અષ્ટાઙ્ગહૃદયસૂત્ર · અધ્યાય 93

12.33ચ્વ્ ષટ્ કાચા નકુલાન્ધ્યશ્ ચ
દ્વા-દશેતિ ગદા દૃષ્ટૌ નિર્દિષ્ટાઃ સપ્ત-વિંશતિઃ ॥ 33ઊઅબ્ ॥
ઉત્તરસ્થાન
તિમિરં કાચ-તાં યાતિ કાચો ઽપ્ય્ આન્ધ્યમ્ ઉપેક્ષયા ।
નેત્ર-રોગેષ્વ્ અતો ઘોરં તિમિરં સાધયેદ્ દ્રુતમ્

તુલાં પચેત જીવન્ત્યા દ્રોણે ઽપાં પાદ-શેષિતે ।
તત્-ક્વાથે દ્વિ-ગુણ-ક્ષીરં ઘૃત-પ્રસ્થં વિપાચયેત્

13.2ચ્વ્ તત્-ક્વાથે દ્વિ-ગુણં ક્ષીરં
પ્રપૌણ્ડરીક-કાકોલી-પિપ્પલી-લોધ્ર-સૈન્ધવૈઃ ।
શતાહ્વા-મધુક-દ્રાક્ષા-સિતા-દારુ-ફલ-ત્રયૈઃ

કાર્ષિકૈર્ નિશિ તત્ પીતં તિમિરાપહરં પરમ્ ।
દ્રાક્ષા-ચન્દન-મઞ્જિષ્ઠા-કાકોલી-દ્વય-જીવકૈઃ

13.4બ્વ્ તિમિરાણાં હરં પરમ્
સિતા-શતાવરી-મેદા-પુણ્ડ્રાહ્વ-મધુકોત્પલૈઃ ।
પચેજ્ જીર્ણ-ઘૃત-પ્રસ્થં સમ-ક્ષીરં પિચૂન્મિતૈઃ

13.5ચ્વ્ પચેજ્ જીર્ણં ઘૃત-પ્રસ્થં
હન્તિ તત્ કાચ-તિમિર-રક્ત-રાજી-શિરો-રુજઃ ।
પટોલ-નિમ્બ-કટુકા-દાર્વી-સેવ્ય-વરા-વૃષમ્

સ-ધન્વયાસ-ત્રાયન્તી-પર્પટં પાલિકં પૃથક્ ।
પ્રસ્થમ્ આમલકાનાં ચ ક્વાથયેન્ નલ્વણે ઽમ્ભસિ

તદ્-આઢકે ઽર્ધ-પલિકૈઃ પિષ્ટૈઃ પ્રસ્થં ઘૃતાત્ પચેત્ ।
મુસ્ત-ભૂનિમ્બ-યષ્ટ્ય્-આહ્વ-કુટજોદીચ્ય-ચન્દનૈઃ

13.8અવ્ તદ્-આઢકે ઽર્ધ-પલિકૈર્ 13.8બ્વ્ ઘૃત-પ્રસ્થં વિપાચયેત્
સ-પિપ્પલીકૈસ્ તત્ સર્પિર્ ઘ્રાણ-કર્ણાસ્ય-રોગ-જિત્ ।
વિદ્રધિ-જ્વર-દુષ્ટારુર્-વિસર્પાપચિ-કુષ્ઠ-નુત્

13.9અવ્ સ-વ્યોષ-ચવ્યૈસ્ તત્ સર્પિર્ 13.9બ્વ્ ઘ્રાણ-કર્ણાક્ષિ-રોગ-જિત્ 13.9ચ્વ્
વિદ્રધિ-જ્વર-દુષ્ટાસ્ર-
વિશેષાચ્ છુક્ર-તિમિર-નક્તાન્ધ્યોષ્ણામ્લ-દાહ-હૃત્ ।
ત્રિ-ફલાષ્ટ-પલં ક્વાથ્યં પાદ-શેષં જલાઢકે

13.10બ્વ્ -નક્તાન્ધ્યોષ્ણામ્લ-દાહ-નુત્ 13.10દ્વ્ પાદ-શેષે જલાઢકે
તેન તુલ્ય-પયસ્કેન ત્રિ-ફલા-પલ-કલ્ક-વાન્ ।
અર્ધ-પ્રસ્થો ઘૃતાત્ સિદ્ધઃ સિતયા માક્ષિકેણ વા

યુક્તં પિબેત્ તત્ તિમિરી તદ્-યુક્તં વા વરા-રસમ્ ।
યષ્ટીમધુ-દ્વિ-કાકોલી-વ્યાઘ્રી-કૃષ્ણામૃતોત્પલૈઃ

પાલિકૈઃ સ-સિતા-દ્રાક્ષૈર્ ઘૃત-પ્રસ્થં પચેત્ સમૈઃ ।
અજા-ક્ષીર-વરા-વસા-માર્કવ-સ્વ-રસૈઃ પૃથક્

મહા-ત્રૈફલમ્ ઇત્ય્ એતત્ પરં દૃષ્ટિ-વિકાર-જિત્ ।
ત્રૈફલેનાથ હવિષા લિહાનસ્ ત્રિ-ફલાં નિશિ

13.14બ્વ્ પરં દૃષ્ટિ-વિકાર-નુત્
યષ્ટીમધુક-સંયુક્તાં મધુના ચ પરિપ્લુતામ્ ।
માસમ્ એકં હિતાહારઃ પિબન્ન્ આમલકોદકમ્

સૌપર્ણં લભતે ચક્ષુર્ ઇત્ય્ આહ ભગ-વાન્ નિમિઃ ।
તાપ્યાયો-હેમ-યષ્ટ્ય્-આહ્વ-સિતા-જીર્ણાજ્ય-માક્ષિકૈઃ

સંયોજિતા યથા-કામં તિમિર-ઘ્ની વરા વરા ।
સ-ઘૃતં વા વરા-ક્વાથં શીલયેત્ તિમિરામયી

અપૂપ-સૂપ-સક્તૂન્ વા ત્રિ-ફલા-ચૂર્ણ-સંયુતાન્ ।
પાયસં વા વરા-યુક્તં શીતં સ-મધુ-શર્કરમ્

13.18અવ્ અપૂપ-તક્ર-સક્તૂન્ વા
પ્રાતર્ ભક્તસ્ય વા પૂર્વમ્ અદ્યાત્ પથ્યાં પૃથક્ પૃથક્ ।
મૃદ્વીકા-શર્કરા-ક્ષૌદ્રૈઃ સતતં તિમિરાતુરઃ

13.19અવ્ પ્રાતર્ ભુક્તસ્ય વા પૂર્વમ્
સ્રોતો-જાંશાંશ્ ચતુઃ-ષષ્ટિં તામ્રાયો-રૂપ્ય-કાઞ્ચનૈઃ ।
યુક્તાન્ પ્રત્ય્-એકમ્ એકાંશૈર્ અન્ધ-મૂષોદર-સ્થિતાન્

ધ્માપયિત્વા સમાવૃત્તં તતસ્ તચ્ ચ નિષેચયેત્ ।
રસ-સ્કન્ધ-કષાયેષુ સપ્ત-કૃત્વઃ પૃથક્ પૃથક્

વૈડૂર્ય-મુક્તા-શઙ્ખાનાં ત્રિભિર્ ભાગૈર્ યુતં તતઃ ।
ચૂર્ણાઞ્જનં પ્રયુઞ્જીત તત્ સર્વ-તિમિરાપહમ્

13.22દ્વ્ તત્ સર્વં તિમિરાપહમ્
માંસી-ત્રિ-જાતકાયઃ-કુઙ્કુમ-નીલોત્પલાભયા-તુત્થૈઃ ।
સિત-કાચ-શઙ્ખ-ફેનક-મરિચાઞ્જન-પિપ્પલી-મધુકૈઃ

ચન્દ્રે ઽશ્વિની-સ-નાથે સુ-ચૂર્ણિતૈર્ અઞ્જયેદ્ યુગલં અક્ષ્ણોઃ ।
તિમિરાર્મ-રક્ત-રાજી-કણ્ડૂ-કાચાદિ-શમમ્ ઇચ્છન્

મરિચ-વર-લવણ-ભાગૌ ભાગૌ દ્વૌ કણ-સમુદ્ર-ફેનાભ્યામ્ ।
સૌવીર-ભાગ-નવકં ચિત્રાયાં ચૂર્ણિતં કફામય-જિત્

13.25દ્વ્ ચિત્રા-સંચૂર્ણિતં કફામય-જિત્
મનોહ્વા-તુત્થ-કસ્તૂરી-માંસી-મલય-રોચનાઃ ।
દશ-કર્પૂર-સંયુક્તમ્ અશીતિ-ગુણમ્ અઞ્જનમ્ ॥ 25+(1) ॥
13.25+(1)ચ્વ્ દર-કર્પૂર-સંયુક્તમ્
પિષ્ટં ચિત્રાશ્વિની-પુષ્યે ષડ્-વિધે તિમિરે હિતમ્ ।
પ્રસાદનં ચ દૃષ્ટેઃ સ્યાચ્ ચક્ષુષેણાવભાષિતમ્ ॥ 25+(2) ॥
દ્રાક્ષા-મૃણાલી-સ્વ-રસે ક્ષીર-મદ્ય-વસાસુ ચ ।
પૃથક્ દિવ્યાપ્સુ સ્રોતો-જં સપ્ત-કૃત્વો નિષેચયેત્

તચ્ ચૂર્ણિતં સ્થિતં શઙ્ખે દૃક્-પ્રસાદનમ્ અઞ્જનમ્ ।
શસ્તં સર્વાક્ષિ-રોગેષુ વિદેહ-પતિ-નિર્મિતમ્

13.27અવ્ તચ્ ચૂર્ણિતં ઘૃતં શઙ્ખે
નિર્દગ્ધં બાદરાઙ્ગારૈસ્ તુત્થં ચેત્થં નિષેચિતમ્ ।
ક્રમાદ્ અજા-પયઃ-સર્પિઃ-ક્ષૌદ્રે તસ્માત્ પલ-દ્વયમ્

13.28બ્વ્ તુત્થં ચૈવં નિષેચિતમ્ 13.28ચ્વ્ ક્રમાચ્ છાગ-પયઃ-સર્પિઃ-
કાર્ષિકૈસ્ તાપ્ય-મરિચ-સ્રોતો-જ-કટુકા-નતૈઃ ।
પટુ-લોધ્ર-શિલા-પથ્યા-કણૈલાઞ્જન-ફેનકૈઃ

યુક્તં પલેન યષ્ટ્યાશ્ ચ મૂષાન્તર્-ધ્માત-ચૂર્ણિતમ્ ।
હન્તિ કાચાર્મ-નક્તાન્ધ્ય-રક્ત-રાજીઃ સુ-શીલિતઃ

ચૂર્ણો વિશેષાત્ તિમિરં ભાસ્-કરો ભાસ્-કરો યથા ।
ત્રિંશદ્-ભાગા ભુજઙ્ગસ્ય ગન્ધ-પાષાણ-પઞ્ચકમ્

શુલ્બ-તાલકયોર્ દ્વૌ દ્વૌ વઙ્ગસ્યૈકો ઽઞ્જનાત્ ત્રયમ્ ।
અન્ધ-મૂષી-કૃતં ધ્માતં પક્વં વિ-મલમ્ અઞ્જનમ્

13.32અવ્ શુલ્બ-તારકયોર્ દ્વૌ દ્વૌ 13.32ચ્વ્ અન્ધ-મૂષા-ગતં ધ્માતં
તિમિરાન્ત-કરં લોકે દ્વિતીય ઇવ ભાસ્-કરઃ ॥ 33અબ્ ॥
13.33અવ્ તિમિરાપહરં લોકે
ગો-મૂત્રે છગણ-રસે ઽમ્લ-કાઞ્જિકે ચ સ્ત્રી-સ્તન્યે ॥ 33ચ્ ॥
13.33ચ્વ્ ગો-મૂત્રે છગલ-રસે ઽમ્લ-કાઞ્જિકે ચ
હવિષિ વિષે ચ માક્ષિકે ચ ॥ 33દ્ ॥
યત્ તુત્થં જ્વલિતમ્ અનેક-શો નિષિક્તં ॥ 33એ ॥
તત્ કુર્યાદ્ ગરુડ-સમં નરસ્ય ચક્ષુઃ ॥ 33f ॥
તુત્થં સ-કાશં કનકં સ-ફલં શઙ્ખ-શિલા-ગૈરિકમ્ અઞ્જનં ચ ।
નરઃ કપાલ-સહિ-કૂઙ્કુડાણ્ડં સપ્ત-દ્વિ-સપ્ત-ત્રિ-સમયો ગતઃ ॥ 33+1 ॥
ભૃઙ્ગોદ્ભવ-સ્વ-રસ-ભાવિતમ્ આજ-દુગ્ધે મૂત્રે ગવામ્ પયસિ ચ ત્રિ-ફલા-કષાયે ।
દ્રાક્ષા-રસે ચ પરિશુદ્ધમ્ ઇતિ ક્રમેણ સૌવીરમ્ અઞ્જનમ્ ઇદં તિમિરં નિહન્તિ ॥ 33+2
॥
શ્રેષ્ઠા-જલં ભૃઙ્ગ-રસં સ-વિષાજ્યમ્ અજા-પયઃ ।
યષ્ટી-રસં ચ યત્ સીસં સપ્ત-કૃત્વઃ પૃથક્ પૃથક્

13.34અવ્ શ્રેષ્ઠા-રસં ભૃઙ્ગ-રસં
તપ્તં તપ્તં પાયિતં તચ્-છલાકા નેત્રે યુક્તા સાઞ્જનાન્-અઞ્જના વા ।
તૈમિર્યાર્મ-સ્રાવ-પૈચ્છિલ્ય-પૈલ્લં કણ્ડૂં જાડ્યં રક્ત-રાજીં ચ હન્તિ

રસેન્દ્ર-ભુજગૌ તુલ્યૌ તયોસ્ તુલ્યમ્ અથાઞ્જનમ્ ।
ઈષત્-કર્પૂર-સંયુક્તમ્ અઞ્જનં તિમિરાપહમ્

13.36ચ્વ્ ઈષત્-કર્પૂર-સહિતમ્ 13.36દ્વ્ અઞ્જનં તિમિરે વરમ્ 13.36દ્વ્ અઞ્જનં
નયનામૃતમ્
યો ગૃધ્રસ્ તરુણ-રવિ-પ્રકાશ-ગલ્લસ્ તસ્યાસ્યં સમય-મૃતસ્ય ગો-શકૃદ્ભિઃ ।
નિર્દગ્ધં સમ-ઘૃતમ્ અઞ્જનં ચ પેષ્યં યોગો ઽયં નયન-બલં કરોતિ ગાર્ધ્રમ્

કૃષ્ણ-સર્પ-વદને સ-હવિષ્કં દગ્ધમ્ અઞ્જન-નિઃસૃત-ધૂમમ્ ।
ચૂર્ણિતં નલદ-પત્ત્ર-વિમિશ્રં ભિન્ન-તારમ્ અપિ રક્ષતિ ચક્ષુઃ

13.38બ્વ્ દગ્ધમ્ અઞ્જન-નિર્ગત-ધૂમમ્ 13.38ચ્વ્ યોજિતં નલદ-પત્ત્ર-વિમિશ્રં
નાગાઞ્જનાશ્માલ-શિલાર્ક-વઙ્ગૈસ્ ત્રિંશદ્-દ્વિ-પઞ્ચ-દ્વયમ્ અ-દ્વિકૈકૈઃ ।
અન્ધ-મૂષી-કૃતૈશ્ છાગ-પયો-નિષિક્તૈર્ દૃષ્ટેર્ ઇદં ભાસ્-કરમ્ અઞ્જનં સ્યાત્ ॥ 38+1 ॥
સ્રોતો-ઽશ્મ-વીરં ... વેષ્ટ્યાજમોદા-વટ-ચ્છદૈઃ ।
ષટ્કં તિમિર-જિત્ ક્લિષ્ટં મૃલ્-લિપ્તં ગો-મયાગ્નિના ॥ 38+2 ॥
તામ્રાયસ્-કાન્ત-ગન્ધાહ્વા-તાર્ક્ષા યત્ સુ-ચ્છલં રજઃ ।
લોહે ભૃઙ્ગરજો ભૃષ્ટં સપ્તાહં દૃષ્ટિ-રોગ-જિત્ ॥ 38+3 ॥
13.38+3બ્વ્ -તાર્ક્ષ્યા યત્ સુ-ચ્છલં રજઃ
કૃષ્ણ-સર્પં મૃતં ન્યસ્ય ચતુરશ્ ચાપિ વૃશ્ચિકાન્ ।
ક્ષીર-કુમ્ભે ત્રિ-સપ્તાહં ક્લેદયિત્વા પ્રમન્થયેત્

13.39દ્વ્ ક્લેદયિત્વાનુ મન્થયેત્ 13.39દ્વ્ ક્લેદયિત્વાથ મન્થયેત્
તત્ર યન્ નવ-નીતં સ્યાત્ પુષ્ણીયાત્ તેન કુક્કુટમ્ ।
અન્ધસ્ તસ્ય પુઋઈષેણ પ્રેક્ષતે ધ્રુવમ્ અઞ્જનાત્

કૃષ્ણ-સર્પ-વસા શઙ્ખઃ કતકાત્ ફલમ્ અઞ્જનમ્ ।
રસ-ક્રિયેયમ્ અ-ચિરાદ્ અન્ધાનાં દર્શન-પ્રદા

મરિચાનિ દશાર્ધ-પિચુસ્ તાપ્યાત્ તુત્થાત્ પલં પિચુર્ યષ્ટ્યાઃ ।
ક્ષીરાર્દ્ર-દગ્ધમ્ અઞ્જનમ્ અ-પ્રતિસારાખ્યમ્ ઉત્તમં તિમિરે

13.42ચ્વ્ મરિચાનિ દશ દ્વિ-પલં
અક્ષ-બીજ-મરિચામલક-ત્વક્-તુત્થ-યષ્ટિમધુકૈર્ જલ-પિષ્ટૈઃ ।
છાયયૈવ ગુટિકાઃ પરિશુષ્કા નાશયન્તિ તિમિરાણ્ય્ અ-ચિરેણ

મરિચામલક-જલોદ્ભવ-તુત્થાઞ્જન-તાપ્ય-ધાતુભિઃ ક્રમ-વૃદ્ધૈઃ ।
ષણ્-માક્ષિક ઇતિ યોગસ્ તિમિરાર્મ-ક્લેદ-કાચ-કણ્ડૂ-હન્તા

13.44દ્વ્ તિમિરાર્મ-ક્લેદ-કાચ-કણ્ડૂ-હા 13.44દ્વ્
તિમિરાર્મ-ક્લેદ-કાચ-કણ્ડૂ-ઘ્નઃ
રત્નાનિ રૂપ્યં સ્ફટિકં સુવર્ણં સ્રોતો-ઽઞ્જનં તામ્રમ્ અયઃ સ-શઙ્ખં ।
કુ-ચન્દનં લોહિત-ગૈરિકં ચ ચૂર્ણાઞ્જનં સર્વ-દૃગ્-આમય-ઘ્નમ્

તિલ-તૈલમ્ અક્ષ-તૈલં ભૃઙ્ગ-સ્વ-રસો ઽસનાચ્ ચ નિર્યૂહઃ ।
આયસ-પાત્ર-વિપક્વં કરોતિ દૃષ્ટેર્ બલં નસ્યમ્

13.46દ્વ્ કરોતિ દૃષ્ટેર્ બલં નસ્યાત્
દોષાનુરોધેન ચ નૈક-શસ્ તં સ્નેહાસ્ર-વિસ્રાવણ-રેક-નસ્યૈઃ ।
ઉપાચરેદ્ અઞ્જન-મૂર્ધ-વસ્તિ-વસ્તિ-ક્રિયા-તર્પણ-લેપ-સેકૈઃ

સામાન્યં સાધનમ્ ઇદં પ્રતિ-દોષમ્ અતઃ શૃણુ ॥ 48અબ્ ॥
વાત-જે તિમિરે તત્ર દશ-મૂલામ્ભસા ઘૃતમ્ ।
ક્ષીરે ચતુર્-ગુણે શ્રેષ્ઠા-કલ્ક-પક્વં પિબેત્ તતઃ

ત્રિ-ફલા-પઞ્ચ-મૂલાનાં કષાયં ક્ષીર-સંયુતમ્ ।
એરણ્ડ-તૈલ-સંયુક્તં યોજયેચ્ ચ વિરેચનમ્

13.50ચ્વ્ એરણ્ડ-તૈલ-સંમિશ્રં 13.50દ્વ્ યોજયેત વિરેચનમ્
સ-મૂલ-જાલ-જીવન્તી-તુલાં દ્રોણે ઽમ્ભસઃ પચેત્ ।
અષ્ટ-ભાગ-સ્થિતે તસ્મિંસ્ તૈલ-પ્રસ્થં પયઃ-સમે

13.51દ્વ્ તૈલ-પ્રસ્થં પયઃ-સમમ્
બલા-ત્રિતય-જીવન્તી-વરી-મૂલૈઃ પલોન્મિતૈઃ ।
યષ્ટી-પલૈશ્ ચતુર્ભિશ્ ચ લોહ-પાત્રે વિપાચયેત્

13.52અવ્ બલા-ત્રિ-જાત-જીવન્તી-
લોહ એવ સ્થિતં માસં નાવનાદ્ ઊર્ધ્વ-જત્રુ-જાન્ ।
વાત-પિત્તામયાન્ હન્તિ તદ્ વિશેષાદ્ દૃગ્-આશ્રયાન્

13.53અવ્ લોહ-પાત્ર-સ્થિતં માસં 13.53દ્વ્ તદ્ વિશેષાદ્ દૃગ્-આમયાન્
કેશાસ્ય-કન્ધરા-સ્કન્ધ-પુષ્ટિ-લાવણ્ય-કાન્તિ-દમ્ ।
સિતૈરણ્ડ-જટા-સિંહી-ફલ-દારુ-વચા-નતૈઃ

13.54બ્વ્ -પુષ્ટિ-લાવણ્ય-કાન્તિ-કૃત્
ઘોષયા બિલ્વ-મૂલૈશ્ ચ તૈલં પક્વં પયો-ઽન્વિતમ્ ।
નસ્યં સર્વોર્ધ્વ-જત્રૂત્થ-વાત-શ્લેષ્મામયાર્તિ-જિત્

13.55અવ્ શતાહ્વા-બિલ્વ-મૂલૈશ્ ચ
વસાઞ્જને ચ વૈયાઘ્રી વારાહી વા પ્રશસ્યતે ।
ગૃધ્રાહિ-કુક્કુટોત્થા વા મધુકેનાન્વિતા પૃથક્

પ્રત્યઞ્જને ચ સ્રોતો-જં રસ-ક્ષીર-ઘૃતે ક્રમાત્ ।
નિષિક્તં પૂર્વ-વદ્ યોજ્યં તિમિર-ઘ્નમ્ અન્-ઉત્તમમ્

13.57બ્વ્ રસ-ક્ષીર-ઘૃતૈઃ ક્રમાત્
ન ચેદ્ એવં શમં યાતિ તતસ્ તર્પણમ્ આચરેત્ ।
શતાહ્વા-કુષ્ઠ-નલદ-કાકોલી-દ્વય-યષ્ટિભિઃ

પ્રપૌણ્ડરીક-સરલ-પિપ્પલી-દેવદારુભિઃ ।
સર્પિર્ અષ્ટ-ગુણ-ક્ષીરં પક્વં તર્પણમ્ ઉત્તમમ્

મેદસસ્ તદ્-વદ્ ઐણેયાદ્ દુગ્ધ-સિદ્ધાત્ ખજાહતાત્ ।
ઉદ્ધૃતં સાધિતં તેજો મધુકોશીર-ચન્દનૈઃ

શ્વાવિચ્-છલ્યક-ગોધાનાં દક્ષ-તિત્તિરિ-બર્હિણામ્ ।
પૃથક્ પૃથગ્ અનેનૈવ વિધિના કલ્પયેદ્ વસામ્

13.61અવ્ શ્વાવિચ્-છલ્યક-ગોધાનામ્ 13.61અવ્ શ્વા-વિષ્કિરાક-ગોધાનામ્ 13.61બ્વ્
ઋક્ષ-તિત્તિરિ-બર્હિણામ્
પ્રસાદનં સ્નેહનં ચ પુટ-પાકં પ્રયોજયેત્ ।
વાત-પીનસ-વચ્ ચાત્ર નિરૂહં સાનુવાસનમ્

13.62દ્વ્ નિરૂહં ચાનુવાસનમ્
પિત્ત-જે તિમિરે સર્પિર્ જીવનીય-ફલ-ત્રયૈઃ ।
વિપાચિતં પાયયિત્વા સ્નિગ્ધસ્ય વ્યધયેત્ સિરામ્

શર્કરૈલા-ત્રિવૃચ્-ચૂર્ણૈર્ મધુ-યુક્તૈર્ વિરેચયેત્ ।
સુ-શીતાન્ સેક-લેપાદીન્ યુઞ્જ્યાન્ નેત્રાસ્ય-મૂર્ધસુ

શારિવા-પદ્મકોશીર-મુક્તા-શાબર-ચન્દનૈઃ ।
વર્તિઃ શસ્તાઞ્જને ચૂર્ણસ્ તથા પત્ત્રોત્પલાઞ્જનૈઃ

13.65ચ્વ્ વર્તિઃ શસ્તાઞ્જનં ચૂર્ણસ્ 13.65દ્વ્ તથા પદ્મોત્પલાઞ્જનૈઃ
સ-નાગપુષ્પ-કર્પૂર-યષ્ટ્ય્-આહ્વ-સ્વર્ણ-ગૈરિકૈઃ ।
સૌવીરાઞ્જન-તુત્થક-શૃઙ્ગી-ધાત્રી-ફલ-સ્ફટિક-કર્પૂરમ્

પઞ્ચાંશં પઞ્ચાંશં ત્ર્ય્-અંશમ્ અથૈકાંશમ્ અઞ્જનં તિમિર-ઘ્નમ્ ।
નસ્યં ચાજ્યં શૃતં ક્ષીર-જીવનીય-સિતોત્પલૈઃ

શ્લેષ્મોદ્ભવે ઽમૃતા-ક્વાથ-વરા-કણ-શૃતં ઘૃતમ્ ।
વિધ્યેત્ સિરાં પીત-વતો દદ્યાચ્ ચાનુ વિરેચનમ્

ક્વાથં પૂગાભયા-શુણ્ઠી-કૃષ્ણા-કુમ્ભ-નિકુમ્ભ-જમ્ ।
હ્રીવેર-દારુ-દ્વિ-નિશા-કૃષ્ણા-કલ્કૈઃ પયો-ઽન્વિતૈઃ

દ્વિ-પઞ્ચ-મૂલ-નિર્યૂહે તૈલં પક્વં ચ નાવનમ્ ।
શઙ્ખ-પ્રિયઙ્ગુ-નેપાલી-કટુ-ત્રિક-ફલ-ત્રિકૈઃ

દૃગ્-વૈમલ્યાય વિ-મલા વર્તિઃ સ્યાત્ કોકિલા પુનઃ ।
કૃષ્ણ-લોહ-રજો-વ્યોષ-સૈન્ધવ-ત્રિ-ફલાઞ્જનૈઃ

13.71બ્વ્ વર્તિઃ સ્યાત્ કૌલિકા પુનઃ
શશ-ગો-ખર-સિંહોષ્ટ્ર-દ્વિ-જા લાલાટમ્ અસ્થિ ચ ।
શ્વેત-ગો-વાલ-મરિચ-શઙ્ખ-ચન્દન-ફેનકમ્

પિષ્ટં સ્તન્યાજ્ય-દુગ્ધાભ્યાં વર્તિસ્ તિમિર-શુક્ર-જિત્ ।
રક્ત-જે પિત્ત-વત્ સિદ્ધિઃ શીતૈશ્ ચાસ્રં પ્રસાદયેત્

મધૂક-સારાઞ્જન-તામ્ર-ત્રિ-કટુક-વિડઙ્ગ-પૌણ્ડરીકાણિ ।
સ-લવણ-તુત્થ-ત્રિ-ફલા-લોધ્રાણિ નભો-ઽમ્બુ-પિષ્ટાનિ ॥ 73+1 ॥
વર્તિશ્ ચતુર્-દશાઙ્ગી નયનામય-નાશની શિલા-સ્તમ્ભે ।
લિખિતા હિતાય જગતસ્ તિમિરાપહરી વિશેષેણ ॥ 73+2 ॥
એક-ગુણા માગધિકા દ્વિ-ગુણા ચ હરીતકી સલિલ-પિષ્ટા ।
વર્તિર્ ઇયં તિમિર-પટલ-કાચ-કણ્ડ્વ્-અસ્ર-હરી ॥ 73+3 ॥
દ્રાક્ષયા નલદ-લોધ્ર-યષ્ટિભિઃ શઙ્ખ-તામ્ર-હિમ-પદ્મ-પદ્મકૈઃ ।
સોત્પલૈશ્ છગલ-દુગ્ધ-વર્તિતૈર્ અસ્ર-જં તિમિરમ્ આશુ નશ્યતિ

13.74અવ્ દ્રાક્ષયા નલદ-લોધ્ર-યષ્ટિકા- 13.74બ્વ્
-શઙ્ખ-તામ્ર-હિમ-પદ્મ-પદ્મકૈઃ
13.74બ્વ્ -શઙ્ખ-તામ્ર-હિમ-પદ્મ-પત્ત્રકૈઃ
સંસર્ગ-સંનિપાતોત્થે યથા-દોષોદયં ક્રિયા ।
સિદ્ધં મધૂક-કૃમિજિન્-મરિચામરદારુભિઃ

સ-ક્ષીરં નાવનં તૈલં પિષ્ટૈર્ લેપો મુખસ્ય ચ ।
નત-નીલોત્પલાનન્તા-યષ્ટ્ય્-આહ્વ-સુનિષણ્ણકૈઃ

સાધિતં નાવને તૈલં શિરો-વસ્તૌ ચ શસ્યતે ।
દદ્યાદ્ ઉશીર-નિર્યૂહે ચૂર્ણિતં કણ-સૈન્ધવમ્

13.77અવ્ સાધિતં નાવનં તૈલં
તત્ સ્રુતં સ-ઘૃતં ભૂયઃ પચેત્ ક્ષૌદ્રં ઘને ક્ષિપેત્ ।
શીતે ચાસ્મિન્ હિતમ્ ઇદં સર્વ-જે તિમિરે ઽઞ્જનમ્

13.78અવ્ તચ્ છૃતં સ-ઘૃતં ભૂયઃ
અસ્થીનિ મજ્જ-પૂર્ણાનિ સત્-ત્વાનાં રાત્રિ-ચારિણામ્ ।
સ્રોતો-જાઞ્જન-યુક્તાનિ વહત્ય્ અમ્ભસિ વાસયેત્

13.79ચ્વ્ સ્રોતો-ઽઞ્જનેન યુક્તાનિ
માસં વિંશતિ-રાત્રં વા તતશ્ ચોદ્ધૃત્ય શોષયેત્ ।
સ-મેષશૃઙ્ગી-પુષ્પાણિ સ-યષ્ટ્ય્-આહ્વાનિ તાન્ય્ અનુ

13.80દ્વ્ સ-યષ્ટ્ય્-આહ્વાનિ તાનિ તુ
ચૂર્ણિતાન્ય્ અઞ્જનં શ્રેષ્ઠં તિમિરે સાંનિપાતિકે ।
કાચે ઽપ્ય્ એષા ક્રિયા મુક્ત્વા સિરાં યન્ત્ર-નિપીડિતાઃ

13.81દ્વ્ સિરા યન્ત્ર-નિપીડિતાઃ 13.81દ્વ્ સિરાં યન્ત્ર-નિપીડનાત્
આન્ધ્યાય સ્યુર્ મલા દદ્યાત્ સ્રાવ્યે ત્વ્ અસ્રે જલૌકસઃ ।
ગુડઃ ફેનો ઽઞ્જનં કૃષ્ણા મરિચં કુઙ્કુમાદ્ રજઃ

13.82અવ્ આન્ધ્યાય સ્યુર્ અતો દદ્યાત્
રસ-ક્રિયેયં સ-ક્ષૌદ્રા કાચ-યાપનમ્ અઞ્જનમ્ ।
નકુલાન્ધે ત્રિ-દોષોત્થે તૈમિર્ય-વિહિતો વિધિઃ

13.83દ્વ્ તૈમિર્ય-વિધિ-વત્ ક્રિયાઃ
રસ-ક્રિયા ઘૃત-ક્ષૌદ્ર-ગો-મય-સ્વ-રસ-દ્રુતૈઃ ।
તાર્ક્ષ્ય-ગૈરિક-તાલીશૈર્ નિશાન્ધે હિતમ્ અઞ્જનમ્

13.84દ્વ્ નિશાન્ધ્યે હિતમ્ અઞ્જનમ્
દધ્ના વિઘૃષ્ટં મરિચં રાત્ર્ય્-અન્ધે ઽઞ્જનમ્ ઉત્તમમ્ ।
કરઞ્જિકોત્પલ-સ્વર્ણ-ગૈરિકામ્ભો-જ-કેસરૈઃ

13.85બ્વ્ રાત્ર્ય્-અન્ધાઞ્જનમ્ ઉત્તમમ્ 13.85ચ્વ્ કારઞ્જિકોત્પલ-સ્વર્ણ-
પિષ્ટૈર્ ગો-મય-તોયેન વર્તિર્ દોષાન્ધ-નાસિની ।
અજા-મૂત્રેણ વા કૌન્તી-કૃષ્ણા-સ્રોતો-જ-સૈન્ધવૈઃ

13.86બ્વ્ વર્તિર્ દોષાન્ધ્ય-નાસિની
કાલાનુસારી-ત્રિ-કટુ-ત્રિ-ફલાલ-મનઃશિલાઃ ।
સ-ફેનાશ્ છાગ-દુગ્ધેન રાત્ર્ય્-અન્ધે વર્તયો હિતાઃ

13.87દ્વ્ રાત્ર્ય્-આન્ધ્યે વર્તયો હિતાઃ
સંનિવેશ્ય યકૃન્-મધ્યે પિપ્પલીર્ અ-દહન્ પચેત્ ।
તાઃ શુષ્કા મધુના ઘૃષ્ટા નિશાન્ધે શ્રેષ્ઠમ્ અઞ્જનમ્

13.88દ્વ્ નિશાન્ધ્યે શ્રેષ્ઠમ્ અઞ્જનમ્ 13.88દ્વ્ નક્તાન્ધ્યે શ્રેષ્ઠમ્ અઞ્જનમ્
ખાદેચ્ ચ પ્લીહ-યકૃતી માહિષે તૈલ-સર્પિષા ।
ઘૃતે સિદ્ધાનિ જીવન્ત્યાઃ પલ્લવાનિ ચ ભક્ષયેત્

તથાતિમુક્તકૈરણ્ડ-શેફાલ્ય્-અભીરુ-જાનિ ચ ।
ભૃષ્ટં ઘૃતં કુમ્ભયોનેઃ પત્ત્રૈઃ પાને ચ પૂજિતમ્

13.90ચ્વ્ સિદ્ધં ઘૃતં કુમ્ભ-યોનેઃ 13.90દ્વ્ પત્ત્રૈઃ પાને ઽતિ-પૂજિતમ્
ધૂમરાખ્યામ્લ-પિત્તોષ્ણ-વિદાહે જીર્ણ-સર્પિષા ।
સ્નિગ્ધં વિરેચયેચ્ છીતૈઃ શીતૈર્ દિહ્યાચ્ ચ સર્વતઃ

ગો-શકૃદ્-રસ-દુગ્ધાજ્યૈર્ વિપક્વં શસ્યતે ઽઞ્જનમ્ ।
સ્વર્ણ-ગૈરિક-તાલીશ-ચૂર્ણાવાપા રસ-ક્રિયા

મેદા-શાબરકાનન્તા-મઞ્જિષ્ઠા-દાર્વિ-યષ્ટિભિઃ ।
ક્ષીરાષ્ટાંશં ઘૃતં પક્વં સ-તૈલં નાવનં હિતમ્

તર્પણં ક્ષીર-સર્પિઃ સ્યાદ્ અ-શામ્યતિ સિરા-વ્યધઃ ।
ચિન્તાભિઘાત-ભી-શોક-રૌક્ષ્યાત્ સોત્કટકાસનાત્

13.94દ્વ્ -રૂક્ષામ્લ-કટુકાશનાત્
વિરેક-નસ્ય-વમન-પુટ-પાકાદિ-વિભ્રમાત્ ।
વિદગ્ધાહાર-વમનાત્ ક્ષુત્-તૃષ્ણાદિ-વિધારણાત્

અક્ષિ-રોગાવસાનાચ્ ચ પશ્યેત્ તિમિર-રોગિ-વત્ ।
યથા-સ્વં તત્ર યુઞ્જીત દોષાદીન્ વીક્ષ્ય ભેષજમ્

સૂર્યોપરાગાનલ-વિદ્યુદ્-આદિ-વિલોકનેનોપહતેક્ષણસ્ય ।
સંતર્પણં સ્નિગ્ધ-હિમાદિ કાર્યં તથાઞ્જનં હેમ ઘૃતેન ઘૃષ્ટમ્

ચક્ષૂ-રક્ષાયાં સર્વ-કાલં મનુષ્યૈર્ યત્નઃ કર્તવ્યો જીવિતે યાવદ્ ઇચ્છા ।
વ્યર્થો લોકો ઽયં તુલ્ય-રાત્રિન્-દિવાનાં પુંસામ્ અન્ધાનાં વિદ્યમાને ઽપિ વિત્તે

ત્રિ-ફલા રુધિર-સ્રુતિર્ વિશુદ્ધિર્ મનસો નિર્વૃતિર્ અઞ્જનં સ-નસ્યમ્ ।
શકુનાશન-તા સ-પાદ-પૂજા ઘૃત-પાનં ચ સદૈવ નેત્ર-રક્ષા

13.99બ્વ્ મનસો નિર્વૃતિર્ અઞ્જનં ચ નસ્યમ્ 13.99ચ્વ્ શયનાસન-તા સ-પાદ-પૂજા
13.99ચ્વ્ શયનાસન-તોષ-પાદ-પૂજા
અ-હિતાદ્ અશનાત્ સદા નિવૃત્તિર્ ભૃશ-ભાસ્-વચ્-ચલ-સૂક્ષ્મ-વીક્ષણાચ્ ચ ।
મુનિના નિમિનોપદિષ્ટમ્ એતત્ પરમં રક્ષણમ્ ઈક્ષણસ્ય પુંસામ્