અવદાનકલ્પલતા · અધ્યાય 24

ઇતિ ક્ષેમેન્દ્રવિરચિતાયામ્ બોધિસત્ત્વાવદાનકલ્પલતાયાં વિશ્વંતરાવદાનમ્ નામ્ અત્રયોવિંશઃ પલ્લવઃ ॥
24. અભિનિષ્ક્રમણાવદાનમ્ ।
હસતિ સકલલોલાલોકસર્ગાય ભાનુઃ પરમમમૃતવૃષ્ટયૈ પૂર્ણતામેતિ ચન્દ્રઃ ।
ઇયતિ જગતિ પૂજ્યં જન્મ ગૃહ્ણાતિ કશ્ચિત્ વિપુલકુશલસેતુઃ સત્ત્વસંતારણાય

પુરા શુદ્ધોદનઃ શ્રીમાન્ રાજા શાક્યપુરે ઽભવત્ ।
યશઃશશાઙ્કજનકઃ સુધાસિન્ધુરિવાપરઃ

ખલાસક્તા સ્વભાવેન લક્ષ્મીર્ગુણિગણાર્પિતા ।
આશ્ચર્યકારિણા યેન કૃતા સત્પક્ષપાતિની

અદ્યાપ્યખિલદિક્તીર્યવનાસક્તૈર્વિવેકિભિઃ ।
યશોભિઃ શુચિભિર્યસ્ય મુનિવ્રતમિવોહ્યતે

સ્યામહં શુદ્ધમાતેતિ પુરા પ્રણિધિતઃ કિલ ।
વિશ્વકર્મસુતો મર્ત્યમાજગામામલદ્યુતિઃ

કીર્તિઃ સત્પુરુષસ્યેવ તસ્યાભૂદ્વલ્લભા પરમ્ ।
મહામાયાભિધા દેવી ચન્દ્રસ્યેવ કુમુદ્વતી

સાપશ્યદ્દન્તિનં શ્વેતં સ્વપ્ને કુક્ષૌ વિહાયસા ।
ગતમારોહણં શૈલે પ્રણતિં ચ મહાજનાત્

અત્રાન્તરે બોધિસત્ત્વસ્તુષિતાત્ ત્રિદશાલયાત્ ।
ગર્ભં તસ્યાઃ સમાપેદે સ્વયં લોકાનુકલ્પયા

વહન્તી બોધિસત્ત્વં સા ગર્ભે ભુવનનન્દનમ્ ।
ઇન્દું દુગ્ધાબ્ધિવેલેવ બભૂવ પાણ્ડુરદ્યુતિઃ

ઇક્ષ્વાકુરાજવંશ્યેન તેન ગર્ભસ્થિતેન સા ।
ભૂર્નિધાનવતીવાભૂદ્ ભવ્યલક્ષણલક્ષિતા

બભૂવ દોહદસ્તસ્યા દાનપુણ્યમયોદયઃ ।
અઙ્કુરે ઽપ્યવિસંવાદિ સહકારસ્ય સૌરભમ્

અત્ઘ કાલેન સંપૂર્ણં સા લુમ્બિનીવને સ્થિતા ।
અસૂત તનયં દેવી દિવાકરમિવાદિતિઃ

માતુર્ગર્ભમલાસ્પૃષ્ટં કુક્ષિં ભિત્ત્વા સ નિર્ગતઃ ।
તાં ચક્રે ઽથ સ્વભાવેન સ્વસ્થાઙ્ગી વિગતવ્યથામ્

નિર્ગચ્છન્નેવ રુદ્ધો ઽસૌ બલજિજ્ઞાસયા ક્ષણમ્ ।
શક્રેણ વજ્રસારાઙ્ગસ્તસ્યાશક્યત્વમાયયૌ

જાતમાતઃ શુઇશુર્ગત્વા સ્વયં સપ્ત પદાનિ સઃ ।
દિશો વિલોકયન્નૂચે સુવ્યક્તાક્ષરયા ગિરા

ઇયં નિર્વૃતિઃ પૂર્વા ચ ગતિર્લોકેષુ દક્ષિણા ।
પશ્ચિમા જાતિરપ્યેષા સંસારાદિયમુત્તરા

ઇતિ તસ્ય બ્રુવાણસ્ય પૃથિવી સમકમ્પત ।
તમક્ષયબલં ધર્તુમશક્તેવ જગદ્ગુરુમ્

છત્રં તસ્ય યશઃ શુભ્રં સત્ત્વસ્મેરં સચામરમ્ ।
વ્યોમામ્બુધારાધૌતસ્ય જગૃહુસ્તસ્ય દેવતા

અસ્મિન્નવસરે પૃષ્ટઃ સ્ વસ્ત્રીયેણાસિતાભિધઃ ।
નારદેન પ્રભાં દૃષ્ટ્વા કિષ્કિન્ધાદ્રિસ્થિતો મુનિઃ

કસ્માદર્કશતાલોક ઇવાલોકઃ પ્રદૃશ્યતે ।
તમોદરિદ્રાં યેનેતિ ગિરયઃ સગુહાગૃહાઃ

વિસ્મયાદિતિ તેનોક્તઃ સો ઽવદદ્દિવ્યલોચનઃ ।
જાતઃ પુણ્યપ્રભાસો ઽયં બોધિસત્ત્વસ્ય જન્મનિ

અચિરેણૈવ તં વત્સ દ્રક્ષાવઃ કુશલાપ્તયે ।
ઇત્યુક્ત્વા મુનિરાનન્દાદ્ વિશ્રાન્તિસુખિતો ઽભવત્

પુત્રજન્મનિ સર્વાર્થસિદ્ધિં શુદ્ધોદનઃ પરમ્ ।
દૃષ્ટ્વા સર્વાર્થસિદ્ધો ઽયમિતિ નામાસ્ય નિર્મમે

શાક્યવર્ધનનામાભૂદ્ યક્ષઃ શાક્યપુરાશ્રયઃ ।
યત્પ્રણામેણ શાક્યાનાં શિશવો નિરુપદ્રવાઃ

તત્સ્થિત્યા પ્રેષિતઃ પિત્રા પ્રણામાય સગુહ્યકઃ ।
તં બોધિસત્ત્વમાલોક્ય નિપપાતાસ્ય પાદયોઃ

અથોત્સઙ્ગે સમાદાય હૃષ્ટસ્તં પૃથિવીપતિઃ ।
લક્ષણાનિ નિમિત્તજ્ઞૈસ્તસ્ય દેહે વ્યલોકયત્

લક્ષણજ્ઞાસ્તતઃ સર્વે નૃપમૂચુઃ સવિસ્મયાઃ ।
દેવ દિવ્યકુમારો ઽયં લક્ષણૈરુપલક્ષ્યતે

જાયતે લક્ષણૈરેતૈર્વિશ્વવિશ્રાન્તશાસનઃ ।
શક્રાધિપશ્ચક્રવર્તી ભગવાન્ સ તથાગતઃ

દીર્ઘાઙ્ગુલિદલૌ ચક્રલાઞ્છનૌ સુપ્રતિષ્ઠિતૌ ।
અરુણૌ ચરણાવસ્ય કાન્તૌ કમલકોમલૌ

રાજહંસ ઇવ પ્રાંશુઃ સજાલાઙ્ગુલિપલ્લવઃ ।
એષ જાનુયુગઃ શ્રીમાનાજાનુભુજભૂષિતઃ

સકોશબસ્તિગુહ્યશ્ચ ન્યગ્રોધપરિમણ્ડલઃ ।
દક્ષિણાવર્તરોમાઙ્કઃ પરિણાહસમોન્નતિઃ

રજોમલલવાસ્પૃષ્ટસ્તજામ્બૂનદદ્યુતિઃ ।
હસ્તપાદાંસકણ્ઠાગ્રસ્પષ્ટસપ્તચ્છદાકૃતિઃ

સિંહપૂર્વાર્ધકાયશ્ચ બૃહત્સ્પષ્ટાઙ્ગવિગ્રહઃ ।
ચત્વારિંશત્સમાપ્રોતશુક્લદન્તઃ સુનાસિકઃ

દીર્ઘપ્રતનુજિહ્વશ્ચ મેઘદુન્દુભિનિશ્વનઃ ।
અભિનીલાક્ષગોક્ષ્મઃ સહજોષ્ણીષમસ્તકઃ

સિતોર્ણાઙ્કો ભ્રુવોર્ભાગઃ સ્વસ્તિકોરઃસ્થલોજ્જ્વલઃ ।
લેખાશૃઙ્ગાબ્જહસ્તો ઽયં છત્રાકારશિરાઃ શિશુઃ

રાજન્નયમ્ તે તનયશ્ચક્રવર્તી ભવિષ્યતિ ।
સમ્યક્સંબોધિસંબુદ્ધઃ સર્વજ્ઞો વા ભવિષ્યતિ

ઇત્યુક્ત્વા તેષુ જાતેષુ લેભે હર્ષં મહીપતિઃ ।
સપ્તભિદિવસૈઃ શાસ્તુર્જનની ત્રિદિવં યયૌ

તસ્ય જન્મનિ શાક્યાનાં મુનીનામિવ શાન્તતા ।
દૃષ્ટ્વા યદા શાક્યમુનિર્નામાભૂત્સ તદા શિશુઃ

દેવાનામપિ દેવો ઽયમિતિ નિશ્ચિત્ય તેજસા ।
દેવાતિદેવ ઇત્યસ્ય નામ ચક્રે મહીપતિઃ

નારદેનાથ સહિતસ્તત્ત્વદર્શી તપોવનાત્ ।
તં સમભ્યાયયૌ દ્રષ્ટુમાદરાદસિતો મુનિઃ

સ બોધિસત્ત્વં બાલાર્કમિવ કલ્પપ્રકાશનમ્ ।
દૃષ્ટ્વા વિકાસિવક્ર્ક્રશ્રીર્લેભે કમલતુલ્યતામ્

સો ઽબ્રાવીદ્વિહિતાતિથ્યં નૃપતિં પ્રણતં મુનિઃ ।
રાજન્ ગુણગણેનેવ સ્પૃહણીયો ઽસિ સૂનુના

એતાનિ લક્ષણાન્યસ્ય મોક્ષલક્ષ્મીસમાગમમ્ ।
વદન્તિ ચક્રવર્તિશ્રીઃફલં નૈષાં વિનશ્વરમ્

અસ્ય બોધિપ્રભાવેણ સંબુદ્ધસ્ય્ મુખામ્બુજમ્ ।
ધન્ય પદ્માકરસ્યેવ નેત્રપાત્રં કરિષ્યતિ

વિબુધાઃ શુદ્ધસત્ત્વસ્ય બોધિદુગ્ધમહોદધેઃ ।
ધન્યા વાગમૃતૈરસ્ય ભવિષ્યન્ત્યુપજીવિનઃ

પુણ્યભાજિ જગત્યસ્મિન્નેક એવાસ્મિ વઞ્ચિતઃ ।
એતત્સંદર્શનં યસ્ય પૂર્ણકાલસ્ય દુર્લભમ્

ઇત્યુક્ત્વા નૃપમામન્ત્ર્ય ગત્વા વ્યોમ્ના તપોવનમ્ ।
સુપ્રસન્નં મનઃ કૃત્વા દેહત્યાગમચિન્તયત્

સ પર્યન્તોપદેશાય નારદેનાભિચોદિતઃ ।
તમુવાચામૃતં વત્સં કુમારઃ કથયિષ્યતિ

અધિગમ્યામૃતં તસ્માન્નૃપસૂનોરનામયમ્ ।
તરિષ્યસિ ભવામ્બોધિમિત્યુક્ત્વા તનુમત્યજત્

શ્રીરસત્ક્રિયાં તસ્ય કૃત્વા સપદિ નારદઃ ।
યયૌ વારાણસીં સિદ્ધ્યૈ લેભે કાત્યાયનાભિધામ્

વર્ધમાનઃ કુમારો ઽથ સર્વવિદ્યાસુ પારગઃ ।
લિપિપ્રવીણો ઽભિનવામ્ લિપિં બ્રાહ્મીં વિનિર્મમે

નાગાયુતસમપ્રાણે તસ્મિન્ જગતિ વિશ્રુતે ।
વૈશાલિકૈઃ પ્રિયાયાસ્મૈ પ્રેષિતો મત્તકુઞ્જરઃ

ભવિષ્યતિ ચક્રવર્તીત્યસ્ય પ્રાતમુપાયનમ્ ।
દેવદત્તઃ પરિદ્વેષાત્ તં જઘાન મહાગજમ્

ચ્યુતં ચકર્ષં દ્વિદતં નન્દઃ સપ્ત પદાનિ તમ્ ।
કુમારસ્તુ તદુત્ક્ષિપ્ય પ્રાકારાદ્ બહિરક્ષિપત્

એકનારાવનિર્ભિન્નસપ્તતાલમહીતલઃ ।
છેદ્યભેદ્યાસ્ત્રશસ્ત્રેષુ સ એવાતિશયં યયૌ

તતતુલ્યગુણાં પત્નીં રાજસૂનુર્યશોધરામ્ ।
અવાપ વિશ્રુતાં લોકે શુદ્ધશીલ ઇવોન્નતિમ્

અત્રાન્તરે મહાવાતવિચ્યુતઃ સપ્તયોજનઃ ।
સરિત્પ્રવાહસંરોધં વિદધે વિપુલદ્રુમઃ

સાં સ્ફારતરુસંરુદ્ધા રોહિકા નામ નિમ્નગા ।
શીલભ્રષ્ટેવ વનિતા પ્રયયૌ પ્રતિલોમતામ્

રાજપુત્રસ્તમુત્ક્ષિપ્ય ભઙ્ક્ત્વા વિક્ષુપ્ય તં દ્રુમમ્ ।
ન્યવારયત્ પ્રજામત્સ્યજલકલ્લોલવિપ્લવમ્

તતઃ કદાચિદુદ્યાને હંસં નિશિતયન્ત્રિણા ।
દેવદત્તેન નિહતં કુમારઃ સમજીવયત્

સંતાપં તદ્વિવાદેન દેવદત્તો ઽધિકં યયૌ ।
ન સહન્તે હિ કુટિલાસ્તુલ્યકુલગોણોન્નતિમ્

કદાચિદ્ ગોપિકા નામ કુમારં રાજકન્યકા ।
કન્દર્પરૂપમાલોક્ય કિમપ્યૌત્સુક્યમાયયૌ

શુદ્ધોદનઃ સુતસ્થૈતાં જ્ઞાત્વા ચિત્તોચિતાં વધૂમ્ ।
અપૂરયદ્વિવાહેન મન્મથસ્ય મનોરથમ્

નૈમિત્તિકાસ્તતો ઽભ્યેત્ય નૃપમૂચુઃ સુનિશ્ચયાઃ ।
પુત્રસ્તે ચક્રવર્તી વા મુનિર્વા સપ્તમે ઽહનિ

તચ્છ્રુત્વા નૃપતિઃ સૂનોશ્ચક્રાવ્ર્તિપદાપ્તયે ।
પ્રવ્રજ્યાચકિતશ્ચિન્તાં દિનસંખ્યામયીં યયૌ

લોલાં સર્વઃ સ્ર્હિયં વેત્તિ શાન્તસ્થિરસુખામપિ ।
અત્થાપિ ભોગરક્તાનાં સંપત્સ્વેવાદરઃ પરમ્

તતઃ કદાચિદુદ્યાનવિહારાય નૃપાત્મજઃ ।
પ્રયયૌ રથમારુહ્ય વલ્ગુતુઙ્ગતુરઙ્ગમમ્

સ વિવર્ણં જરાજીર્ણમ્ કીર્ણશીર્ણશિરોરુહમ્ ।
સુશુષ્કપરુષાકારં દદર્શ પુરુષં પથિ

સ તં દૃષ્ટ્વા નિજં કાયમાલોક્યાચિન્તયચ્ચિરમ્ ।
અહો પર્યાપ્તપાકો ઽયં કાયસ્યાસ્ય જુગુપ્સિતઃ

વયઃ પર્યાપ્તમાપ્તો ઽપિ પર્યાપ્તં નાશ્રયત્યયમ્ ।
અતીવ પલિતવ્યાજાજ્જરા વૃદ્ધં હસત્યસૌ

શરીરે સંતતસ્નાયુપાશપ્રોતાસ્થિપઞ્જરે ।
વૃદ્ધઃ પુષ્ણાતિ મન્યે ઽહમહો મોહવિહઙ્ગમમ્

સારથે કિં કરોત્યેષ કિં ન યાતિ તપોવનમ્ ।
અસ્ંકોચમેતિ વૃદ્ધસ્ય દેહેન સહ સા મતિઃ

વૃદ્ધો ઽવલમ્બતે યષ્ટિં ન તુ ધર્મમયીં ધિયમ્ ।
જરાકુટિલકાયસ્ય સ્વભાવો નિર્વિવેકતા

જુગુપ્સાં જનયત્યેષ વૃદ્ધઃ પ્રસ્ખલિતાક્ષરૈઃ ।
વચોભિશ્ચ્યુતદન્તાભૈર્ગલલ્લાલાલવાકુલૈઃ

નષ્ટા દૃષ્ટિઃ કૃશઃ કાયઃ શક્તિર્લુપ્તા હતા શ્રુતિઃ ।
તથાપિ મોહાદ્ દૃષ્ટૈવ વૃદ્ધસ્ય તરુણીપ્રિયા

ધત્તે ધવલતાં વૃદ્ધઃ કિમેતામતિગર્હિતામ્ ।
લોલા પરં વિરક્તાપિ યદ્યસ્યાતિપ્રિયા તનુઃ

ઇતિ ચિન્તયતસ્તસ્ય નિર્વેદઃ સમજાયત ।
મન્યમાનસ્ય સાપાયં કાયં નિચયમાપદામ્

પુનશ્ચ સમયે ઽન્યસ્મિન્નપશ્યદ્ વ્યાધિતં નરમ્ ।
વિપક્કકૂણપપ્રાયં સપૂયમિવ પાણ્ડરમ્

સ પ્રદધ્યૌ તમાલોક્ય સમુદ્દિશ્ય નિજાં તનુમ્ ।
અહો નુ સહજૈવાસ્મિન્ કાયે રોગગણોદ્ગતિઃ

ઇદમેવ મહચ્ચિત્રમિયં માંસમયી તનુઃ ।
ન યાતિ ક્લેદવૈક્લવ્યં ક્ષણં પર્યુષીતે ઽપિ યત્

ઇતિ ધ્યાત્વા સ સોદ્વેગઃ શરીરવિચિકિત્સયા ।
બભૂવ રાજ્યસંભોપ્ગરાગે વિગતિતાદરઃ

અથાન્યસ્મિન્ ક્ષણે માલ્યવસ્ત્રાચ્છાદિતવિગ્રહમ્ ।
દદર્શ દેહસત્કારવ્યગ્રબન્ધુજનં શવમ્

તં દૃષ્ટ્વા સહસોદ્વેગદયાદુઃખઘૃણાકુલઃ ।
ચિરં નિઃસારસંસારપરિહારમચિન્તયત્

એષ પ્રેતવનં યાતિ સંસક્તાં હૃદયે વહન્

અહો નુ વિષયાભ્યાસવિલાસાધ્યવસાયિનામ્ ।
નૃણામન્ત્યક્ષણે કષ્ટા કાષ્ઠપાષાણતુલ્યતા

ઉદ્વેગવારિભવસાગરબુદ્બુદે ઽસ્મિન્ કાલાનિલાકુલિતકર્મલતાગ્રપુષ્પે ।
માયાવધૂનયનવિભ્રમસંવિભાગે પુંસાં ક એષ વપુષિ સ્થિરતાભિમાનઃ

નોક્તં કિંચિત્ પરહિતયુતં ન શ્રુતં ધર્મયુક્તં
નૈવ ઘ્રાતં કુશલકુસુમં સત્યરૂપં ન દૃષ્ટમ્ ।
નૈવ સ્પૃષ્ટં શમપદમિતિ વ્યક્તમાસક્તચિન્તા-
વિશ્રાન્તો ઽયં વહતિ સહસા નિશ્ચલત્વં ગતાયુઃ

રાજસૂનુર્વિચિન્ત્યેતિ શરીરં વિપદાપ્લુતમ્ ।
અશેષવિષયાસઙ્ગે પરામ્ નઃ સ્નેહતામ્ યયૌ

અથાગ્રે નિર્મિતં દેવૈઃ સ શુદ્ધાવાસકાયિકૈઃ ।
વ્યલોકયત્ પ્રવ્રજિતં પાત્રકાષાયધારિણમ્

તં દૃષ્ટ્વૈવ બભૂવાસ્ય પ્રવ્રજ્યાભિમુખી મતિઃ ।
ઈપ્સિતાલોકનપ્રીત્યા સ્વભાવો હિ વિભાવ્યતે

વિરાગ્યકારણમ્ તત્ર નૃપસૂનોઃ પદે પદે ।
વિલોક્ય સારથિઃ સર્વં ક્ષિતિપાય વ્યનેદયત્

કુમારો ઽથ પિતુર્વાક્યાત્ ગ્રામાલોકનકૌતુકી ।
વ્રજન્ પથિ નિધાનાનિ વિવૃતાનિ વ્યલોકયત્

તત્પૂર્વપુરુષન્યસ્તૈઃ સ્ત્રીકરૈરુત્થિતાન્યપિ ।
યદા સ નાગ્રહીત્તાનિ તદા વિવિશુરમ્બુધિમ્

તતઃ સ કર્ષકાન્ પાંશુવ્યાપ્તપાણ્ડુશિરોરુહાન્ ।
વિદીર્ણપાણિચરણાન્ ક્ષુત્પિપાસાશ્રમાતુરાન્

હલકદ્દાલવિષમોલ્લેખપક્ષવ્રણાદિતાન્ ।
વિલોક્ય ક્લેશવિવશાન્ બભૂવ કરુણાકુલઃ

વિધાય દયયા તેષાં દ્રવિણૌરદરિદ્રતામ્ ।
સ વૃષાણાં વૃષરતઃ ક્લેશમુક્તિમકારયત્

તતઃ પ્રતિનિવૃત્તો ઽથ સાનુજઃ પાર્થિવાત્મજઃ ।
મધ્યાહ્નપૃથુસંતાપે તરલસ્તરણિત્વિષઃ

રથઘોષોન્મુખશિખિશ્યામીકૃતદિગન્તરઃ ।
સ્વેદવારિકણાકીર્ણઃ પ્રભાસ્નિગ્ધવનસ્થલીમ્

સો ઽવરુહ્ય રથાત્તત્ર ગણ્ડસ્ખલિતકુણ્ડલહ્ ।
વિશ્રાણ્ત્યૈ વિશ્રુતયશા જમ્બુચ્છાયામશિશ્રિયત્

સ બભારોરસિ વ્યક્તાં સ્વેદામ્બુકણસંતતિમ્ ।
વપુરાશ્લેષલલિતાં હારસ્યેવ કુટુમ્બિનીમ્

છાયાસુ પરિવૃત્તાસુ શનકૈઃ સર્વશાખિનામ્ ।
તસ્ય જમ્બૂતરુચ્છાયા ન ચચાલ તનુસ્તનોઃ

સા તસ્ય શીતલચ્છાયા તાપક્લાન્તિમવારયત્ ।
સંસારવિરતસ્યેવ તીવ્રવૈરાગ્યવાસના

પુત્રદર્શનસોત્કણ્ઠસ્તં દેશમથ ભૂપતિઃ ।
આજગામ ગજોત્સર્પત્રસ્તભ્રમરચામરઃ

છાયાં સ નિશ્ચલાં દૃષ્ટ્વા કુમારસ્ય પ્રભાવતઃ ।
ગૌરવાદ્ભુતસંપ્રાપ્તઃ પ્રણતં પ્રણનામ તમ્

તતઃ સ સહિતઃ પિત્રા નગરં ગન્તુમુદ્યતઃ ।
અપશ્યત્ પુરપર્યન્તે શ્મશાનં શવસંકુલમ્

સ દૃષ્ટ્વા કુણપાકીર્ણમશિવં શિવકાનનમ્ ।
સોદ્વેગં સારથિં પ્રાહ સ્થગિતસ્યન્દનઃ ક્ષણમ્

સારથે પશ્ય જન્તૂનાં કાયાપાયમતીં દશામ્ ।
દૃષ્ટ્વેદમપિ રાગાર્દ્રં મનો મોહપ્રમાદિનામ્

પરસ્ત્રીદર્શનાત્તૃપ્તં નેત્રમાસ્વાદ્ય સાદરમ્ ।
અસ્યાસત્યવતી જિહ્વા પશ્ય કાકેન કૃસ્યતે

અસ્યાઃ સ્તનમુખન્યસ્તનખોલ્લેખસુખસ્થિતિઃ ।
ખ્ણ્ડયત્યધરં ગૄધ્રઃ કામીવ મદનિર્ભરહ્

એતે દૃષ્ટનિષક્ટવાયસશકૃન્નિષ્ઠિવિનઃ પાદપા
મૂર્ચ્છન્તીવ વિપાકપૂયકુણપાઘ્રાણેન નિષ્કૂણિતાઃ ।
દૃષ્ટ્વા ગૃધ્રવિદાર્યમાણમસકૃત્ કીર્ણાર્દ્રતન્ત્ર શવં
ભૂયો વાતવિલોલપલ્લવકરૈરાચ્છાદયન્તીવ ચ

ક્ષીબસ્યેવાચલસ્ય દ્રુતહૃતહૃદયા જમ્બુકી કણ્ઠસક્તા
રક્તાભિવ્યક્તકામા કમપિ નખમુખોલ્લેખમાસુત્રયન્તી ।
આસ્વાદ્યાસ્વાદ્ય યૂનઃ ક્ષણમધરદલં દત્તદન્તવ્રણાઙ્કં લગ્નાનઙ્ગક્રિયાયામિયમતિરભસોત્કર્ષમાવિષ્કરોતિ

ઇત્યુક્ત્વા જાતવિરતિર્ભવબીભત્સકુત્સયા ।
કલયન્ ક્લેશનિર્વાણં પ્રવિવેશ પુરાન્તરમ્

તત્ર હર્મ્યગતાપશ્યત્ તં કન્યાભિજનોજ્જ્વલા ।
મૃગજા નામ મૃગજાનોદિની મૃગલોચના

સરાગતરલા દૃષ્ટ્ઃ શ્રોત્રસંચારિણી પરમ્ ।
અભૂત્તદ્દર્શને તસ્યાઃ સહસૈવ વિરેકિણી

સા તદાલોકનેનૈવ બાલા લજ્જાસહિષ્ણૂના ।
સ્મરેણેવ સમાકૃષ્ટા સખીં પ્રાહ પુરઃસ્થિતામ્

કા ધન્યા લલના લોકે સ્પર્શેનાસ્ય શશિત્વિષઃ ।
યસ્યા મદનસંતપ્તા તનુર્નિર્વાણમેષ્યતિ

નિર્વાણશબ્દં શ્રુત્વૈવ રાજપુત્રઃ સમીહિતમ્ ।
તાં દદર્શોન્મુખઃ પદ્મવનાનીવ દિશન્ દૃશા

સ તસ્યાસ્તેન વચસા વપુષા વ પ્રસાદિતઃ ।
હારં સુવૃત્તં ચિત્તં ચ વિક્ષેપાસ્યૈ ગુણોજ્જ્ચલમ્

આલોકનાનુકૂલ્યેન ભાવં વિજ્ઞાય ભૂપતિઃ ।
પુત્રસ્યાન્તઃપુરપદે તામાદાય ન્યવેશયત્

ષણ્ણાં કાણ્તાસહસ્રાણાં વૃતમન્તઃપુરં તતઃ ।
વિવેશ રાજતનયઃ પ્રિયાં શાન્તિં વિચિન્તયન્

અત્રાણ્તરે નરપતિં પ્રાહુર્નૈમિત્તિકાઃ સ્ફુટમ્ ।
મુનિર્વા ચક્રવર્તી વા પ્રાતસ્તે બહ્વિતા સુતઃ

તતઃ સંચિન્ત્ય નૃપતિઃ પ્રવ્રજ્યામ્ ચકિતઃ પરમ્ ।
અકારયત્ પુરદ્વારગુપ્તિં રુદ્ધગમાગમામ્

દ્રોણોદનમુખાન્ ભ્રાતૄન્ દ્વારેષુ વિનિવેશ્ય સઃ ।
નગરસ્ય સ્વયં મખ્યે તથા સામાત્યસૈનિકઃ

રાજપુત્રાદથ પ્રાપ્તગર્ભા દેવી યશોધરા ।
વભાષે શારદીવ દ્યૌઃ પ્રત્યાસન્નેન્દુપાણ્ડુરા

એકરાત્રાવશેષે ઽથ નગરદ્વારરક્ષણે ।
શમપ્રવૃત્તાર્કમભૂત્ પ્રવ્રજ્યાભિમુખં દિનમ્

ચિરં વિચર્ય સંસારં શાન્તિં યાતે દિવસ્પતૌ ।
કાષાયામ્બરમાલમ્બ્ય યયૌ સંધ્યાવદૃશ્યતામ્

અશેષાશાતમોમોહવિરામવિમલાં શનૈઃ ।
ઇન્દુર્ગામુદિતશ્ચક્રે પૂર્ણાલોકવિલોકિનીમ્

સરાગતાપે વભસશ્ચેતસીવ ગતે રવૌ ।
શુદ્ધેન્દુહૃદયસ્યાભૂત્ પ્રસાદઃ કો ઽપ્યવિપ્લવઃ

અથાસ્મિન્નન્તરે કાન્તાસંતતાન્તઃપુરોદરે ।
રત્નહર્મ્યપ્રવિષ્ટેન્દુદ્યુતિસંદોહહાસિનિ

નિઃસારવિરસં સર્વં રાજસૂનુર્વિલોકયન્ ।
જગાઅ ગગનસ્વચ્છસ્વચ્છન્દોચ્છલિતસ્મૃતિઃ

ગણો ઽયં નારીણાં મદનદહનોલ્કાપરિકરઃ
પરિત્યાજ્યસ્તીવ્રવ્યસનશતસંતાપસચિવઃ ।
ઇદાનીં યુક્તા મે તરુતલલતાશીતલરે
પરિત્યક્તાગારપ્રશમસુખસારે પરિણતિઃ

એતાશ્ચન્દ્રદ્યુતિમદમયા યામિ નાર્યો વને ઽસ્મિન્
નિદ્રામુદ્રાનિયમિતદૃશઃ સંસ્તરસ્રસ્તવત્રાઃ ।
સ્વપ્નોત્પન્નાનુચિતવચનાઃ કેશસંછાદિતાંસાઃ
ક્ષિપ્રં મન્દાનિલવિચલિતાન્ લજ્જયન્તીવ દીપાન્

સરલસ્રસ્તગાત્રાણાં નિર્લજ્જાનાં વિવાસસામ્ ।
સુપ્તાનાં ચ મૃતાનાં ચ ભેદઃ કો નામ દેહિનામ્

ઇતિ તસ્ય બ્રુવાણસ્ય સંજાતે ગમનોદ્યમે ।
મિથઃ કથા સમભવન્નગરદ્વારરક્ષિણામ્

ભો ભોઃ કઃ કો ઽત્ર જાગર્તિ જાગ્રતો નાસ્તિ વિપ્લવઃ ।
પ્રભુચિત્તગ્રહવ્યગ્રાઃ સમગ્રા એવ જાગ્રતિ

જાગર્તિ સંસારગૃહે મનીષી મોહાણ્ધકારે સ્વપિતિ પ્રમત્તઃ ।
જ્જીવિતમેવ લોકે મૃતસ્ય સુપ્તસ્ય ચ કો વિશેષઃ

ઇતિ મર્હ્યસ્થિતઃ શ્રુત્વા રાત્રૌ રાજસુતઃ કથાઃ ।
પ્રસ્થિતં સત્પથેનેવ નિજં મેને મનોરથમ્

નિવૄત્તેર્લક્ષણં દૃષ્ટ્વા સ સ્વપ્નં ક્ષણનિદ્રયા

તતઃ પ્રબુદ્ધા સહસા ત્રસ્તા દેવી યશોધરા ।
તત્કાલોપનતં સ્વપ્નં દયિતાય ન્યવેદયત્

પર્યઙ્કાભરણાન્ગાનિ સ્વપ્ને ભગ્નાનિ મે વિભો ।
શ્રીર્વ્રજન્તી મયા દૃષ્ટ્વા ચન્દ્રાર્કૌ ચ તોરિહિતૌ

ઇત્યાકર્ણ્ય સ તામૂચે મુગ્ધે સત્યવિવર્જિતઃ ।
સંસાર એવ સ્વપ્નો ઽયં સ્વપ્ને સ્વપ્નો ઽપિ કીદૃશઃ

સ્વપ્ને ઽદ્ય નાભિસંજાતા લતા વ્યાપ્તા વિહારસા ।
મેરૂપધાનશિરસા પૂર્વપશ્ચિમવારિધૌ

ભુજાભ્યાં ચરણાભ્યામ્ ચ દક્ષિણાબ્ધિર્મયા ધૃતઃ ।
ભદ્રે સ્વપ્નઃ શુભો ઽયં તે સ્ત્રીણાં ભર્તુશુભં શુભમ્

ઇત્યુક્તે બોધિસત્ત્વેન નોચે કિંચિદ્ યશોધરા ।
પુનશ્ચ નિદ્રાભિમુખી બભૂવ મીલિતેક્ષણા

શક્રબ્રહ્મમુખાઃ સર્વે સમેત્યાથ સુધાભુજઃ ।
ચક્રિરે બોધિસત્ત્વસ્ય સત્ત્વોત્સાહપ્રપૂરણમ્

તૈર્દેવપુત્રાશ્ચત્વારઃ સમાદિષ્ટા મહાજવાઃ ।
સહાયા ગમને તસ્ય ભૂશૈલાબ્ધિધૃતિક્ષમાઃ

શક્રાદિષ્ટેન યક્ષેણ પાઞ્ચિકાખ્યેન નિર્મિતૈઃ ।
સહર્મ્યાસક્તસોપાનૈરવતીર્ય વિનિર્યયૌ

સુપ્તં સારથિમાદાય છન્દકાખ્યં પ્રબોધ્ય સઃ ।
ઉત્સાદમિવ જગ્રાહ કણ્ઠકાખ્યં તુરઙ્ગમમ્

તં તીક્ષ્ણરુચિરં લક્ષ્મીકટાક્ષતરલં હરિમ્ ।
સ ચક્રે સંયમાલીનં મૂર્ધિ સંસ્પૃશ્ય પાણિના

શમોદ્યમે સુમનસા સ્ અકો ઽપ્યન્તર્બહિઃ સમહ્ ।
શિશવો ઽપિ વિમુઞ્ચન્તિ યત્પ્રભાવેણ ચાપલમ્

બલજિજ્ઞાસયા ન્યસ્તં તેનાથ ચરણં ક્ષિતૌ ।
ન તે કમ્પયિતું શેકુર્દેવપુત્રાઃ સવિસ્મયાઃ

છન્દકેન સહારુહ્ય નિસ્તરઙ્ગં તુરઙ્ગમમ્ ।
સ જગાહે મહદ્વ્યોમ વિમલં સ્વમિવાશયમ્

પ્રયયૌ તરલાવર્તિનર્તિતોષ્ણીષપલ્લવઃ ।
સંસર્પિપવનોલ્લસૈઃ શોકોચ્છ્વાસ ઇવ શ્રિયઃ

તસ્યાભરણરત્નાંશુલેખાભિઃ શબલં નભઃ ।
જગ્રાહ સૂત્રપત્રાલીવિચિત્રમ્જિવ ચીવરમ્

કીર્ણાશ્રુબિન્દુકલિતા વિલોલનયનોત્પલાઃ ।
વ્રજન્તં દદૃશુર્દૃશ્યાસ્તમન્તઃપુરદેવતાઃ

સંસારમિવ વિસ્તીર્ણં પુરં સનૃપબાન્ધવમ્ ।
દૂરાત્ પ્રદક્ષિણીકૃત્ય ક્ષમ્યતામિત્યભાષત

ક્ષપાયાં ક્ષણશેષાયામ્ જને નિદ્રાભિમુદ્રિતે ।
તં દદર્શ મહાન્નામ પ્રબુદ્ધો રાજબાન્ધવઃ

દિવિ દૃષ્ટ્વા વ્રજન્તં તં શશાઙ્કશઙ્કયા હૃતઃ ।
ઊચે ચિરં વિચાર્યોચ્ચૈર્બાષ્યાzન્ચિતવિલોચનહ્

ચિત્રમેતદ્ વિરક્તવ્તં બન્ધુજીવોપમસ્ય તે ।
કુમાર રુચિરાકાર ન યુક્તં યુક્તકારણમ્

વંશોત્કર્ષવિશેષાર્થૂ નિબદ્ધાશઃ પિતા ત્વયિ ।
કસ્માન્નિરાશ ક્રિયતે સર્વાશાભરણ ત્વયા

ઇતિ શાક્યસ્ય મહતઃ શ્રુત્વા વાક્યં નૃપાત્મજઃ ।
તમૂચે બાન્ધવપ્રીતિર્બન્ધો વન્ધનશૃઙ્ખલા

અયં કાયઃ ક્ષયં યાતિ મિથ્યાગૃહસુખપ્રિયઃ ।
વિષયોગ્રવિષ્ર્તાનામમૃતાયતનં વનમ્

હસ્તાકૃષ્ટસ્ત્રિફણિફણભૃન્મસ્તકન્યસ્તમૃત્યુ
કણ્ઠાબદ્ધિત્કટવિષલતાપલ્લવાલોલમાલઃ ।
દીપ્તાઙ્ગારપ્ર્કરગહનં ગાહતે દુર્ગમાર્ગં
સંસારે ઽસ્મિન્ વિષયનિચયે સપ્રમોદઃ પ્રમાદી

ઇત્યુદીર્ય વ્રજન્ વ્યોમ્ના વિલઙ્ઘ્ય નગરં ક્ષણાત્ ।
બહિર્ભૂતલમભ્યેત્ય સ યયૌ વાજિના જવાત્

મહતા શાક્યમુખ્યેન બોધિતસ્યાથ ભૂપતેઃ ।
અન્તઃપુરે ચ કાન્તાનામુદ્ભૂતઃ કરુણઃ સ્વરઃ

અથ બ્રહ્મેન્દ્રધનદપ્રમુખસ્ત્રિદશૈર્વૃતઃ ।
રાજસૂનુર્વનં પ્રાપ ગત્વા દ્વાદશયોજનમ્

અવરુહ્યાથ તુરગાત્ગ્ વિમુચ્યાભરણાનિ સઃ ।
ઉવાચ સૂચિતાનન્દશ્છન્દકં વદનત્વિષા

ગૃહીત્વાબહ્રણાનિ ત્વં હયં ચ વ્રજ મન્દિરમ્ ।
મેદાનીમસ્તિ મે કૃત્યમેતૈર્માયાનિબન્ધનૈઃ

વને ઽસ્મિન્નહમેકાકી શમસંતોષબાન્ધવઃ ।
એકઃ સંજાયતે જન્તુરેક એવ વિપદ્યતે

વિષમવિષયયોગં ભોગમુત્સૃજ્ય રે કઃ સરસરતિ વિશેષક્લેશશોષપ્રવૃત્તઃ ।
પરિભવભુવને ઽસ્મિન્નેષ નઃ સંનિવેશઃ શમિતમદનકાન્તિઃ શાન્તિમેવ શ્રયામિ

ઇત્યુક્ત્વાભરણાન્યસ્ય દીપ્તાન્યઙ્કે મુમોચ સઃ ।
ત્યક્તશોકાન્વિતાનીવ મુક્તાપક્કણસંચયે

ચૂડાં નિસ્કૃષ્ય ખઙ્ગેન સ ચિક્ષેપ નભઃસ્થલે ।
શક્રશ્ચ તમ્ સમાદાય નિનાય દિવમાદરાત્

કેશઃ ક્લેશ ઇવોત્કૃત્તો યત્ર તેન મહાત્મના ।
કેશપ્રતિગ્રહં ચૈત્યં સદ્ભિસ્તત્ર નિવેશિતમ્

છન્દકો ઽપ્યશ્વમાદાયં પ્રયાતઃ સપ્તભિર્દિનૈઃ ।
શનૈઃ પ્રાપ પુરોપાન્તં શોકાર્તઃ સમચિન્તયત્

શૂન્યં તુરગમાદાય પરિત્યજ્ય નૃપાત્મજમ્ ।
દ્રષ્ટું શક્નોમિ નૃપતિં કથં પુત્રપ્રલાપિનમ્

વિચિન્ત્યેતિ હયં ત્યક્ત્વા સ તત્રૈવ વ્યલમ્બત ।
શૂન્યાસનઃ પરં વાજી મૂર્તઃ શોક ઇવાવિશત્

તં દૃષ્ટ્વાન્તઃ પુરજનઃ સામાત્યશ્ચ મહીપતિઃ ।
પ્રતિપ્રલાપમુખરાશ્ચક્રિરે નિખિલા દિશઃ

ઉદ્ભૂતાર્તસ્વરૈઃ કણ્ઠૈઃ સોત્કણ્ઠૈઃ સ વિષાદવાન્ ।
સર્વૈર્ગૃહીતકીર્ણાશ્રુર્વાજી જીવિતમત્યજત્

સ બોધિસત્ત્વસંસ્પર્શપુણ્યપ્રાપ્તિપવિત્રિતઃ ।
જગ્રાહ બ્રાહ્મણકુલે જન્મ સંસારમુક્તયે

શક્રદત્તં કુમારસ્તુ યત્ર કાષાયમગ્રહીત્ ।
કાષાયગ્રહણમ્ તત્ર ચૈત્યં ચક્રે મહાજનઃ

વિભવમભવવૃત્ત્યૈ જન્મ જન્મપ્રમુક્ત્યૈ
વિજનમપિ જનાનાં મોહગર્તાન્નિવૃત્ત્યૈ ।
ઇતિ સ કુશલકામઃ કામમુત્સૃજ્ય ભેજે
ગુણકૃતજનરાગઃ શ્લાઘ્યતાં ત્યક્તરાગઃ