અષ્ટાઙ્ગહૃદયસૂત્ર · અધ્યાય 97

16.67અવ્ તલોષ્ણ-સંઘટ્ટન-પીડનાદ્યૈસ્ 16.67અવ્
મૃલ્-લોષ્ટ-સંઘટ્ટન-પીડનાદ્યૈસ્
ઉત્તરસ્થાન
પ્રતિશ્યાય-જલ-ક્રીડા-કર્ણ-કણ્ડૂયનૈર્ મરુત્ ।
મિથ્યા-યોગેન શબ્દસ્ય કુપિતો ઽન્યૈશ્ ચ કોપનૈઃ

પ્રાપ્ય શ્રોત્ર-સિરાઃ કુર્યાચ્ છૂલં સ્રોતસિ વેગ-વત્ ।
અર્ધાવભેદકં સ્તમ્ભં શિશિરાન્-અભિનન્દનમ્

ચિરાચ્ ચ પાકં પક્વં તુ લસીકામ્ અલ્પ-શઃ સ્રવેત્ ।
શ્રોત્રં શૂન્યમ્ અ-કસ્માચ્ ચ સ્યાત્ સંચાર-વિચાર-વત્

શૂલં પિત્તાત્ સ-દાહોષા-શીતેચ્છા-શ્વયથુ-જ્વરમ્ ।
આશુ-પાકં પ્રપક્વં ચ સ-પીત-લસિકા-સ્રુતિ

17.4બ્વ્ -શીતેચ્છા-શ્વયથુર્ જ્વરઃ
સા લસીકા સ્પૃશેદ્ યદ્ યત્ તત્ તત્ પાકમ્ ઉપૈતિ ચ ।
કફાચ્ છિરો-હનુ-ગ્રીવા-ગૌરવં મન્દ-તા રુજઃ

કણ્ડૂઃ શ્વયથુર્ ઉષ્ણેચ્છા પાકાચ્ છ્વેત-ઘન-સ્રુતિઃ ।
કરોતિ શ્રવણે શૂલમ્ અભિઘાતાદિ-દૂષિતમ્

17.6બ્વ્ પાકાચ્ છ્વેત-ઘના સ્રુતિઃ
રક્તં પિત્ત-સમાનાર્તિ કિઞ્-ચિદ્ વાધિક-લક્ષણમ્ ।
શૂલં સમુદિતૈર્ દોષૈઃ સ-શોફ-જ્વર-તીવ્ર-રુક્

પર્યાયાદ્ ઉષ્ણ-શીતેચ્છાં જાયતે શ્રુતિ-જાડ્ય-વત્ ।
પક્વં સિતાસિતા-રક્ત-ઘન-પૂય-પ્રવાહિ ચ

શબ્દ-વાહિ-સિરા-સંસ્થે શૃણોતિ પવને મુહુઃ ।
નાદાન્ અ-કસ્માદ્ વિવિધાન્ કર્ણ-નાદં વદન્તિ તમ્

શ્લેષ્મણાનુગતો વાયુર્ નાદો વા સમુપેક્ષિતઃ ।
ઉચ્ચૈઃ કૃચ્છ્રાચ્ છ્રુતિં કુર્યાદ્ બધિર-ત્વં ક્રમેણ ચ

17.10દ્વ્ બધિર-ત્વં ક્રમેણ વા
વાતેન શોષિતઃ શ્લેષ્મા શ્રોતો લિમ્પેત્ તતો ભવેત્ ।
રુગ્-ગૌરવં પિધાનં ચ સ પ્રતીનાહ-સંજ્ઞિતઃ

કણ્ડૂ-શોફૌ કફાચ્ છ્રોત્રે સ્થિરૌ તત્-સંજ્ઞયા સ્મૃતૌ ।
કફો વિદગ્ધઃ પિત્તેન સ-રુજં ની-રુજં ત્વ્ અપિ

17.12બ્વ્ સ્થિરૌ તત્-સંજ્ઞિતૌ સ્મૃતૌ 17.12દ્વ્ સ-રુજં ની-રુજં ત્વ્ અથ
ઘન-પૂતિ-બહુ-ક્લેદં કુરુતે પૂતિ-કર્ણકમ્ ।
વાતાદિ-દૂષિતં શ્રોત્રં માંસાસૃક્-ક્લેદ-જા રુજમ્

17.13દ્વ્ માંસાસૃક્-ક્લેદ-જાં રુજમ્
ખાદન્તો જન્તવઃ કુર્યુસ્ તીવ્રાં સ કૃમિ-કર્ણકઃ ।
શ્રોત્ર-કણ્ડૂયનાજ્ જાતે ક્ષતે સ્યાત્ પૂર્વ-લક્ષણઃ

17.14ચ્વ્ શ્રોતઃ-કણ્ડૂયનાજ્ જાતે
વિદ્રધિઃ પૂર્વ-વચ્ ચાન્યઃ શોફો ઽર્શો ઽર્બુદમ્ ઈરિતમ્ ।
તેષુ રુક્ પૂતિ-કર્ણ-ત્વં બધિર-ત્વં ચ બાધતે

17.15બ્વ્ ષો-ઢાર્શો ઽર્બુદમ્ ઈરિતમ્ 17.15દ્વ્ બધિર-ત્વં ચ જાયતે
ગર્ભે ઽનિલાત્ સંકુચિતા શષ્કુલી કુચિ-કર્ણકઃ ।
એકો ની-રુગ્ અનેકો વા ગર્ભે માંસાઙ્કુરઃ સ્થિરઃ

17.16બ્વ્ શષ્કુલી કુઞ્ચિ-કર્ણકઃ 17.16બ્વ્ શષ્કુલી કૂચિ-કર્ણકઃ 17.16દ્વ્
ગર્ભે માંસાઙ્કુરઃ સ્થિતઃ
પિપ્પલી પિપ્પલી-માનઃ સંનિપાતાદ્ વિદારિકા ।
સ-વર્ણઃ સ-રુજઃ સ્તબ્ધઃ શ્વયથુઃ સ ઉપેક્ષિતઃ

કટુ-તૈલ-નિભં પક્વઃ સ્રવેત્ કૃચ્છ્રેણ રોહતિ ।
સંકોચયતિ રૂઢા ચ સા ધ્રુવં કર્ણ-શષ્કુલીમ્

17.18બ્વ્ સ્રવન્ કૃચ્છ્રેણ રોહતિ
સિરા-સ્થઃ કુરુતે વાયુઃ પાલી-શોષં તદ્-આહ્વયમ્ ।
કૃશા દૃઢા ચ તન્ત્રી-વત્ પાલી વાતેન તન્ત્રિકા

સુ-કુમારે ચિરોત્સર્ગાત્ સહસૈવ પ્રવર્ધિતે ।
કર્ણે શોફઃ સ-રુક્ પાલ્યામ્ અરુણઃ પરિપોટ-વાન્

પરિપોટઃ સ પવનાદ્ ઉત્પાતઃ પિત્ત-શોણિતાત્ ।
ગુર્વ્-આભરણ-ભારાદ્યૈઃ શ્યાવો રુગ્-દાહ-પાક-વાન્

શ્વયથુઃ સ્ફોટ-પિટિકા-રાગોષા-ક્લેદ-સંયુતઃ ।
પાલ્યાં શોફો ઽનિલ-કફાત્ સર્વતો નિર્-વ્યથઃ સ્થિરઃ

સ્તબ્ધઃ સ-વર્ણઃ કણ્ડૂ-માન્ ઉન્મન્થો ગલ્લિરશ્ ચ સઃ ।
દુર્-વિદ્ધે વર્ધિતે કર્ણે સ-કણ્ડૂ-દાહ-પાક-રુક્

17.23બ્વ્ ઉન્મન્થો ગલ્લિકશ્ ચ સઃ
શ્વયથુઃ સંનિપાતોત્થઃ સ નામ્ના દુઃખ-વર્ધનઃ ।
કફાસૃક્-કૃમિ-જાઃ સૂક્ષ્માઃ સ-કણ્ડૂ-ક્લેદ-વેદનાઃ

લિહ્યુઃ પાલીમ્ ઉપેક્ષિતાઃ લેહ્યાખ્યાઃ પિટિકાસ્ તા હિ ।
પિપ્પલી સર્વ-જં શૂલં વિદારી કુચિ-કર્ણકઃ

17.25અવ્ લિહ્યાખ્યાઃ પિટિકાસ્ તા હિ 17.25દ્વ્ વિદારી કૂચિ-કર્ણકઃ
એષામ્ અ-સાધ્યા યાપ્યૈકા તન્ત્રિકાન્યાંસ્ તુ સાધયેત્ ।
પઞ્ચ-વિંશતિર્ ઇત્ય્ ઉક્તાઃ કર્ણ-રોગા વિભાગતઃ