદેવતાઃ ।
ન ત્વયા વિહિતં સાધો કર્મ કિંચિદસાંપ્રતમ્

અચ્છિન્નોત્તપ્તકુશલં ધર્તું ન ક્ષમતે ક્ષિતિઃ ।
સ ત્વમુત્તપ્તકુશલઃ પ્રોચ્ચશૈલશતાગ્દ્ગુરુઃ

નિરઞ્જનીં સમુત્તીર્ય સરિતં વ્રજ નિશ્ચલમ્ ।
સિદ્ધિદં બોધિસત્ત્વાનામ્ દેશં વજ્રાઅસ્નાભિધમ્

દેવતાદિષ્ટમાર્ગેણ પ્રસ્થિતસ્યાસ્ય ભૂતલે ।
પાદન્યાસૈરભૂત્તસ્ય હેમપદ્મપરંપરા

પૃથિવી વ્રજતસ્તસ્ય પ્રોલ્લસત્સલિલાકુલા ।
રણન્તી કાંસ્યપાત્રીવ પ્રોન્નનામ નનામ ચ

તાનિ તાનિ નિમિત્તાનિ પ્રવૃત્તાનિ દદર્શ સઃ ।
યેષામનુત્તરજ્ઞાનનિધાનસાધનં ફલમ્

નિરઞ્જનાય ભુવને નાગો ઽન્ધઃ કાલિકાભિધઃ ।
બુદ્ધોત્પાદિતદૃરભૂમેઃ શબ્દમાકર્ણ્ય નિર્યયૌ

સર્વલક્ષણસંપન્નં દીપ્તજામ્બૂનદદ્યુતિમ્ ।
સ બોધિસત્ત્વમાલોક્ય પ્રોવાચ રચિતાzન્જલિઃ

નલિનનયન કાન્તસ્ત્વં વને યૌવને ઽસ્મિન્
વિહરસિ વિરહાર્તિં સંપદામર્પયિત્વા ।
અશમશમવિશેષોન્મેષસંતોષહેતુર્
ભવસિ ભવસમુદ્રે દેહિનાં સત્યસેતુઃ

અથામુઞ્ચન્ત્યેતે ભયતરલતામત્ર હરિણાઃ
યથા લીલાચક્રં વિહરતિ સમીપે ખગગણઃ ।
સસત્ત્વાસત્ત્વાના કિમપિ હૃદયાશ્વાસસદનં
તથા મન્યે બૌદ્ધં વપુરિદમનાયાસસુખદમ્

કરિકલભકહ્ પદ્મપ્રીત્યા કરોતિ હરેઃ કરં
સુખયતિ શિખી સ્નિગ્ધાલાપં કલાપશિખાનિલૈ ।
ભવતિ હરિણી લોલાપાઙ્ગા પુરઃ પ્રણયોન્મુખી
પ્રશમસમયસ્યેયં પુણ્યપ્રસાદમયી સ્થિતિઃ

અદ્યૈવ બુદ્ધત્વમવાપ્ય શુદ્ધં ત્વં બોધિમેષ્યત્ય(?)ખિલાં ત્રિલોકીમ્ ।
સદ્યઃપ્રસાદપ્રમદાવદાતાં કુમુદ્વતી પૂર્ણ ઇવામૃતાંશુઃ

અન્યોન્યં દિનનાથદીપ્તમહસઃ સદ્યસ્તવાલોકનાલ્
લોકાનાં કનલપ્રબોધકલયા દિવ્યપ્રકાશસ્પૃશામ્ ।
નિર્યાતી હૄદયાન્નિબદ્ધમધુપશ્રેણિવ સંબન્ધન-
ત્રસ્તાન્તર્ન પુનઃ કરિષ્યતિ પદં મોહાન્દકારાવલિઃ

ઇતિ બ્રુવાણાં વિનયાન્નાગરાજઃ પ્રસન્નધીઃ ।
બોધિસત્ત્વં સમાભાસ્ય સમુત્તીર્ય નદીં યયૌ

વજ્રાસનપદં પ્રાપ્ય બોધિમૂલમનાકુલમ્ ।
દક્ષિણાગ્રૈઃ કુશૈશ્ચક્રે શક્તદત્તૈઃ સ સંસ્તરમ્

તત્રોપવિશ્ય પર્યઙ્કબદ્ધો નિશ્ચલનિશ્ચયઃ ।
મન્થાવસાનવિશ્રાન્તઃ સ દુગ્ધાબ્ધિરિવાબભૌ

અસાધારઃ ક્ષમાધારઃ સ ધીરસરલાકૃતિઃ ।
રુરુચે કાઞ્ચનરુચિઃ પરો મેરુરિવાચલઃ

અસાવક્ષયપર્યન્તઃ પર્યઙ્કો ઽયં મમ સ્થિરઃ ।
બબન્ધેતિ સ સંકલ્પં કૃત્વા પ્રતિમુખીં સ્મૃતિમ્

અત્રાણ્તરે સમભ્યેત્ય મારઃ સંયમમત્સરઃ ।
લેખહારસ્તત્ર તૂર્ણં બોધિસત્ત્વમભાષતઃ

અકામકામતા કેયં લોકે બન્ધનદા મતા ।
અકાલકલિકાકારા મતિસ્તે કાસ્ય કામના

ગૃહીતં હતશઙ્કેન દેવદત્તેન તે પુરમ્ ।
નિરુદ્ધન્તઃપુરશ્રેણીર્બદ્ધઃ શુદ્ધોદનો નૃપઃ

ઇતિ શ્રુત્વૈવ વચનં શોકામર્ષવિષોજ્ઝિતઃ ।
અશિક્ષિતવિકારેણ ચેતસા સ વ્યચિન્તયત્

અહો બતાન્તરાયં મે મારઃ કર્તું સમુદ્યતઃ ।
નર્તયત્યેષ દુર્વૃત્તઃ શિસ્વણ્ડિક્રીડયાજગત્

માર માર વિરામસ્તે દૌર્જન્યસ્ય ન જાયતે ।
એકેન હિંસાયજ્ઞેન પ્રાપ્તેયં કમ્રતા ત્વયા

યજ્ઞદાણતપઃશ્લાઘાં નાત્મનઃ કર્તુમુત્સહે ।
સ્વગુણોદીરણમ્લાનં પુણ્યપુષ્પં હિ શીર્યતિ

ઇતિ નિર્ભત્સિતસ્તેન ચિત્તસ્તેનઃ શરીરિણામ્ ।
સામર્ષઃ પ્રયયૌ મારઃ સમારમ્ભાદ્ હતોદ્યમઃ

અથાદૃશ્યન્ત લલિતા લાલિત્યાઞ્ચિતલોચનાઃ ।
ભ્રમદ્ભૃઙ્ગરઙ્ગિણ્યઃ કાન્તાશ્ચૂતલતા ઇવ

ચારુતચ્ચરિતાતૃપ્તાસ્તિસ્રસ્તાઃ કામકન્યકાઃ ।
સરાગં પાદનલિનીન્યાસૈશ્ચક્રુસ્તપોવનમ્

વિલોચનેન હરિણી કરિણી ગતિવિભ્રમૈઃ ।
તત્ર તાભિર્મુખામ્ભોજૈર્નલિની મલિનીકૃતા

યૌવનાભરણૈરઙ્ગૌરનુરાગાવિલેપનૈઃ ।
લાવણ્યવસનૈસ્તાસાં કામો ઽભૂદપ્યચેતસામ્

વજ્રાસનસમાધાનધ્યાનનિશ્ચલલોચનમ્ ।
તં વિલોક્યાભવત્ તાસાં વિસ્મયધ્યાનધારણા

તા બોધિસત્ત્વસંકલ્પાન્ મદરાગમયં વયઃ ।
પરિત્યજ્યૈવ સહસા સલજ્જા ભેજિરે જરામ્

પ્રતીપગમનાત્તાસામથ ભગ્નમનોરથઃ ।
મન્મથઃ પ્રથિતારમ્ભઃ સૈન્યસંબ્ઃઆરમાદદે

સર્વપ્રહરણૈર્વ્યાપ્તં નાનાપ્રાણિમુખૈર્ભયૈઃ ।
ષટ્ત્રિંશત્કોટીવિપુલં બલં તસ્ય સમુદ્યયૌ

સ્વયમાકર્ણનિષ્કૃષ્ટકોપક્રૂરશરાસનઃ ।
મારઃ સ્ફારવિકારેણ બોધિસત્ત્વં સમાદ્રવત્

શસ્ત્રવૃષ્ટિસ્તદુત્સૃષ્ટા સહ પાંશુવિષાશ્મભિઃ ।
પ્રયયૌ બોધિસત્ત્વસ્ય મન્દારામ્બુજતુલ્યતામ્

પુનર્મારબલોત્સૃષ્ટા શસ્ત્રવૃષ્ટિર્ઘૃતક્ષમે ।
ચક્રિરે દેવતાસ્તસ્ય વજ્રપ્રતિસમાશ્રયમ્

સ્મરો ઽપિ નષ્ટસંકલ્પઃ સમાધેઃ શ્રોત્રકણ્ટકમ્ ।
ઘણ્ટાપટુરટત્પત્રં નિર્મમે સ્ફટીકદ્રુમમ્

તં તારમુખરં વૃક્ષં મારં ચ સબલાયુધમ્ ।
ચક્રવાટે સમુત્ક્ષિપ્ય ચિક્ષિપુર્વ્યોમદેવતાઃ

ભગવાનથ સંપ્રાપ્તપ્રસન્નજ્ઞાનનિર્મલઃ ।
સર્વવિત્સર્વગઃ સરવ્જાતિસ્મૃતિપરો ઽભવત્

સ તત્રાનુત્તરજ્ઞાનસમ્યક્સંબોધિમાપિતઃ ।
દદર્શ સર્વભુતાણિ ગતિં કર્મોર્મિનિર્મિતામ્

અથ શાક્યપુરે મારઃ પ્રવાદમસૃજદ્દિવઃ ।
બોધિસત્ત્વઃ પ્રયાતો ઽસ્તં તપઃક્લેશવશાદિતિ

તત્ર શુદ્ધોદનો રાજા પુત્રસ્નેહવિષાતુરઃ ।
નિપપાત તમાકર્ણ્ય વજ્રાહત ઇવ ક્ષિતૌ

અન્તઃપુરે સહનૃપે પ્રાણત્યાગકૃતક્ષણે ।
સુવૃત્તપક્ષપાતિન્યસ્તમૂચુર્વ્યોમદેવતાઃ

પુત્રસ્તવામૃતં પીત્વા સમ્યક્સંબુદ્ધતામ્ ગતઃ ।
તેનાવલોકિતસ્યાપિ નાસ્તે ભૃત્યુભયં કુતઃ

ઇતિ સાન્તઃપુરામાત્યઃ શ્રુત્વા નરપતિર્વચઃ ।
અભૂત્પ્રત્યાગતપ્રાણઃ સુધાસિક્ત ઇવ ક્ષણાત્

તસ્મિન્ મહોત્સવાનન્દે બોધિસત્ત્વવધૂઃ સુતમ્ ।
કાન્તં યશોધઆસૂત રાહુગ્રસ્તે નિશાકરે

રાહુલાખ્યઃ સ બાલો ઽપિ નૃપતેર્જન્મશઙ્કિનઃ ।
જનન્યા સશિલઃ શુદ્ધ્યૈ નિક્ષિપ્તો ઽમ્ભસિ પુપ્લુવે

ભગવાનપિ સપ્તાહં સ્થિતો નિશ્ચલવિગ્રહઃ ।
વજ્રપર્યઙ્કબન્ધેન દેવાનામ્ વિસ્મયં વ્યધાત્

સ બ્રહ્મકાયિકાખ્યાભ્યામ્ દેવતાભ્યાં વિરોધિતઃ ।
અવદત્પરમાનન્દસુધાસંદોહસુન્દરઃ

અહો તવ મયા જ્ઞાતા પૂર્વમેષા સુખસ્થિતિઃ ।
યયા સુરાસુરૈશ્વર્યસુખં દુઃખગણાયતે

લાવણ્યામ્ભઃપ્લાવિતાઙ્ગાસ્તરુણ્યઃ પીયૂષાર્દ્રઃ સ્વર્ગસંભોગવર્ગઃ ।
અસ્યાશેષત્યાગહેલાસુખસ્ય સ્પર્ધાબન્ધે પાંશુનિઃસાર એવ

સંતપ્તો ઽહં વિષયવિષમક્લેશસંસારપાન્થઃ
ક્લાન્તઃ શાન્ત્યાશ્રિતિમુપગતશ્ચન્દનચ્છાયયેવ ।
સંજાતેયં સકલકરણવ્યાપિની નિર્વૃતિમે
વિશ્રાન્તાનામ્ શમહિમવને કિં સુખસ્યોપમાનમ્

અસ્મિન્નવસરે પુણ્યપરિપાકેણ તદ્વનમ્ ।
વણિજૌ પૃથુસાર્થેન પ્રાપ્તૌ ત્રપુસભલ્લિકૌ

દેવતાપ્રેતિતૌ ભક્ત્યા ભગવન્તમુપેત્ય તૌ ।
પ્રણતૌ પિણ્ડપાતો ઽયં ગૃહ્યતામિત્યભાષતામ્

દયાવિધેયઃ સર્વજ્ઞસ્તદાકર્ણ્ય વ્યચિન્તયત્ ।
પૂર્વૈઃ પાત્રે ગૃહીતો ઽયં ન પાણી પાત્રવર્જિતે

ઇતિ ચિન્તયતસ્તસ્ય મહારાજાભિધાઃ સુરાઃ ।
દત્વા સ્ફટિકપાત્રાણિ ચત્વારિ ત્રિદિવં યયુઃ

કૃત્વાથ ભગવાન્ પાત્રે પિણ્ડપાતપ્રતિગ્રહમ્ ।
અનુગ્રહં તયોશ્ચક્રે શરણ્યત્રયશાસનાત્

વિતતસુકૃતસાક્ષી પુણ્યનિક્ષેપદક્ષઃ ક્ષયિતવિપદશેષઃ પ્રાર્થનાકલ્પવૃક્ષઃ ।
ભવતિ કુશલમૂલૈઃ કસ્યચિદ્ભાગ્યભાજઃ શુભપરિણતિદીક્ષાદક્ષિણઃ સાધુસઙ્ગઃ