અષ્ટાઙ્ગહૃદયસૂત્ર · અધ્યાય 88

ઉત્તરસ્થાન
સર્વ-રોગ-નિદાનોક્તૈર્ અ-હિતૈઃ કુપિતા મલાઃ ।
અ-ચક્ષુષ્યૈર્ વિશેષેણ પ્રાયઃ પિત્તાનુસારિણઃ

સિરાભિર્ ઊર્ધ્વં પ્રસૃતા નેત્રાવયવમ્ આશ્રિતાઃ ।
વર્ત્મ સંધિં સિતં કૃષ્ણં દૃષ્ટિં વા સર્વમ્ અક્ષિ વા

રોગાન્ કુર્યુશ્ ચલસ્ તત્ર પ્રાપ્ય વર્ત્માશ્રયાઃ સિરાઃ ।
સુપ્તોત્થિતસ્ય કુરુતે વર્ત્મ-સ્તમ્ભં સ-વેદનમ્

પાંસુ-પૂર્ણાભ-નેત્ર-ત્વં કૃચ્છ્રોન્મીલનમ્ અશ્રુ ચ ।
વિમર્દનાત્ સ્યાચ્ ચ શમઃ કૃચ્છ્રોન્મૂલં વદન્તિ તત્

ચાલયન્ વર્ત્મની વાયુર્ નિમેષોન્મેષણં મુહુઃ ।
કરોત્ય્ અ-રુઙ્ નિમેષો ઽસૌ વર્ત્મ યત્ તુ નિમીલ્યતે

વિમુક્ત-સંધિ નિશ્-ચેષ્ટં હીનં વાત-હતં હિ તત્ ।
કૃષ્ણાઃ પિત્તેન બહ્વ્યો ઽન્તર્-વર્ત્મ કુમ્ભીક-બીજ-વત્

8.6ચ્વ્ પિત્તેન વર્ત્મનો ઽન્તર્-જા 8.6દ્વ્ બહ્વ્યઃ કુમ્ભીક-બીજ-વત્
આધ્માયન્તે પુનર્ ભિન્નાઃ પિટિકાઃ કુમ્ભિ-સંજ્ઞિતાઃ ।
સ-દાહ-ક્લેદ-નિસ્તોદં રક્તાભં સ્પર્શના-ક્ષમમ્

8.7બ્વ્ પિટિકાઃ કુમ્ભિ-સંજ્ઞકાઃ
પિત્તેન જાયતે વર્ત્મ પિત્તોત્ક્લિષ્ટમ્ ઉશન્તિ તત્ ।
કરોતિ કણ્ડૂં દાહં ચ પિત્તં પક્ષ્ંઆન્તમ્ આસ્થિતમ્

8.8દ્વ્ પિત્તં પક્ષ્ંઆન્તમ્ આશ્રિતમ્
પક્ષ્મણાં શાતનં ચાનુ પક્ષ્મ-શાતં વદન્તિ તમ્ ।
પોથક્યઃ પિટિકાઃ શ્વેતાઃ સર્ષપાભા ઘનાઃ કફાત્

8.9અવ્ પક્ષ્મણાં શતનં ચાનુ 8.9અવ્ પક્ષ્મણાં સદનં ચાનુ
શોફોપદેહ-રુક્-કણ્ડૂ-પિચ્છિલાશ્રુ-સમન્વિતાઃ ।
કફોત્ક્લિષ્ટં ભવેદ્ વર્ત્મ સ્તમ્ભ-ક્લેદોપદેહ-વત્

ગ્રન્થિઃ પાણ્ડુર-રુક્-પાકઃ કણ્ડૂ-માન્ કઠિનઃ કફાત્ ।
કોલ-માત્રઃ સ લગણઃ કિઞ્-ચિદ્ અલ્પસ્ તતો ઽથ-વા

8.11દ્વ્ કિઞ્-ચિદ્ અલ્પસ્ તતો ઽપિ વા
રક્તા રક્તેન પિટિકા તત્-તુલ્ય-પિટિકાચિતા ।
ઉત્સઙ્ગાખ્યા તથોત્ક્લિષ્ટં રાજી-મત્ સ્પર્શના-ક્ષમમ્

8.12અવ્ રક્તા રક્તેન પિટિકાસ્ 8.12બ્વ્ તત્-તુલ્ય-પિટિકાચિતાઃ 8.12ચ્વ્ ઉત્સઙ્ગાખ્યાસ્
તથોત્ક્લિષ્ટં
અર્શો ઽધિ-માંસં વર્ત્માન્તઃ સ્તબ્ધં સ્નિગ્ધં સ-દાહ-રુક્ ।
રક્તં રક્તેન તત્-સ્રાવિ ચ્છિન્નં છિન્નં ચ વર્ધતે

મધ્યે વા વર્ત્મનો ઽન્તે વા કણ્ડૂષા-રુગ્-વતી સ્થિરા ।
મુદ્ગ-માત્રાસૃજા તામ્રા પિટિકાઞ્જન-નામિકા

દોષૈર્ વર્ત્મ બહિઃ શૂનં યદ્ અન્તઃ સૂક્ષ્મ-ખાચિતમ્ ।
સ-સ્રાવમ્ અન્તર્-ઉદકં બિસાભં બિસ-વર્ત્મ તત્

યદ્ વર્ત્મોત્ક્લિષ્ટમ્ ઉત્ક્લિષ્ટમ્ અ-કસ્માન્ મ્લાન-તામ્ ઇયાત્ ।
રક્ત-દોષ-ત્રયોત્ક્લેશાદ્ ભવત્ય્ ઉત્ક્લિષ્ટ-વર્ત્મ તત્

8.16દ્વ્ વદન્ત્ય્ ઉત્ક્લિષ્ટ-વર્ત્મ તત્
શ્યાવ-વર્ત્મ મલૈઃ સાસ્રૈઃ શ્યાવં રુક્-ક્લેદ-શોફ-વત્ ।
શ્લિષ્ટાખ્યં વર્ત્મની શ્લિષ્ટે કણ્ડૂ-શ્વયથુ-રાગિણી

વર્ત્મનો ઽન્તઃ ખરા રૂક્ષાઃ પિટિકાઃ સિકતોપમાઃ ।
સિકતા-વર્ત્મ કૃષ્ણં તુ કર્દમં કર્દમોપમમ્

બહલં બહલૈર્ માંસૈઃ સ-વર્ણૈશ્ ચીયતે સમૈઃ ।
કુકૂણકઃ શિશોર્ એવ દન્તોત્પત્તિ-નિમિત્ત-જઃ

સ્યાત્ તેન શિશુર્ ઉચ્છૂન-તામ્રાક્ષો વીક્ષણા-ક્ષમઃ ।
સ-વર્ત્મ-શૂલ-પૈચ્છિલ્યઃ કર્ણ-નાસાક્ષિ-મર્દનઃ

8.20બ્વ્ -તામ્રાક્ષો વીક્ષણે ઽ-ક્ષમઃ
પક્ષ્મોપરોધે સંકોચો વર્ત્મનાં જાયતે તથા ।
ખર-તાન્તર્-મુખ-ત્વં ચ રોમ્ણામ્ અન્યાનિ વા પુનઃ

8.21બ્વ્ વર્ત્મનો જાયતે તથા
કણ્ટકૈર્ ઇવ તીક્ષ્ણાગ્રૈર્ ઘૃષ્ટં તૈર્ અક્ષિ શૂયતે ।
ઉષ્યતે ચાનિલાદિ-દ્વિડ્ અલ્પાહઃ શાન્તિર્ ઉદ્ધૃતૈઃ

8.22બ્વ્ ઘૃષ્ટં તૈર્ અક્ષિ સૂયતે 8.22ચ્વ્ ઉષ્યતે વાનિલાદિ-દ્વિડ્ 8.22ચ્વ્ ઉષ્યતે
ચાનિલાદ્યૈશ્ ચ
8.22દ્વ્ અલ્પાહં શાન્તિર્ ઉદ્ધૃતૈઃ
કનીનકે બહિર્-વર્ત્મ કઠિનો ગ્રન્થિર્ ઉન્નતઃ ।
તામ્રઃ પક્વો ઽસ્ર-પૂય-સ્રુદ્ અલજ્ય્ આધ્માયતે મુહુઃ

વર્ત્માન્તર્ માંસ-પિણ્ડાભઃ શ્વયથુર્ ગ્રથિતો ઽ-રુજઃ ।
સાસ્રૈઃ સ્યાદ્ અર્બુદો દોષૈર્ વિષમો બાહ્યતશ્ ચલઃ

ચતુર્-વિંશતિર્ ઇત્ય્ એતે વ્યાધયો વર્ત્મ-સંશ્રયાઃ ।
આદ્યો ઽત્ર ભેષજૈઃ સાધ્યો દ્વૌ તતો ઽર્શશ્ ચ વર્યજેત્

પક્ષ્મોપરોધો યાપ્યઃ સ્યાચ્ છેષાઞ્ છસ્ત્રેણ સાધયેત્ ।
કુટ્ટયેત્ પક્ષ્મ-સદનં છિન્દ્યાત્ તેષ્વ્ અપિ ચાર્બુદમ્

8.26ચ્વ્ કુટ્ટયેત્ પક્ષ્મ-શદનં
ભિન્દ્યાલ્ લગણ-કુમ્ભીકા-બિસોત્સઙ્ગાઞ્જનાલજીઃ ।
પોથકી-શ્યાવ-સિકતા-શ્લિષ્ટોત્ક્લિષ્ટ-ચતુષ્ટયમ્