અવદાનકલ્પલતા · અધ્યાય 12

ઇતિ ક્ષેમેન્દ્રવિરચિતાયામ્ બોધિસત્ત્વાવદાનકલ્પલતાયાં વિરૂઢકાવદાનં નામ એકાદશઃ પલ્લવઃ ॥
12. હારીતિકાદમનાવદાનમ્ ।
દુઃખં નુદન્તિ સુખસંપદમાદિશન્તિ સંજીવયન્તિ જનતામ્ તિમિરં હરન્તિ ।
સન્માનસસ્ય કલયન્તિ વિકાસહાસં સન્તઃ સુધાર્દ્રવદનાઃ શશિન કરાશ્ચ

બિમ્બિસારઃ ક્ષિતેઃ સારે પુરે રાજગૃહાભિધે ।
સારઃ સમસ્તભૂપાનામભૂદ્ભૂમિપુરંદરઃ

ક્ષમાધારે ભુજે યસ્ય ક્ષમાધારે ચ ચેતસિ ।
બાહ્યઃ સમસ્તચિત્તાનામશુ ન્યસ્તકરો જનઃ

કુર્વતસ્ત્યાગશૌર્યાભ્યામાશાયાઃ પરિપૂરણમ્ ।
પાણૌ વિમુક્તરત્નૌઘે સુબદ્ધો ઽભૂદસિગ્રહઃ

કદાચિદભવત્તસ્ય વિપ્લવો નગરે ગુરુઃ ।
નવાભ્યુદયસંજાતદર્પકાલ ઇવાકુલઃ

તમાસ્થાનસમાસીનં જનચિન્તાકૃતક્ષણમ્ ।
વ્યજિજ્ઞિપત સૌરાજં પ્રજાનાં જનકોપમમ્

દેવ દિવ્યપ્રભાવસ્ય નિયતઃ શાસનેન તે ।
જનહ્ સદા સમુદ્રો ઽયં મર્યાદાં નાતિવર્તતે

યેનાસ્ય કૃતવૃત્તસ્ય સન્માર્ગેણ પ્રસર્પતઃ ।
ઉપસર્ગોદ્ગમઃ કસ્માદકસ્માદયમાગતઃ

સ્વધર્મસંવૃત્તેન હિ કર્મણા શર્મણા નૃણામ્ ।
સુનૃપે ન ચ ગુહ્યાનામાપતન્તિ વિપત્તયઃ

હ્રિયન્તે નઃ પ્રસૂતીનાં ગૃહિણીનાંગૃહે કયા ।
અપત્યાનિ ફલાનીવ સત્ક્રિયાણામસંયમાત્

કિંતુ ભૂતાન્ન વિદ્મસ્તાન્ માયામ્ ચાપિ મહીપતે ।
યત્પ્રભાવેણ નીયન્તે કુલાનિ નિરપત્યતામ્

ઇતિ તેષાં ગિરા ભૂભૃદભૂત્સંક્રાન્તતદ્વ્યથઃ ।
પરં દુઃખં વિશત્યન્તઃ સતાં કેદારવારિવત્

સર્વાઙ્ગવ્યાપિના તેન જનદુઃખેન ભૂયસા ।
વિષેણેવાવૃતઃ સો ઽભૂદુદ્ભ્રાન્તહૃદયઃ ક્ષણમ્

સો ઽબ્રવીત્ કિં કરોમ્યત્રાભુજાધીને વિપૌરૂષે ।
કથં નામ પ્રવર્તન્તે દુર્લક્ષ્યેષુ પ્રતિક્રિયાઃ

દિનમેકં વ્રજન્ત્વદ્ય ભવન્તો નિજમાસ્પદમ્ ।
સવ્રતશ્ચિન્તયામ્યેવ રક્ષાં વઃ પ્રસ્વક્ષયે

ઇતિ રાજવચઃ શ્રુત્વા હૃષ્ટાઃ પૌરમહત્તમાઃ ।
જગદુસ્તં સમાવર્જ્ય પૂજાવ્યઞ્જનમજ્ણ્જલિમ્

દેવ ત્વદવધાનેન પ્રણયાકર્ણનેન ચ ।
ત્વયિ વિન્યસ્તચિન્તાનાં નાસ્માકમધુના શ્રમઃ

અનુદ્ધતમુદારં ચ્ અત્વત્પ્રસાદાવલોકનમ્ ।
ઇદમેવ જનસ્યાસ્ય જીવિતાનીવ વર્ષતિ

કિં પુનઃ પ્રિયમેતત્તે પીયૂષસદૃશં વચઃ ।
તાપાપહં મૃહુ સ્વાદુ કિં કિં ન વિદધાતિ નઃ

કૃતી કૃતજ્ઞઃ કારુણ્યનિધિઃ સુલભદર્શનઃ ।
લભ્યતે ભાગ્યભોગ્યેન સૌજન્યસરલઃ પ્રભુ

પીયૂષાદતિપેશલઃ પરિચયઃ શ્રાવ્યં વચઃ પઞ્ચમમ્
આચારઃ શરદિન્દુવૃન્દમહસો ઽસ્યાનન્દસંદોહદઃ ।
સચ્ચિત્તે વસતાં સતામ્ કિમપરં પુષ્પાન્મનહ્ કોમલં
સૌજન્યં હરિચન્દનાદપિ પરં સંતાપનિર્વાપણમ્

ઇત્યુક્ત્વા પ્રયયુઃ પૌરાસ્તં પ્રણમ્ય પ્રસાદિનમ્ ।
કિરન્તસ્તદ્ગુણોદારામાશાકુસુમમાલિકામ્

રાજાપિ નગરે કૃત્વા ભૂતપૂજાવિધિક્રમમ્ ।
શાન્તિસ્વસ્તિકસંભારં ચકાર નિયતવ્રતઃ

યક્ષી હારીતિકા નામ બાલકાન્ પુરવાસિની ।
હરતીતિ સ શુશ્રાવ પુરદેવતયોદિતમ્

તતઃ પૌરજનૈઃ સાર્ધં સામાત્યઃ પૃથીવીપતિઃ ।
કલન્દકનિવાસાખ્યે સ્થિતં વેણુવનાશ્રમે

ભગવન્તં યયૌ દ્રષ્ટું સુગતં દોષશાન્તયે ।
સર્વદુઃખજ્વરાયાસજુષામકટુકૌષધમ્

તં દૃષ્ટ્વા નૃપતિર્દૂરાત્પ્રણમ્ય પ્રિયદર્શનમ્ ।
ઉપવિશ્યાગ્રતસ્તસ્મૈ પૌરદુઃખં ન્યવેદયત્

ભગવાનપિ વિજ્ઞાય પૌરાણાં સંતતિક્ષયમ્ ।
ચિન્તાનિશ્ચઞ્ચલઃ ક્ષિપ્રમુવાચ કરુણાનિધિઃ

સ વિસૃજ્ય જગદ્બન્ધુઃ સનૃપં પૌરમણ્ડલમ્ ।
પાત્રચીવરમાદાય યયૌ યક્ષીનિકેતનમ્

તયા વિરહિતં પ્રાપ્ય તદ્ગૃહં ભગવાન્ જિનઃ ।
પ્રિયંકરાખ્યં તત્પુત્રં નિનાયૈકમદર્શનમ્

યાતે ભગવતિ ક્ષિપ્રં યક્ષી સ્વગૃહમાગતા ।
પ્રભૂતપુત્રા નાપશ્યત્ પ્રિયં પુત્રં પ્રિયંકરમ્

તમીક્ષમાણાં વિવશા હૃતવત્સેવ ધેનુકા ।
બભ્રામ સંભ્રમોદ્ભ્રાન્તા સા જનેષુ ચા

હા પ્રિયંકર હા પુત્ર ક્ક નુ પશ્યામિ તે મુખમ્ ।
ઇતિ પ્રલાપિની તારં નિઃશેષાઃ સા યયૌ દિશઃ

સા વિચિત્યાશુ સર્વાશા નિરાશા પુત્રદર્શને ।
ક્રોશન્તી પર્વતદ્વીપં સમુદ્રવલયમ્ યયૌ

મર્ત્યભૂમિમતિક્રમ્ય ઘોરેષુ નગરેષુ સા ।
સ્વર્ગોદ્દેશેષ્વ શેષેષુ વિમાનોદ્યાનશાલિષુ

શ્રાન્તા ક્કચિન્ન વિશ્રાન્તા યક્ષિણી પ્રણિઘાતિની ।
પુત્રમન્વિષ્ય નાપશ્યલ્લોકપાલપુરેષુ ચ

કુબેરસ્યાથ વચસા ગત્વા ચ સુગતાશ્રમમ્ ।
ભગવન્તં વિયોગાર્તા શરણ્યં શરણં યયૌ

તયા તદ્દુઃખવૃત્તાન્તં સમ્ નિશમ્ય નિવેદિતમ્ ।
તામવોચત શોચન્તીં કિંચિત્ સ્મિતસિતાધરઃ

હારીતિ તવ પુત્રાણાં સન્તિ પઞ્ચશતાન્યહો ।
ઇતિ તેનોક્તમાકર્ણ્ય યક્ષી દુઃખક્ષતાવદત્

પુત્રલક્ષે ઽપિ ભગવન્ સહ્યા નૈકસુતક્ષતિઃ ।
પુત્રાત્ પ્રિયતરં નાન્યત્કિં દુઃખં તત્ક્ષયાત્પરમ્

પુત્રવાનેવ જાનાતિ પુત્રસ્નેહવિષવ્યથામ્ ।
સહજૈવ સુતપ્રીતિરકારણનિબન્ધના

* * * * * * * * ।
મલિનો વિકલઃ ક્ષીણઃ કસ્ય નેન્દુસમઃ સુતઃ

ઇતિ યક્ષવધૂવાક્યં શ્રુત્વા વાત્સલ્યવિહ્વલમ્ ।
ભૂતાનુકમ્પી ભગવાન્ સસ્મિતસ્તામભાષત

શોકો ઽયં બહ્ય્પુત્રાયા યદ્યેકવિરહે તવ ।
હૃતે ત્વયૈકવત્સાનાં પુત્રૈકે કીદૃશી વ્યથા

ત્વં પ્રવિશ્ય સદા ગેહં સ્ત્રીણાં પુત્રમલક્ષિતાં ।
અશ્નાસિ પુત્રમાતાપિ વ્યાઘ્રીવ મૃગશાવકાન્

યેન યેન સ્વદેહસ્ય દુઃખં યાત્યુપભોગતામ્ ।
ન તત્પરસ્ય કુર્વીત સમાનો ઽનુભવઃ શુચામ્

ત્વં બુદ્ધધર્મસંઘાનાં ત્રીણિ શિક્ષાપદાનિ ચેત્ ।
ગૃહ્ણાસિ હિંસાવિમુખી તત્પ્રાપ્નોષિ પ્રિયં સુતમ્

ઇત્યુક્તા સા ભગવતા પ્રાપ્તશિક્ષાપદા તતઃ ।
હિંસાવિરામાત્ તં ગત્વા પુત્રં પ્રાપ પ્રિયંકરમ્

તસ્યાઃ પ્રાગ્જન્મવૃત્તાન્તં તસ્યાઃ કર્મફલાન્વયમ્ ।
ભિક્ષુભિર્ભગવાન્ પૃષ્ટસ્તદ્વૃત્તાન્તમભાષતઃ

પુરાસ્મિન્નેવ નગરે પૌરાહ્ કે ઽપ્યુપભોગિનઃ ।
પર્વતોદ્યાનમાલાયાં વિજહ્રુર્નર્તનાદિના

અથ તેન પથા કાપિ ગોપકાન્તા ઘનસ્તની ।
મથિતં પણ્યમાદાય હરિણાક્ષી સમાયયૌ

ગર્ભભારાલસગતિઃ પ્રત્યુપ્તા ગજગામિની ।
સા શનૈરુપસર્પન્તી સસ્પૃહં તાન્ વ્યલોકયત્

તસ્યા વનમૃગીમુગ્ધૈરવદગ્ધા વિલોકનૈઃ ।
અસંવૃત્તા વિલાસાર્દ્રૈસ્તે ઽપિ સોત્કણ્ઠતાં યયુઃ

સા તૈર્નિમન્ત્રિતા તત્ર મદનક્ષીબતામ્ ગતા ।
હારિતં સહસા શીલં ન વિવેદ પ્રમાદિની

તતસ્તેષૂ પ્રયાતેષુ તદા તસ્યા રતિશ્રમાત્ ।
પપાત સહ ધૈર્યેણ ગર્ભઊ કોપાદિવારુણઃ

અત્રાન્તરે સમાયાતં તત્પુણ્યૈસ્તેન વર્તમના ।
પ્રત્યેકબુદ્ધં સાદ્રાક્ષીત્કાયચિત્તપ્રસાદનમ્

સાસ્મૈ મથિતમૂલ્યાપ્તમામ્રાણાં શતપઞ્ચકમ્ ।
દૂરાત્પ્રણામવિનતા મનસૈવ ન્યવેદત્

તતઃ પુણ્યર્દ્ધિમત્યસ્મિન્ જાતા યક્ષકુલે ઽધુના ।
જાતમામ્રાર્પણેનાસ્યાઃ પુત્રાણાં શતપઞ્ચકમ્

હિંસાવતી પાપત્યાગાત્ શીલવિસ્મરણાત્પરમ્ ।
પ્રત્યેકબુદ્ધપ્રણતેઃ પ્રાપ્તશિક્ષાપદાદ્ય સા

ઇતિ વિવિધવિપાકં કર્મતન્ત્રં વિચિત્રં કિમપિસ કથયિત્વા તત્ર યક્ષાઙ્ગનાયાઃ ।
કલિતકુશલસેતુઃ સંભવાબ્ધૌ જનાનામકૃત સુકૃતચિત્તં સર્વલોકસ્ય શાસ્તા