અષ્ટાઙ્ગહૃદયસૂત્ર · અધ્યાય 90

ઉત્તરસ્થાન
વાયુઃ ક્રુદ્ધઃ સિરાઃ પ્રાપ્ય જલાભં જલ-વાહિનીઃ ।
અશ્રુ સ્રાવયતે વર્ત્મ-શુક્લ-સંધેઃ કનીનકાત્

10.1દ્વ્ -શુક્લ-સંધિ-કનીનિકાત્
તેન નેત્રં સ-રુગ્-રાગ-શોફં સ્યાત્ સ જલાસ્રવઃ ।
કફાત્ કફાસ્રવે શ્વેતં પિચ્છિલં બહલં સ્રવેત્

10.2ચ્વ્ કફાત્ કફ-શ્રવે શ્વેતં 10.2ચ્વ્ કફાત્ કફ-સ્રવે શ્વેતં
કફેન શોફસ્ તીક્ષ્ણાગ્રઃ ક્ષાર-બુદ્બુદકોપમઃ ।
પૃથુ-મૂલ-બલઃ સ્નિગ્ધઃ સ-વર્ણો મૃદુ-પિચ્છિલઃ

10.3દ્વ્ સ-વર્ણ-મૃદુ-પિચ્છિલઃ
મહાન્ અ-પાકઃ કણ્ડૂ-માન્ ઉપનાહઃ સ ની-રુજઃ ।
રક્તાદ્ રક્તાસ્રાવે તામ્રં બહૂષ્ણં ચાશ્રુ સંસ્રવેત્

10.4ચ્વ્ રક્તાદ્ રક્ત-સ્રવે તામ્રં 10.4ચ્વ્ રક્તાદ્ રક્તં સ્રવેત્ તામ્રં 10.4દ્વ્
બહૂષ્ણં વાશ્રુ સંસ્રવેત્
વર્ત્મ-સંધ્ય્-આશ્રયા શુક્લે પિટિકા દાહ-શૂલિની ।
તામ્રા મુદ્ગોપમા ભિન્ના રક્તં સ્રવતિ પર્વણી

પૂયાસ્રવે મલાઃ સાસ્રા વર્ત્મ-સંધેઃ કનીનકાત્ ।
સ્રાવયન્તિ મુહુઃ પૂયં સાસ્રં ત્વઙ્-માંસ-પાકતઃ

10.6બ્વ્ વર્ત્મ-સંધિ-કનીનકાત્ 10.6દ્વ્ સાસ્ર-ત્વઙ્-માંસ-પાકતઃ 10.6દ્વ્
સાશ્રુ-ત્વઙ્-માંસ-પાકતઃ
પૂયાલસો વ્રણઃ સૂક્ષ્મઃ શોફ-સંરમ્ભ-પૂર્વકઃ ।
કનીન-સંધાવ્ આધ્માયી પૂયાસ્રાવી સ-વેદનઃ

કનીનસ્યાન્તર્ અલજી શોફો રુક્-તોદ-દાહ-વાન્ ।
અપાઙ્ગે વા કનીને વા કણ્ડૂષા-પક્ષ્મ-પોટ-વાન્

પૂયાસ્રાવી કૃમિ-ગ્રન્થિર્ ગ્રન્થિઃ કૃમિ-યુતો ઽર્તિ-માન્ ।
ઉપનાહ-કૃમિ-ગ્રન્થિ-પૂયાલસક-પર્વણીઃ

શસ્ત્રેણ સાધયેત્ પઞ્ચ સાલજીન્ આસ્રવાંસ્ ત્યજેત્ ।
પિત્તં કુર્યાત્ સિતે બિન્દૂન્ અસિત-શ્યાવ-પીતકાન્

મલાક્તાદર્શ-તુલ્યં વા સર્વં શુક્લં સ-દાહ-રુક્ ।
રોગો ઽયં શુક્તિકા-સંજ્ઞઃ સ-શકૃદ્-ભેદ-તૃડ્-જ્વરઃ

10.11બ્વ્ સર્વં શુક્લમ્ અ-દાહ-રુક્
કફાચ્ છુક્લે સમં શ્વેતં ચિર-વૃદ્ધ્ય્-અધિ-માંસકમ્ ।
શુક્લાર્મ શોફસ્ ત્વ્ અ-રુજઃ સ-વર્ણો બહલો ઽ-મૃદુઃ

ગુરુઃ સ્નિગ્ધો ઽમ્બુ-બિન્દ્વ્-આભો બલાસ-ગ્રથિતં સ્મૃતં ।
બિન્દુભિઃ પિષ્ટ-ધવલૈર્ ઉત્સન્નૈઃ પિષ્ટકં વદેત્

10.13દ્વ્ બલાસ-ગ્રન્થિ સ સ્મૃતઃ
રક્ત-રાજી-તતં શુક્લમ્ ઉષ્યતે યત્ સ-વેદનમ્ ।
અ-શોફાશ્રૂપદેહં ચ સિરોત્પાતઃ સ શોણિતાત્

10.14ચ્વ્ સ-શોથાશ્રૂપદેહં ચ
ઉપેક્ષિતહ્ સિરોત્પાતો રાજીસ્ તા એવ વર્ધયન્ ।
કુર્યાત્ સાસ્રં સિરા-હર્ષં તેનાક્ષ્ય્-ઉદ્વીક્ષણા-ક્ષમમ્

10.15ચ્વ્ કુર્યાત્ સાશ્રું સિરા-હર્ષં 10.15દ્વ્ તેનાક્ષં વીક્ષણા-ક્ષમમ્
સિરા-જાલે સિરા-જાલં બૃહદ્ રક્તં ઘનોન્નતમ્ ।
શોણિતાર્મ સમં શ્લક્ષ્ણં પદ્માભમ્ અધિ-માંસકમ્

ની-રુક્ શ્લક્ષ્ણો ઽર્જુનં બિન્દુઃ શશ-લોહિત-લોહિતઃ ।
મૃદ્વ્-આશુ-વૃદ્ધ્ય્-અ-રુઙ્-માંસં પ્રસ્તારિ શ્યાવ-લોહિતમ્

પ્રસ્તાર્ય્-અર્મ મલૈઃ સાસ્રૈઃ સ્નાવાર્મ સ્નાવ-સંનિભમ્ ।
શુષ્કાસૃક્-પિણ્ડ-વચ્ છ્યાવં યન્ માંસં બહલં પૃથુ

અધિ-માંસાર્મ તદ્ દાહ-ઘર્ષ-વત્યઃ સિરાવૃતાઃ ।
કૃષ્ણાસન્નાઃ સિરા-સંજ્ઞાઃ પિટિકાઃ સર્ષપોપમાઃ

10.19અવ્ અધિ-માંસાર્મ રુગ્-દાહ-
શુક્તિ-હર્ષ-સિરોત્પાત-પિષ્ટક-ગ્રથિતાર્જુનમ્ ।
સાધયેદ્ ઔષધૈઃ ષટ્કં શેષં શસ્ત્રેણ સપ્તકમ્

10.20અવ્ શુક્તિ-હર્ષ-સિરોત્પાતાન્ 10.20બ્વ્ પિષ્ટક-ગ્રથિતાર્જુનમ્
નવોત્થં તદ્ અપિ દ્રવ્યૈર્ અર્મોક્તં યચ્ ચ પઞ્ચ-ધા ।
તચ્ છેદ્યમ્ અસિત-પ્રાપ્તં માંસ-સ્નાવ-સિરાવૃતમ્

10.21બ્વ્ અર્મોક્તં યત્ તુ પઞ્ચ-ધા
ચર્મોદ્દાલ-વદ્ ઉચ્છ્રાયિ દૃષ્ટિ-પ્રાપ્તં ચ વર્જયેત્ ।
પિત્તં કૃષ્ણે ઽથ-વા દૃષ્ટૌ શુક્રં તોદાશ્રુ-રાગ-વત્

10.22બ્વ્ દૃષ્ટિ-પ્રાપ્તં તુ વર્જયેત્ 10.22દ્વ્ શુક્રં તોદાસ્ર-રાગ-વત્
છિત્ત્વા ત્વચં જનયતિ તેન સ્યાત્ કૃષ્ણ-મણ્ડલમ્ ।
પક્વ-જમ્બૂ-નિભં કિઞ્-ચિન્ નિમ્નં ચ ક્ષત-શુક્રકમ્

તત્ કૃચ્છ્ર-સાધ્યં યાપ્યં તુ દ્વિતીય-પટલ-વ્યધાત્ ।
તત્ર તોદાદિ-બાહુલ્યં સૂચી-વિદ્ધાભ-કૃષ્ણ-તા

તૃતીય-પટલ-ચ્છેદાદ્ અ-સાધ્યં નિચિતં વ્રણૈઃ ।
શઙ્ખ-શુક્લં કફાત્ સાધ્યં નાતિ-રુક્ શુદ્ધ-શુક્રકમ્

આ-તામ્ર-પિચ્છિલાસ્ર-સ્રુદ્ આ-તામ્ર-પિટિકાતિ-રુક્ ।
અજા-વિટ્-સદૃશોચ્છ્રાય-કાર્ષ્ણ્યા વર્જ્યાસૃજાજકા

10.26અવ્ આ-તામ્ર-પિચ્છિલાશ્રુઃ સ્યાદ્ 10.26અવ્ આ-તામ્ર-પિચ્છિલાસૃક્ સ્યાદ્ 10.26ચ્વ્
અજા-વિટ્-સદૃશોચ્છ્રાયા
10.26દ્વ્ કૃષ્ણા વર્જ્યાસૃજાજકા
સિરા-શુક્રં મલૈઃ સાસ્રૈસ્ તજ્-જુષ્ટં કૃષ્ણ-મણ્ડલમ્ ।
સ-તોદ-દાહ-તામ્રાભિઃ સિરાભિર્ અવતન્યતે

અ-નિમિત્તોષ્ણ-શીતાચ્છ-ઘનાસ્ર-સ્રુચ્ ચ તત્ ત્યજેત્ ।
દોષૈઃ સાસ્રૈઃ સકૃત્ કૃષ્ણં નીયતે શુક્લ-રૂપ-તામ્

10.28બ્વ્ -ઘનાશ્રુ સ્યાચ્ ચ તત્ ત્યજેત્ 10.28બ્વ્ -ઘનાશ્રુ-સ્રાવિ તત્ ત્યજેત્ 10.28બ્ચ્
-ઘનાશ્રુ-સ્રુચ્ ચ તત્ ત્યજેત્
10.28ચ્વ્ દોષૈઃ સાસ્રૈઃ સ-દૃક્ કૃષ્ણં
ધવલાભ્રોપલિપ્તાભં નિષ્પાવાર્ધ-દલાકૃતિ ।
અતિ-તીવ્ર-રુજા-રાગ-દાહ-શ્વયથુ-પીડિતમ્

પાકાત્યયેન તચ્ છુક્રં વર્જયેત્ તીવ્ર-વેદનમ્ ।
યસ્ય વા લિઙ્ગ-નાશો ઽન્તઃ શ્યાવં યદ્ વા સ-લોહિતમ્

અત્ય્-ઉત્સેધાવગાઢં વા સાશ્રુ નાડી-વ્રણાવૃતમ્ ।
પુરાણં વિષમં મધ્યે વિચ્છિન્નં યચ્ ચ શુક્રકમ્