અવદાનકલ્પલતા · અધ્યાય 21

ઇતિ ક્ષેમેન્દ્રવિરચિતાયામ્ બોધિસત્ત્વાવદાનકલ્પલતાયાં આમ્રપાલ્યવદાનં નામ વિંશતિતમઃ પલ્લવઃ ॥
21. જેતવનપ્રતિગ્રહાવદાનમ્ ।
દૃષ્ટં મુષ્ટિનિવિષ્ટપારદકણાકારં નરાણાં ધનં
ધન્યો ઽસૌ યશસા સહાક્ષયપદં યદ્યસ્ય વિદ્યોતતે ।
દીનાનાથગણાર્પણોપકરણીભૂતપ્રભૂતશ્રિયઃ
પુણ્યારામવિહારચૈત્યભગવદ્બિમ્બપ્રતિષ્ઠાદિભિઃ

શ્રીમાન્ બભૂવ શ્રાવસ્ત્યાં દત્તો નામ ગૃહાભિપઃ ।
સુતસ્તસ્ય સુદત્તો ઽભૂદાકરઃ પુણ્યસંપદામ્

સ બાલ્ય એવાલંકારં યાચકેભ્યઃ સદા દદૌ ।
પ્રાગ્જન્મવાસનાભ્યાસઃ કસ્ય કેન નિર્વાયતે

નિત્યમાભરણત્યાગાત્પરં પિત્રા નિવારિતઃ ।
નદીસમુદ્ધૃતાન્યસ્મૈ સદૈવાન્યાન્યદર્શયત્

નિધિદર્શી સ સર્વત્ર પિતરિ ત્રિદિવં ગતે ।
દીનાનાથપ્રદાનેન બભૂવાનાથપિણ્ડદઃ

કૃતદાનહ્ સ કાલેન પુત્રવાન્ પુત્રવ્ત્સલઃ ।
અભૂત્ પુત્રવિવાહાર્થી કન્યાન્વેષણયત્નવાન્

કન્યકાં યાચિતું કાંચિત્ પુરં રાજગૃહં તતઃ ।
મધુસ્કન્ધાભિધં દક્ષં બ્રાહ્મણં વિસર્સર્જ સઃ

આસાદ્ય મગધાન્ રાજગૃહં નગરમેત્ય સઃ ।
મહાધનં ગૄહપતિં યયાચે કન્યકામ્ દ્વિજઃ

અનાથપિણ્ડદો નામ શ્રાવસ્ત્યામસ્તિ વિશ્રુતઃ ।
તત્પુત્રાય સુજાતાય કન્યાયામ્ દેહીત્યુવાચ સઃ

સો ઽબ્રવીદેશ સંબન્ધઃ પરમો ઽસ્મત્કુલોચિતઃ ।
વંશે ઽસ્માકં તુ કન્યાનામ્ શુક્લમાદીયતે મહત્

શતં શતં રથાગ્ર્યાણાં ગજાશ્વાશ્વતરસ્ય ચ ।
દાશીનિચયનિષ્કાનાં દીયતાં યદિ શક્યતે

ઇત્યુક્તે તેન તં વિપ્રં સસ્મિતઃ પ્રત્યભાષત ।
અનાથપિણ્ડદગૃહે દાસ્યે શુલ્કં તદલ્પકમ્

બ્રાહ્મણેનાખિલે તસ્મિન્ કન્યાશુલ્કે પ્રતિશ્રુતે ।
તમાદરાદ્ગૃહપતિર્ભોજનાય ન્યમન્ત્રયત્

સ ભુક્ત્વા વિવિધં તત્ર ભક્ષ્યભોજ્યમયન્ત્રિતઃ ।
રાત્રૌ વિસૂચિકાક્રાન્તશ્ચુક્રોશ વિપુલવ્યથઃ

યે ઽન્નમશ્નન્તિ લૌલ્યેન નિશિ નિદ્રાસુખાપહમ્ ।
જન્મકર્મ કથં કુર્યુઃ પરલોકસુખાય તે

તત્યાજાશુચિભીત્યા તં ગૃહાત્પરિજનો બહિઃ ।
આસ્પદં નૈરપેક્ષ્યસ્ય જાત્યા દાસજનઃ શઠઃ

શુભેન કર્મણા તસ્ય સંપ્રાપ્તસ્તેન વર્ત્મના ।
સમૌદ્ગલ્યાયનઃ શારિપુત્રઃ કારુણ્યપેશલઃ

તં વંશસ્ય દલાગ્રેણ નિર્લિખ્યાપિ તથા મૃદા ।
પ્રક્ષાલ્ય ધર્મમાદિશ્ય તૌ તસ્ય યયતુઃ શનૈઃ

સો ઽપિ ચિત્તં તયોરગ્રે પ્રસાદ્ય ત્યક્તવિગ્રહઃ ।
ચતુર્મહારાજિકેષુ દેવેષુ સમાજાયત

તત્ર વિશ્રવણાદેશાન્મર્ત્યલોકે નિકેતને ।
સ ચક્રે શિબિરદ્વારે પૂજાધિષ્ષ્ઠાનસંનિધિમ્

લેખવિજ્ઞાતસંબન્ધવિશ્ચયો ઽથ યથોદિતમ્ ।
અનાથપિણ્ડદઃ શુલ્કમાદાય સ્વયમાયયૌ

સ સંબન્ધિગૃહં પ્રાપ્ય દદર્શાશ્ચર્યકારિણીમ્ ।
શિખરાકારરાજાર્હભક્ષ્યસંભારસંપદમ્

સ વિસ્મયાદ્ગૃહપતિં પપ્રચ્છ સ્વચ્છમાનસઃ ।
ભૂરિભક્ષ્ય્પ્ત્સવઃ કો ઽયમપિ રાજા નિમન્ત્રિતઃ

સ તં બભાષે ભગવાન્ બુદ્ધઃ સંઘપરિગ્રહઃ ।
મયા નિમન્ત્રિતઃ સંઘે સો ઽયમ્ મમ મહોત્સવઃ

ઇતિ બુદ્ધાભિધાનેન જાતરોમાzન્ચકણ્ટકઃ ।
ઇન્દુસ્યન્દિરિવાલ્કિન્નઃ સહસૈવ બભૂવ સઃ

અવિદિતપરમાર્થે કસ્યચિન્નામમાત્રે
સ્ફુરતિ સહજભાવઃ કો ઽપિ જન્માનુબન્ધઃ ।
અભિનવઘનનાદે વ્યક્તહર્ષભિલાષઃ
સ્પૃશતિ લલિતનૃત્યોદ્વૃત્તવૃત્તિં મયૂરઃ

સો ઽવદદ્વદનામ્ભોજસંજાતાભિનવદ્યુતિઃ ।
ક એષ ભગવાન્ બુદ્ધઃ કશ્ચ સંઘો ઽભિધીયતે

ઇતિ પૃષ્ટો ગૃહપતિસ્તેન પ્રોવાચ સસ્મિતઃ ।
અહો બત ન જાનીષે શાસ્તારં ભુવનત્રયે

સંસારપાશભીતાનાં શરણ્યં શરણૈષિણામ્ ।
જિન યસ્તં ન જાનાતિ સ લોકે વઞ્ચિતઃ પરમ્

કિં તેન મોહલીનેન વિફલીકૃતજન્મના ।
અજ્ઞાનતરણોપાયં વયો યેન વ્યયીકૃતમ્

ગોતમો ભગવાન્ બુદ્ધઃ શાક્યરાજકુલદ્ભિવઃ ।
સંબુધ્યાનુત્તરં સમ્યક્સંબોધિમનગારિકઃ

પશ્ચાત્ પ્રવ્રજિતાનામ્ ચ તસ્યૈવાનુગ્રહાત્પરમ્ ।
ભિક્ષૂણાં ગતરાગાણામ્ સમૂહઃ સંઘ ઉચ્યતે

સ એષ બુદ્ધપ્રમુખઃ સંઘઃ સ્વકુશલૈષિણાઃ ।
મયા પુણ્યપણં પ્રાપ્યં પ્રણયેન નિમન્ત્રિતઃ

ઇતિ તદ્વચનં શ્રુત્વા તત્સ્મૃત્વાનાથપિણ્ડદઃ ।
બુદ્ધાલમ્બનભાવેન નિશિ નિદ્રાં સમાયયૌ

રજન્યાં યામશેષાયાં સમાકૃષ્ટ ઇવેત્સુકઃ ।
પ્રભાતમિતિ સ જ્ઞાત્વા પુરદ્વારેણ નિર્યયૌ

શિબિકાદ્વારમાસાદ્ય સંપ્રાપ્ત ઇવ દેવતામ્ ।
મધુસ્કન્ધેન નિર્દિષ્ટં શ્રેયઃપન્થાનમાપ્તવાન્

ભગવાંસ્તં તતઃ પ્રાપ્ય સ તૃષ્ણાર્ત ઇવામૃતમ્ ।
બભૂવાનુપમાસ્વાદં પ્રમોદામોદનિર્વૃતઃ

તં દૃષ્ટ્વા સાદરં દૂરાત્ છાયાતરુમિવાધ્વગઃ ।
અવાપ ગતસંતાપઃ શ્રાન્તિં વિશ્રાન્તિશીતલામ્

તસ્ય તદ્દર્શનેવ વિમલાભિગતઃ મનઃ ।
શરત્સમાગમેનેવ ઘનધ્વાન્તોજ્ઝિતં નભઃ

સ કો ઽપિ પુણ્યશીલાનામનુભાવઃ પ્રસાદિનામ્ ।
ભવન્તિ યત્પ્રસાદેન નિર્વિઘ્નાશ્ચિત્તવૃત્તયઃ

સો ઽચિન્તયદહો મોહવિહીનસ્ય હિ મે તથા ।
અનુચ્છેદવિકારો ઽયં જાતઃ પ્રશમસંપદઃ

વઞ્ચિતો ઽસ્મિ ન યત્પૂર્વં દૃષ્તો ઽયં ભગવાન્ મયા ।
નાધન્યાનામિયં યાતિ મૂર્તિર્લોચનગોચરમ્

અમૃતમધિરોદારા દૃષ્ટિર્દ્યુતિઃ શશિપેશલા તરુણકરુણાયત્તા વૃત્તિઃ પ્રસાદમયી મતિઃ ।
અયમતિશયં પ્રત્યાસન્નઃ કરોતિ વિરાગતાં વિગતરજસાં નિઃસંસારઃ પ્રિયો ઽપિ પરિગ્રહઃ

ઇતિ ચિત્તપ્રસાદેન ચિન્તયન્નુપસૃત્ય સઃ ।
વિદધે તસ્ય સાનન્દઃ પાદપદ્માભિવન્દનમ્

ભગવાનપિ તત્પ્રાપ્તિપ્રસાદાનન્દલક્ષણમ્ ।
ઉવાહ વદનચ્છાયં પૂર્ણકારુણ્યપૂરિતમ્

દૃષ્ટિમાશ્વાસજનનીં કામંકામપિ તસ્ય સઃ ।
વિસસર્જોજ્જ્વલાં જન્મરજઃશુદ્ધ્યૈ સુધાનદીમ્

અથાસ્ય ભગવાન્ ભ્રદ્રાં વિદધે ધર્મદેશનામ્ ।
ચતુર્ણામાર્યસત્યાનાં પ્રતિભાવવિધાયિનીમ્

સ શાસનાદ્ધિ સંવ્યસ્તસમસ્તક્લેશસંતતિઃ ।
નિજં જન્મ નિવેદ્યાસ્મૈ પ્રણતસ્તમભાષતઃ

અતિક્રાન્તો ઽસ્મિ ભગવન્ ભવન્તં શરણં ગતઃ ।
વિપન્નવાસનાભ્યાસઃ સંસારે ન રમે પરમ્

કરોત્યકુશલં દૂરે શુભમાશુ પ્રયચ્છતિ ।
સૂચયત્યુચિતાચારં મહતમવલોકનમ્

સુખાર્હં ત્વદ્વિહારાય વિહારં પરમાદરાત્ ।
રત્નસારપુરોદારં સ્વપુરં કારયામ્યહમ્

કરોતુ તત્ર ભગવાન્ સતતં સ્થિત્યનુગ્રહમ્ ।
ધનૈરાસેવિતો ઽસ્માભિઃ સપર્યાપરિચર્યયા

ઇત્યર્થનાં તથેત્યસ્ય ભગવાન્ પ્રત્યપદ્યત ।
પ્રણયુપ્રાર્થનાભઙ્ગપ્રગલ્ભા ન હિ સાધવઃ

ભગવન્તમથામન્ત્ર્ય શ્રાવસ્તીં સ પુરીં યયૌ ।
તદાદિષ્ટેન સહિતઃ શારિપુત્રેણ ભિક્ષુણા

તત્ર જેતકુમારેણ હિરણ્યાર્ઘોણ ભૂયસા ।
દત્તં કાઞ્ચનમાદાય વિહારં તમસૂત્રયત્

ભક્ત્યુત્સાહાદથારમ્ભકૃતસાહાય્યકહ્ સુરૈઃ ।
વિહારં ત્રિદિવાકારં ચકારાનાથપિણ્ડદઃ

તત્ર જેતકુમારો ઽપિ ભક્ત્યા ભગવતઃ પરમ્ ।
યશઃપુણ્યપ્રતિષ્ઠાયૈ વિદધે દ્વારકોષ્ઠકમ્

અથ્ અતીર્થ્યાસ્તમાલોક્ય વિહારારમ્ભમદ્ભુતમ્ ।
સાપવાદવિવાદેન ચક્રુર્દ્વેષાકુલાઃ કલિમ્

રક્તાક્ષપ્રમુખસ્તેષામ્ માત્સર્યાત્ક્ષુદ્રપ્રણ્ડિતઃ ।
સપક્ષ ઇવ કૃષ્ણાહિશ્ચકિતઃ પુરતઃ સદા

રુદ્ધે વિહારસંભારે તેન વાદજયાવધિ ।
અનાથપિણ્ડદગિરા શારિપુત્રઃ સમાયયૌ

રક્તાક્ષો ઽથ તમાહૂય પ્રભાવોત્કર્ષદર્શને ।
ઇન્દ્રજાલબલોત્ફુલ્લં સહકારમદર્શયત્

શારિપુત્રપ્રભાવોત્થૈર્વિપુલૈસ્તન્મુખાનિલૈઃ ।
ઉન્મૂલિતઃ શકલતાં તીર્થ્યોત્સાહ ઇવાપ સઃ

રક્તાક્ષવિહિતાં ફુલ્લકમલાં પદ્મિનીં તતઃ ।
પઙ્કશેષાં દ્વિપશ્ચક્રે શારિપુત્રવિનિર્મિતઃ

રત્કાક્ષવક્ષોનિક્ષિપ્તઃ સપ્તશીર્ષમહોરગઃ ।
શારિપુત્રેણ નિક્ષિપ્તસ્તાર્ક્ષ્યપક્ષાગ્રમારુતૈઃ

તદાહૂતો ઽથ વેતાલઃ શારિપુત્રેણ કીલિતઃ ।
પ્રેરિતો મન્ત્રવિર્ત્યેણ રક્તાક્ષં હન્તુમુદ્યયૌ

વેતાલાભિહતસ્ત્રાસાન્નશ્યન્માનમદજ્વરઃ ।
શરણં પાદપતિતઃ શારિપુત્રં જગામ સઃ

રક્તાક્ષસ્તેન ભઙ્ગેન શરણ્યં શરણં ગતઃ ।
પ્રવ્રજ્યાયામ્ વીતરાગઃ શુદ્ધાં બોધિસ્મવાપ્તવાન્

તીર્થ્યાસ્ત્વન્યે પરિદ્વેષક્રોધપારમિતાંશવઃ ।
તત્ર કર્મકરવ્યાજાત્તસ્થુર્ભિક્ષવધોદ્યતાઃ

તે ઽથ ધર્મદ્રુહઃ કાલે શારિપુત્રેણ લક્ષિતાઃ ।
તદ્દૃષ્ટિપાતમાત્રેણ બભૂવુર્મૈત્રમાનસાઃ

આશયાનુશયં ધાતું પ્રકૃતિં ચ વિચાર્ય સઃ ।
ધર્મદેશનયા તેષાં દિદેશાનુત્તરાં દશામ્

અથ તસ્ય વિહારસ્ય નિર્વિઘ્નારમ્ભકર્મણિ ।
અનાથપિણ્ડદં પ્રાહ શારિપુત્રઃ સ્મિતાનનઃ

વિહારસૂત્રપાતસ્ય તુલ્ય એવ ક્ષણે મહાન્ ।
હૌમો વિહારઃ સંવૃત્તસ્તુષિતે દેવસદ્મનિ

એતદાકર્ણ્ય સંજાતપ્રસાદદ્વિગુણાન્તરઃ ।
હેમરત્નવરાગારં વિહારં સમકારયત્

વિભવૈરથ રાજાર્હૈઃ પથિ તેનોપકલ્પિતૈઃ ।
વિજ્ઞપ્તિસ્ત્રિદિવૈઃ સાર્ધમાયયૌ ભગવાન્ જિનહ્

તદાગમનહર્ષેણ પ્રસન્ને ભવનત્રયે ।
અનાથપિણ્ડદસ્તસ્મૈ વારિધારામપાતયત્

તસ્મિન્ યદા ન પ્રદેશે વારિધારા પપાત સા ।
તદા ભગવતો વાક્યાત્ ત્વરિતં પતિતાન્યતઃ

તં દૃષ્ટ્વા કૌતુકાત્ પૃષ્ટો ભિક્ષુભિર્ભગવાન્ પુનઃ ।
ઉવાચ શ્રૂયતામેતદ્ વારિસ્તમ્ભસ્ય કારણમ્

અનેન પૂર્વબુદ્ધેભ્યે અસ્મિન્નેવેદમાસ્પદમ્ ।
પ્રતિપાદિતમિત્યેષા વારિધારાન્યતશ્ચ્યુતા

અનેનૈવ પુરા સમ્યક્સંબુદ્ધાય વિપશ્યિને ।
અયમેવ વરારામપ્રદેશઃ પ્રતિપાદિતઃ

બુદ્ધાય શિખિને પ્રાદાત્ પુષ્યજન્મન્યયં પુનઃ ।
તતો દદૌ વિશ્વભુવે જિનાય રઘિજન્મનિ

ભવદત્તાભિધો ભૂત્વા કકુચ્છન્દાય દત્તવાન્ ।
દદૌ બૃહસ્પતિર્ભૂટ્વા કનકાખ્યાય તાયિને

કાશ્યપાય પુનશ્ચાયં પ્રાદાદાષાઢજન્મનિઃ ।
અનેનૈવાધુના મહ્યં દેશો ઽયં પ્રતિપાદિતઃ

કાલેન સુધનાખ્યો ઽયં મૈત્રેયાય પ્રદાસ્યતિ ।
સત્ત્વવાન્ ક્ષાન્તિશીલત્વાન્નિધાનાન્યેષ પશ્યતિ

પુનશ્ચાયં ગૄહપતિર્ભૂત્વા હેમપ્રદાભિધઃ ।
ચક્રે પ્રત્યેકબુદ્ધસ્ય સંસ્કારં પરિનિર્વૃતૌ

રત્નકુમ્ભે તદસ્થીનિ ધૃત્વા તત્પ્રણિધાનતઃ ।
અધુના રત્નકોશાર્હઃ સંજાતો ઽયં સુવર્ણભાસ્

શ્રુત્વેતિ શાસ્તુર્વચનાભિધાનં તે ભિક્ષવઃ સારમિવામૃતસ્ય ।
કર્તુઃ પ્રતિષ્ઠાર્જિતપૂર્ણપુણ્યપુષ્પાધિવાસેન ભૃશં નનન્દુઃ