અષ્ટાઙ્ગહૃદયસૂત્ર · અધ્યાય 85

ઉત્તરસ્થાન
ભૂતં જયેદ્ અ-હિંસેચ્છં જપ-હોમ-બલિ-વ્રતૈઃ ।
તપઃ-શીલ-સમાધાન-દાન-જ્ઞાન-દયાદિભિઃ

5.1અવ્ ભૂતં જયેદ્ અ-હિંસોત્થં 5.1ચ્વ્ તપઃ-શીલ-સમાધ્યાન-
હિઙ્ગુ-વ્યોષાલ-નેપાલી-લશુનાર્ક-જટા-જટાઃ ।
અજલોમી સ-ગોલોમી ભૂતકેશી વચા લતા

5.2બ્વ્ -લશુનાર્ક-જટામયાઃ 5.2દ્વ્ ભૂતકેશી-વચા-લતાઃ 5.2દ્વ્ ભૂતકેશી વચા
બલા
કુક્કુટી સર્પગન્ધાખ્યા તિલાઃ કાણ-વિકાણિકે ।
વજ્રપ્રોક્તા વયઃસ્થા ચ શૃઙ્ગી મોહનવલ્લ્ય્ અપિ

5.3બ્વ્ તિલાઃ કાલ-વિકાણિકે 5.3બ્વ્ તિલાઃ કાણ-વિષાણિકે 5.3બ્વ્ તથા
કાણ-વિકાણિકે
5.3ચ્વ્ વજ્રપ્રોક્તા વયઃસ્થા વા
સ્રોતો-જાઞ્જન-રક્ષોઘ્નં રક્ષો-ઘ્નં ચાન્યદ્ ઔષધમ્ ।
ખરાશ્વ-શ્વાવિદ્-ઉષ્ટ્રર્ક્ષ-ગોધા-નકુલ-શલ્યકાત્

5.4દ્વ્ -ગોધા-નકુલ-મત્સ્યકાત્
દ્વીપિ-માર્જાર-ગો-સિંહ-વ્યાઘ્ર-સામુદ્ર-સત્-ત્વતઃ ।
ચર્મ-પિત્ત-દ્વિ-જ-નખા વર્ગે ઽસ્મિન્ સાધયેદ્ ઘૃતમ્

પુરાણમ્ અથ-વા તૈલં નવં તત્ પાન-નસ્યયોઃ ।
અભ્યઙ્ગે ચ પ્રયોક્તવ્યમ્ એષાં ચૂર્ણં ચ ધૂપને

એભિશ્ ચ ગુટિકાં યુઞ્જ્યાદ્ અઞ્જને સાવપીડને ।
પ્રલેપે કલ્કમ્ એતેષાં ક્વાથં ચ પરિષેચને

5.7બ્વ્ અઞ્જને સાવપીડકે
પ્રયોગો ઽયં ગ્રહોન્માદાન્ સાપસ્મારાઞ્ છમં નયેત્ ।
ગજાહ્વા-પિપ્પલી-મૂલ-વ્યોષામલક-સર્ષપાન્

ગોધા-નકુલ-માર્જાર-ઝષ-પિત્ત-પ્રપેષિતાન્ ।
નાવનાભ્યઙ્ગ-સેકેષુ વિદધીત ગ્રહાપહાન્

5.9બ્વ્ -શશ-પિત્ત-પ્રપેષિતાન્ 5.9બ્વ્ -ઋક્ષ-પિત્ત-પ્રપેષિતાન્
સિદ્ધાર્થક-વચા-હિઙ્ગુ-પ્રિયઙ્ગુ-રજની-દ્વયમ્ ।
મઞ્જિષ્ઠા શ્વેત-કટભી વરા શ્વેતાદ્રિકર્ણિકા

5.10ચ્વ્ મઞ્જિષ્ઠા-શ્વેત-કટભી- 5.10દ્વ્ -વરા-શ્વેતાદ્રિકર્ણિકાઃ
નિમ્બસ્ય પત્ત્રં બીજં તુ નક્તમાલ-શિરીષયોઃ ।
સુરાહ્વં ત્ર્ય્-ઊષણં સર્પિર્ ગો-મૂત્રે તૈશ્ ચતુર્-ગુણે

5.11દ્વ્ ગો-મૂત્રે ચ ચતુર્-ગુણે
સિદ્ધં સિદ્ધાર્થકં નામ પાને નસ્યે ચ યોજિતમ્ ।
ગ્રહાન્ સર્વાન્ નિહન્ત્ય્ આશુ વિશેષાદ્ આસુરાન્ ગ્રહાન્

કૃત્યા-લક્ષ્મી-વિષોન્માદ-જ્વરાપસ્માર-પાપ્મ ચ ।
એભિર્ એવૌષધૈર્ બસ્ત-વારિણા કલ્પિતો ઽ-ગદઃ

5.13બ્વ્ -જ્વરાપસ્માર-પાપ્મ-નુત્
પાન-નસ્યાઞ્જનાલેપ-સ્નાનોદ્ઘર્ષણ-યોજિતઃ ।
ગુણૈઃ પૂર્વ-વદ્ ઉદ્દિષ્ટો રાજ-દ્વારે ચ સિદ્ધિ-કૃત્

5.14ચ્વ્ સ ગુણૈઃ પૂર્વ-વદ્ દિષ્ટો
સિદ્ધાર્થક-વ્યોષ-વચાશ્વગન્ધા નિશા-દ્વયં હિઙ્ગુ-પલાણ્ડુ-કન્દઃ ।
બીજં કરઞ્જાત્ કુસુમં શિરીષાત્ ફલં ચ વલ્કં ચ કપિત્થ-વૃક્ષાત્

5.15બ્વ્ નિશા-દ્વયં હિઙ્ગુ-પલાણ્ડુ-કન્દમ્ 5.15દ્વ્ ફલં ચ કલ્કશ્ ચ
કપિત્થ-વૃક્ષાત્
5.15દ્વ્ ફલં ચ પુષ્પં ચ કપિત્થ-વૃક્ષાત્ 5.15દ્વ્ ફલં ચ વલ્કશ્ ચ
કપિત્થ-વૃક્ષાત્
સ-માણિમન્થં સ-નતં સ-કુષ્ઠં શ્યોણાક-મૂલં કિણિહી સિતા ચ ।
બસ્તસ્ય મૂત્રેણ સુ-ભાવિતં તત્ પિત્તેન ગવ્યેન ગુડાન્ વિદધ્યાત્

દુષ્ટ-વ્રણોન્માદ-તમો-નિશાન્ધાન્ ઉદ્બન્ધકાન્ વારિ-નિમગ્ન-દેહાન્ ।
દિગ્ધાહતાન્ દર્પિત-સર્પ-દષ્ટાંસ્ તે સાધયન્ત્ય્ અઞ્જન-નસ્ય-લેપૈઃ

5.17અવ્ દુષ્ટ-વ્રણોન્માદ-તમો-નિશાન્ધ્યમ્ 5.17બ્વ્ ઉદ્બદ્ધકાન્
વારિ-નિમગ્ન-દેહાન્
5.17દ્વ્ તાન્ સાધયન્ત્ય્ અઞ્જન-નસ્ય-લેપૈઃ 5.17દ્વ્ તે સાધયન્ત્ય્
અઞ્જન-પાન-લેપૈઃ
કાર્પાસાસ્થિ-મયૂર-પત્ત્ર-બૃહતી-નિર્માલ્ય-પિણ્ડીતક- ॥ 18અ ॥
5.18અવ્ કાર્પાસાસ્થિ-મયૂર-પિચ્છ-બૃહતી-નિર્માલ્ય-પિણ્ડીતક-
-ત્વઙ્-માંસી-વૃષ-દંશ-વિટ્-તુષ-વચા-કેશાહિ-નિર્મોકકૈઃ ॥ 18બ્ ॥
5.18બ્વ્ -ત્વગ્-વાંશી-વૃષ-દંશ-વિટ્-તુષ-વચા-કેશાહિ-નિર્મોચનૈઃ
5.18બ્વ્ -ત્વગ્-વાંશી-વૃષ-દંશ-વિણ્-નખ-વચા-કેશાહિ-નિર્મોચનૈઃ
5.18બ્વ્ -ત્વઙ્-માંસી-વૃષ-દંશ-વિટ્-તુષ-વચા-કેશાહિ-નિર્મોચનૈઃ
નાગેન્દ્ર-દ્વિ-જ-શૃઙ્ગ-હિઙ્ગુ-મરિચૈસ્ તુલ્યૈઃ કૃતં ધૂપનં ॥ 18ચ્ ॥
સ્કન્દોન્માદ-પિશાચ-રાક્ષસ-સુરાવેશ-જ્વર-ઘ્નં પરમ્ ॥ 18દ્ ॥
5.18દ્વ્ સ્કન્દોન્માદ-પિશાચ-રાક્ષસ-સુરાવેશ-ગ્રહ-ઘ્નં પરમ્
ત્રિ-કટુક-દલ-કુઙ્કુમ-ગ્રન્થિક-ક્ષાર-સિંહી-નિશા-દારુ-સિદ્ધાર્થ-યુગ્મામ્બુ-શક્રાહ્વ્
અયૈઃ ॥ 19અ ॥
સિત-લશુન-ફલ-ત્રયોશીર-તિક્તા-વચા-તુત્થ-યષ્ટી-બલા-લોહિતૈલા-શિલા-પદ્મકૈઃ ॥ 19બ્ ॥
દધિ-તગર-મધૂક-સાર-પ્રિયાહ્વા-વિષાખ્યા-વિષા-તાર્ક્ષ્ય-શૈલૈઃ સ-ચવ્યામયૈઃ
કલ્કિતૈઃ ॥ 19ચ્ ॥
ઘૃતમ્ અ-નવમ્ અ-શેષ-મૂત્રાંશ-સિદ્ધં મતં ભૂત-રાવાહ્વયં પાનતસ્ તદ્
ગ્રહ-ઘ્નં પરમ્ ॥ 19દ્ ॥
નત-મધુક-કરઞ્જ-લાક્ષા-પટોલી-સમઙ્ગા-વચા-પાટલી-હિઙ્ગુ-સિદ્ધાર્થ-સિંહી-નિશા-યુગ્
-લતા-રોહિણી- ॥ 20અ ॥
5.20અવ્
નત-મધુક-કરઞ્જ-લાક્ષા-પટોલી-સમઙ્ગા-વચા-પાટલા-હિઙ્ગુ-સિદ્ધાર્થ-સિંહી-નિશા-યુગ્
-લતા-રોહિણી-
-બદર-કટુ-ફલ-ત્રિકા-કાણ્ડ-દારુ-કૃમિઘ્નાજગન્ધામરાઙ્કોલ્લ-કોશાતકી-શિગ્રુ-નિમ્બા
મ્બુ દેન્દ્રાહ્વયૈઃ ॥ 20બ્ ॥
5.20બ્વ્
-બદર-કટુ-ફલ-ત્રિકા-કાણ્ડ-દારુ-કૃમિઘ્નાજગન્ધા-સુરાઙ્કોલ્લ-કોશાતકી-શિગ્રુ-નિમ્બા
મ્બુદેન્દ્રાહ્વયૈઃ
5.20બ્વ્
-મદન-કટુ-ફલ-ત્રિકા-કાણ્ડ-દારુ-કૃમિઘ્નાજગન્ધામરાઙ્કોલ્લ-કોશાતકી-શિગ્રુ-નિમ્બા
મ્બુદેન્દ્રાહ્વયૈઃ
5.20બ્વ્
મદન-કટુ-ફલ-ત્રિકા-કાણ્ડ-દારુ-કૃમિઘ્નાજગન્ધા-સુરાઙ્કોલ્લ-કોશાતકી-શિગ્રુ-નિમ્બા
મ્બુદેન્દ્રાહ્વયૈઃ
5.20બ્વ્
-મદન-કટુ-ફલ-ત્રિકા-કાણ્ડ-દારુ-કૃમિઘ્નાજગન્ધામૃતા-કોલ-કોશાતકી-શિગ્રુ-નિમ્બા
મ્બુદેન્દ્રાહ્વયૈઃ
ગદ-શુકતરુ-પુષ્પ-બીજોગ્ર-યષ્ટ્ય્-અદ્રિકર્ણી-નિકુમ્ભાગ્નિ-બિલ્વૈઃ સમૈઃ કલ્કિતૈર્
મૂત્ર-વર્ગેણ સિદ્ધં ઘૃતં ॥ 20ચ્ ॥
વિધિ-વિનિહિતમ્ આશુ સર્વૈઃ ક્રમૈર્ યોજિતં હન્તિ સર્વ-ગ્રહોન્માદ-કુષ્ઠ-જ્વરાંસ્
તન્ મહા-ભૂત- રાવં સ્મૃતમ્ ॥ 20દ્ ॥
5.20દ્વ્ વિધિ-વન્ નિહિતમ્ આશુ સર્વૈઃ ક્રમૈર્ યોજિતં હન્તિ
સર્વ-ગ્રહોન્માદ-કુષ્ઠ-જ્વરાંસ્ તન્ મહા-ભૂત- રાવં સ્મૃતમ્
5.20દ્વ્ ચિર-વિનિહિતમ્ આશુ સર્વૈઃ ક્રમૈર્ યોજિતં હન્તિ
સર્વ-ગ્રહોન્માદ-કુષ્ઠ-જ્વરાંસ્ તન્ મહા-ભૂત-રાવં સ્મૃતમ્
ગ્રહા ગૃહ્ણન્તિ યે યેષુ તેષાં તેષુ વિશેષતઃ ।
દિનેષુ બલિ-હોમાદીન્ પ્રયુઞ્જીત ચિકિત્સકઃ

સ્નાન-વસ્ત્ર-વસા-માંસ-મદ્ય-ક્ષીર-ગુડાદિ ચ ।
રોચતે યદ્ યદા યેભ્યસ્ તત્ તેષામ્ આહરેત્ તદા

5.22અવ્ સ્નાનં વસ્ત્રં વસા માંસં 5.22બ્વ્ મદ્યં ક્ષીર-ગુડાનિ વા
રત્નાનિ ગન્ધ-માલ્યાનિ બીજાનિ મધુ-સર્પિષી ।
ભક્ષ્યાશ્ ચ સર્વે સર્વેષાં સામાન્યો વિધિર્ ઇત્ય્ અયમ્

5.23અવ્ રક્તાનિ ગન્ધ-માલ્યાનિ 5.23ચ્વ્ ભક્ષાશ્ ચ સર્વે સર્વેષાં
સુરર્ષિ-ગુરુ-વૃદ્ધેભ્યઃ સિદ્ધેભ્યશ્ ચ સુરાલયે ।
દિશ્ય્ ઉત્તરસ્યાં તત્રાપિ દેવાયોપહરેદ્ બલિમ્

પશ્ચિમાયાં યથા-કાલં દૈત્ય-ભૂતાય ચત્વરે ।
ગન્ધર્વાય ગવાં માર્ગે સ-વસ્ત્રાભરણં બલિમ્

પિતૃ-નાગ-ગ્રહે નદ્યાં નાગેભ્યઃ પૂર્વ-દક્ષિણે ।
યક્ષાય યક્ષાયતને સરિતોર્ વા સમાગમે

5.26અવ્ પિતૃ-નામ-ગ્રહે નદ્યાં
ચતુષ્-પથે રાક્ષસાય ભીમેષુ ગહનેષુ ચ ।
રક્ષસાં દક્ષિણસ્યાં તુ પૂર્વસ્યાં બ્રહ્મ-રક્ષસામ્

5.27બ્વ્ ભીમેષુ ગહનેષુ વા
શૂન્યાલયે પિશાચાય પશ્ચિમાં દિશમ્ આસ્થિતે ।
શુચિ-શુક્લાનિ માલ્યાનિ ગન્ધાઃ ક્ષૈરેયમ્ ઓદનમ્

5.28બ્વ્ પશ્ચિમાં દિશમ્ આશ્રિતે 5.28બ્વ્ પશ્ચિમાયાં દિશિ સ્થિતે
દધિ ચ્છત્ત્રં ચ ધવલં દેવાનાં બલિર્ ઇષ્યતે ।
હિઙ્ગુ-સર્ષપ-ષડ્ગ્રન્થા-વ્યોષૈર્ અર્ધ-પલોન્મિતૈઃ

ચતુર્-ગુણે ગવાં મૂત્રે ઘૃત-પ્રસ્થં વિપાચયેત્ ।
તત્-પાન-નાવનાભ્યઙ્ગૈર્ દેવ-ગ્રહ-વિમોક્ષણમ્

નસ્યાઞ્જનં વચા-હિઙ્ગુ-લશુનં બસ્ત-વારિણા ।
દૈત્યે બલિર્ બહુ-ફલઃ સોશીર-કમલોત્પલઃ

5.31અવ્ નસ્યાઞ્જને વચા-હિઙ્ગુ-
નાગાનાં સુમનો-લાજ-ગુડાપૂપ-ગુડૌદનૈઃ ।
પરમાન્ન-મધુ-ક્ષીર-કૃષ્ણ-મૃન્-નાગકેસરૈઃ

વચા-પદ્મ-પુરોશીર-રક્તોત્પલ-દલૈર્ બલિઃ ।
શ્વેતપત્ત્રં ચ લોધ્રં ચ તગરં નાગ-સર્ષપાઃ

5.33અવ્ વચા-પાઠા-પુરોશીર-
શીતેન વારિણા પિષ્ટં નાવનાઞ્જનયોર્ હિતમ્ ।
યક્ષાણાં ક્ષીર-દધ્ય્-આજ્ય-મિશ્રકૌદન-ગુગ્ગુલુ

દેવદારૂત્પલં પદ્મં ઉશીરં વસ્ત્ર-કાઞ્ચનમ્ ।
હિરણ્યં ચ બલિર્ યોજ્યો મૂત્રાજ્ય-ક્ષીરમ્ એકતઃ

5.35બ્વ્ ઉશીરં વસ્ત્ર-ચન્દનમ્ 5.35બ્વ્ ઉશીરં વસ્ત્ર-કમ્બલમ્
સિદ્ધં સમોન્મિતં પાન-નાવનાભ્યઞ્જને હિતમ્ ।
હરીતકી હરિદ્રે દ્વે લશુનો મરિચં વચા

5.36અવ્ સિદ્ધં પલોન્મિતં પાન-
નિમ્બ-પત્ત્રં ચ બસ્તામ્બુ-કલ્કિતં નાવનાઞ્જનમ્ ।
બ્રહ્મ-રક્ષો-બલિઃ સિદ્ધં યવાનાં પૂર્ણમ્ આઢકમ્

5.37દ્વ્ યવાનાં ચૂર્ણમ્ આઢકમ્
તોયસ્ય કુમ્ભઃ પલલં છત્ત્રં વસ્ત્રમ્ વિલેપનમ્ ।
ગાયત્રી-વિંશતિ-પલ-ક્વાથે ઽર્ધ-પલિકૈઃ પચેત્

5.38અવ્ તોય-કુમ્ભં ચ પલલં
ત્ર્ય્-ઊષણ-ત્રિ-ફલા-હિઙ્ગુ-ષડ્ગ્રન્થા-મિશિ-સર્ષપૈઃ ।
સ-નિમ્બ-પત્ત્ર-લશુનૈઃ કુડવાન્ સપ્ત સર્પિષઃ

ગો-મૂત્રે ત્રિ-ગુણે પાન-નસ્યાભ્યઙ્ગેષુ તદ્ ધિતમ્ ।
રક્ષસાં પલલં શુક્લં કુસુમં મિશ્રકૌદનમ્

5.40અવ્ ગો-મૂત્રે ત્રિ-ગુણે સિદ્ધં 5.40બ્વ્ પાનાભ્યઙ્ગેષુ તદ્ ધિતમ્ 5.40દ્વ્
કુસુમં મિશ્રકૌદનઃ
બલિઃ પક્વામ-માંસાનિ નિષ્પાવા રુધિરોક્ષિતાઃ ।
નક્તમાલ-શિરીષ-ત્વઙ્-મૂલ-પુષ્પ-ફલાનિ ચ

5.41દ્વ્ -મૂલં પુષ્પં ફલાનિ ચ 5.41દ્વ્ -મૂલે પુષ્પં ફલાનિ ચ
તદ્-વચ્ ચ કૃષ્ણ-પાટલ્યા બિલ્વ-મૂલં કટુ-ત્રિકમ્ ।
હિઙ્ગ્વ્-ઇન્દ્રયવ-સિદ્ધાર્થ-લશુનામલકી-ફલમ્

નાવનાઞ્જનયોર્ યોજ્યો બસ્ત-મૂત્ર-યુતો ઽ-ગદઃ ।
એભિર્ એવ ઘૃતં સિદ્ધં ગવાં મૂત્રે ચતુર્-ગુણે

5.43બ્વ્ બસ્ત-મૂત્ર-હૃતો ઽ-ગદઃ 5.43બ્વ્ બસ્ત-મૂત્ર-દ્રુતો ઽ-ગદઃ
રક્ષો-ગ્રહાન્ વારયતે પાનાભ્યઞ્જન-નાવનૈઃ ।
પિશાચાનાં બલિઃ સીધુઃ પિણ્યાકઃ પલલં દધિ

મૂલકં લવણં સર્પિઃ સ-ભૂતૌદન-યાવકમ્ ।
હરિદ્રા-દ્વય-મઞ્જિષ્ઠા-મિશિ-સૈન્ધવ-નાગરમ્

5.45બ્વ્ પ્રભૂતૌદન-યાવકમ્ 5.45બ્વ્ પ્રાગ્-ભૂતૌદન-યાવકમ્ 5.45દ્વ્
-મિશિ-સૈન્ધવ-નાગરૈઃ
હિઙ્ગુ-પ્રિયઙ્ગુ-ત્રિ-કટુ-લશુન-ત્રિ-ફલા વચા ।
પાટલી-શ્વેત-કટભી-શિરીષ-કુસુમૈર્ ઘૃતમ્

5.46બ્વ્ -લશુન-ત્રિ-ફલા-વચાઃ 5.46ચ્વ્ પટોલી-શ્વેત-કટભી- 5.46ચ્વ્
પાટલા-શ્વેત-કટભી-
ગો-મૂત્ર-પાદિકં સિદ્ધં પાનાભ્યઞ્જનયોર્ હિતમ્ ।
બસ્તામ્બુ-પિષ્ટૈસ્ તૈર્ એવ યોજ્યમ્ અઞ્જન-નાવનમ્

દેવર્ષિ-પિતૃ-ગન્ધર્વે તીક્ષ્ણં નસ્યાદિ વર્જયેત્ ।
સર્પિઃ-પાનાદિ મૃદ્વ્ અસ્મિન્ ભૈષજ્યમ્ અવચારયેત્

ઋતે પિશાચાત્ સર્વેષુ પ્રતિકૂલં ચ નાચરેત્ ।
સ-વૈદ્યમ્ આતુરં ઘ્નન્તિ ક્રુદ્ધાસ્ તે હિ મહૌજસઃ

ઈશ્વરં દ્વા-દશ-ભુજં નાથમ્ આર્યાવલોકિતમ્ ।
સર્વ-વ્યાધિ-ચિકિત્સાં ચ જપન્ સર્વ-ગ્રહાન્ જયેત્

5.50ચ્વ્ સર્વ-વ્યાધિ-ચિકિત્સન્તં 5.50ચ્વ્ સર્વ-વ્યાધિ-ચિકિત્સં ચ 5.50ચ્વ્
સર્વ-વ્યાધિ-ચિકિત્સિતં
તથોન્માદાન્ અપસ્મારાન્ અન્યં વા ચિત્ત-વિપ્લવમ્ ।
મહા-વિદ્યાં ચ માયૂરીં શુચિં તં શ્રાવયેત્ સદા

5.51બ્વ્ અન્યાન્ વા ચિત્ત-વિભ્રમાન્ 5.51દ્વ્ શુચિસ્ તં શ્રાવયેત્ સદા
ભૂતેશં પૂજયેત્ સ્થાણું પ્રમથાખ્યાંશ્ ચ તદ્-ગણાન્ ।
જપન્ સિદ્ધાંશ્ ચ તન્-મન્ત્રાન્ ગ્રહાન્ સર્વાન્ અપોહતિ

યચ્ ચાન્-અન્તરયોઃ કિઞ્-ચિદ્ વક્ષ્યતે ઽધ્યાયયોર્ હિતમ્ ।
યચ્ ચોક્તમ્ ઇહ તત્ સર્વં પ્રયુઞ્જીત પરસ્-પરમ્