અષ્ટાઙ્ગહૃદયસૂત્ર · અધ્યાય 87

6.60અવ્ ઇન્દ્રિયાણાં પ્રસન્ન-ત્વં 6.60દ્વ્ ગતોન્માદસ્ય લક્ષણમ્
ઉત્તરસ્થાન
સ્મૃત્ય્-અપાયો હ્ય્ અપસ્મારઃ સ ધી-સત્-ત્વાભિસંપ્લવાત્ ।
જાયતે ઽભિહતે ચિત્તે ચિન્તા-શોક-ભયાદિભિઃ

7.1બ્વ્ સ ધી-સત્-ત્વાદિ-સંપ્લવાત્
ઉન્માદ-વત્ પ્રકુપિતૈશ્ ચિત્ત-દેહ-ગતૈર્ મલૈઃ ।
હતે સત્-ત્વે હૃદિ વ્યાપ્તે સંજ્ઞા-વાહિષુ ખેષુ ચ

તમો વિશન્ મૂઢ-મતિર્ બીભત્સાઃ કુરુતે ક્રિયાઃ ।
દન્તાન્ ખાદન્ વમન્ ફેનં હસ્તૌ પાદૌ ચ વિક્ષિપન્

7.3દ્વ્ હસ્તૌ પાદૌ ચ કમ્પયન્
પશ્યન્ન્ અ-સન્તિ રૂપાણિ પ્રસ્ખલન્ પતતિ ક્ષિતૌ ।
વિજિહ્માક્ષિ-ભ્રુવો દોષ-વેગે ઽતીતે વિબુધ્યતે

કાલાન્તરેણ સ પુનશ્ ચૈવમ્ એવ વિચેષ્ટતે ।
અપસ્મારશ્ ચતુર્-ભેદો વાતાદ્યૈર્ નિચયેન ચ

રૂપમ્ ઉત્પત્સ્યમાને ઽસ્મિન્ હૃત્-કમ્પઃ શૂન્ય-તા ભ્રમઃ ।
તમસો દર્શનં ધ્યાનં ભ્રૂ-વ્યુદાસો ઽક્ષિ-વૈકૃતમ્

7.6અવ્ રૂપમ્ ઉત્પદ્યમાને ઽસ્મિન્
અ-શબ્દ-શ્રવણં સ્વેદો લાલા-સિઙ્ઘાણક-સ્રુતિઃ ।
અ-વિપાકો ઽ-રુચિર્ મૂર્છા કુક્ષ્ય્-આટોપો બલ-ક્ષયઃ

નિદ્રા-નાશો ઽઙ્ગ-મર્દસ્ તૃટ્ સ્વપ્ને ગાનં સ-નર્તનમ્ ।
પાનં તૈલસ્ય મદ્યસ્ય તયોર્ એવ ચ મેહનમ્

તત્ર વાતાત્ સ્ફુરત્-સક્થિઃ પ્રપતંશ્ ચ મુહુર્ મુહુઃ ।
અપસ્મરતિ સંજ્ઞાં ચ લભતે વિ-સ્વરં રુદન્

7.9બ્વ્ પ્રતતં ચ મુહુર્ મુહુઃ
ઉત્પિણ્ડિતાક્ષઃ શ્વસિતિ ફેનં વમતિ કમ્પતે ।
આવિધ્યતિ શિરો દન્તાન્ દશત્ય્ આધ્માત-કન્ધરઃ

પરિતો વિક્ષિપત્ય્ અઙ્ગં વિષમં વિનતાઙ્ગુલિઃ ।
રૂક્ષ-શ્યાવારુણાક્ષિ-ત્વઙ્-નખાસ્યઃ કૃષ્ણમ્ ઈક્ષતે

ચપલં પરુષં રૂપં વિ-રૂપં વિકૃતાનનમ્ ।
અપસ્મરતિ પિત્તેન મુહુઃ સંજ્ઞાં ચ વિન્દતિ

7.12અવ્ ચપલં પરમં રૂપં 7.12અવ્ ચપલં પરુષં રૂક્ષં
પીત-ફેનાક્ષિ-વક્ત્ર-ત્વગ્ આસ્ફાલયતિ મેદિનીમ્ ।
ભૈરવાદીપ્ત-રુષિત-રૂપ-દર્શી તૃષાન્વિતઃ

કફાચ્ ચિરેણ ગ્રહણં ચિરેણૈવ વિબોધનમ્ ।
ચેષ્ટાલ્પા ભૂયસી લાલા શુક્લ-નેત્ર-નખાસ્ય-તા

શુક્લાભ-રૂપ-દર્શિ-ત્વં સર્વ-લિઙ્ગં તુ વર્જયેત્ ।
અથાવૃતાનાં ધી-ચિત્ત-હૃત્-ખાનાં પ્રાક્-પ્રબોધનમ્

તીક્ષ્ણૈઃ કુર્યાદ્ અપસ્મારે કર્મભિર્ વમનાદિભિઃ ।
વાતિકં વસ્તિ-ભૂયિષ્ઠૈઃ પૈત્તં પ્રાયો વિરેચનૈઃ

શ્લૈષ્મિકં વમન-પ્રાયૈર્ અપસ્મારમ્ ઉપાચરેત્ ।
સર્વતઃ સુ-વિશુદ્ધસ્ય સમ્યગ્ આશ્વાસિતસ્ય ચ

અપસ્માર-વિમોક્ષાર્થં યોગાન્ સંશમનાઞ્ છૃણુ ।
ગો-મય-સ્વ-રસ-ક્ષીર-દધિ-મૂત્રૈઃ શૃતં હવિઃ

અપસ્માર-જ્વરોન્માદ-કામલાન્ત-કરં પિબેત્ ।
દ્વિ-પઞ્ચ-મૂલ-ત્રિ-ફલા-દ્વિ-નિશા-કુટજ-ત્વચઃ

7.19ચ્વ્ દ્વિ-પઞ્ચ-મૂલી-ત્રિ-ફલા-
સપ્તપર્ણમ્ અપામાર્ગં નીલિનીં કટુ-રોહિણીમ્ ।
શમ્યાક-પુષ્કર-જટા-ફલ્ગુ-મૂલ-દુરાલભાઃ

7.20ચ્વ્ શ્યોણાક-પુષ્કર-જટા-
દ્વિ-પલાઃ સલિલ-દ્રોણે પક્ત્વા પાદાવશેષિતે ।
ભાર્ગી-પાઠાઢકી-કુમ્ભ-નિકુમ્ભ-વ્યોષ-રોહિષૈઃ

7.21અવ્ દ્વિ-પલાનિ જલ-દ્રોણે
મૂર્વા-ભૂતિક-ભૂનિમ્બ-શ્રેયસી-શારિવા-દ્વયૈઃ ।
મદયન્ત્ય્-અગ્નિ-નિચુલૈર્ અક્ષાંશૈઃ સર્પિષઃ પચેત્

7.22અવ્ મૂર્વા-પૂતિક-ભૂનિમ્બ-
પ્રસ્થં તદ્-વદ્ દ્રવૈઃ પૂર્વૈઃ પઞ્ચ-ગવ્યમ્ ઇદં મહત્ ।
જ્વરાપસ્માર-જઠર-ભગન્દર-હરં પરમ્

શોફાર્શઃ-કામલા-પાણ્ડુ-ગુલ્મ-કાસ-ગ્રહાપહમ્ ।
બ્રાહ્મી-રસ-વચા-કુષ્ઠ-શઙ્ખપુષ્પી-શૃતં ઘૃતમ્

7.24બ્વ્ -ગુલ્મ-કાસ-ભ્રમાપહમ્
પુરાણં મેધ્યમ્ ઉન્માદા-લક્ષ્મ્ય્-અપસ્માર-પાપ્મ-જિત્ ।
તૈલ-પ્રસ્થં ઘૃત-પ્રસ્થં જીવનીયૈઃ પલોન્મિતૈઃ

ક્ષીર-દ્રોણે પચેત્ સિદ્ધમ્ અપસ્માર-વિમોક્ષણમ્ ।
કંસે ક્ષીરેક્ષુ-રસયોઃ કાશ્મર્યે ઽષ્ટ-ગુણે રસે

કાર્ષિકૈર્ જીવનીયૈશ્ ચ સર્પિઃ-પ્રસ્થં વિપાચયેત્ ।
વાત-પિત્તોદ્ભવં ક્ષિપ્રમ્ અપસ્મારં નિહન્તિ તત્

તદ્-વત્ કાશ-વિદારીક્ષુ-કુશ-ક્વાથ-શૃતં પયઃ ।
કૂષ્માણ્ડ-સ્વ-રસે સર્પિર્ અષ્ટા-દશ-ગુણે શૃતમ્

7.28બ્વ્ -કુશ-ક્વાથે શૃતં પયઃ 7.28બ્વ્ -કુશ-ક્વાથૈઃ શૃતં પયઃ
યષ્ટી-કલ્કમ્ અપસ્માર-હરં ધી-વાક્-સ્વર-પ્રદમ્ ।
કપિલાનાં ગવાં પિત્તં નાવને પરમં હિતમ્

7.29અવ્ યષ્ટી-કલ્કં અપસ્મારં 7.29બ્વ્ નાવનં પરમં હિતમ્ 7.29બ્વ્
હરેદ્ ધી-વાક્-સ્વર-પ્રદમ્
શ્વ-શૃગાલ-બિડાલાનાં સિંહાદીનાં ચ પૂજિતમ્ ।
ગોધા-નકુલ-નાગાનાં પૃષતર્ક્ષ-ગવામ્ અપિ

7.30દ્વ્ વૃષભર્ક્ષ-ગવામ્ અપિ 7.30દ્વ્ વૃક-ચર્ક-ગવામ્ અપિ
પિત્તેષુ સાધિતં તૈલં નસ્યે ઽભ્યઙ્ગે ચ શસ્યતે ।
ત્રિ-ફલા-વ્યોષ-પીતદ્રુ-યવ-ક્ષાર-ફણિજ્જકૈઃ

7.31અવ્ પિત્તેષુ સાધયેત્ તૈલં 7.31બ્વ્ નસ્યાભ્યઙ્ગેષુ શસ્યતે
શ્ર્ય્-આહ્વાપામાર્ગ-કારઞ્જ-બીજૈસ્ તૈલં વિપાચિતમ્ ।
બસ્ત-મૂત્રે હિતં નસ્યં ચૂર્ણં વા ધ્માપયેદ્ ભિષક્

7.32અવ્ શ્યામાપામાર્ગ-કારઞ્જ- 7.32બ્વ્ -બીજૈસ્ તૈલં પ્રસાધિતમ્ 7.32બ્વ્
-બીજૈસ્ તૈલં વિપાચયેત્
નકુલોલૂક-માર્જાર-ગૃધ્ર-કીટાહિ-કાક-જૈઃ ।
તુણ્ડૈઃ પક્ષૈઃ પુરીષૈશ્ ચ ધૂપમ્ અસ્ય પ્રયોજયેત્

7.33દ્વ્ ધૂમમ્ અસ્ય પ્રયોજયેત્ 7.33દ્વ્ ધૂપમ્ અસ્મૈ પ્રયોજયેત્
શીલયેત્ તૈલ-લશુનં પયસા વા શતાવરીમ્ ।
બ્રાહ્મી-રસં કુષ્ઠ-રસં વચાં વા મધુ-સંયુતામ્

સમં ક્રુદ્ધૈર્ અપસ્મારો દોષૈઃ શારીર-માનસૈઃ ।
યજ્ જાયતે યતશ્ ચૈષ મહા-મર્મ-સમાશ્રયઃ

તસ્માદ્ રસાયનૈર્ એનં દુશ્-ચિકિત્સ્યમ્ ઉપાચરેત્ ।
તદ્-આર્તં ચાગ્નિ-તોયાદેર્ વિષમાત્ પાલયેત્ સદા

7.36અવ્ તસ્માદ્ રસાયનેનૈનં 7.36ચ્વ્ તદ્-આર્તં ચાગ્નિ-તોયાદિ- 7.36દ્વ્ -વિષમાત્
પાલયેત્ સદા
મુક્તં મનો-વિકારેણ ત્વમ્ ઇત્થં કૃત-વાન્ ઇતિ ।
ન બ્રૂયાદ્ વિષયૈર્ ઇષ્ટૈઃ ક્લિષ્ટં ચેતો ઽસ્ય બૃંહયેત્