અષ્ટાઙ્ગહૃદયસૂત્ર · અધ્યાય 84

3.60દ્વ્ ગ્રહ-વ્યાપદ્ય્ ઉપદ્રવાન્
બાલામય-નિષેધોક્ત-ભેષજૈઃ સમુપાચરેત્ ॥ 60ઊઅબ્ ॥
3.60ઊબ્વ્ -ભૈષજ્યૈઃ સમુપાચરેત્
ઉત્તરસ્થાન
લક્ષયેજ્ જ્ઞાન-વિજ્ઞાન-વાક્-ચેષ્ટા-બલ-પૌરુષમ્ ।
પુરુષે ઽ-પૌરુષં યત્ર તત્ર ભૂત-ગ્રહં વદેત્

ભૂતસ્ય રૂપ-પ્રકૃતિ-ભાષા-ગત્ય્-આદિ-ચેષ્ટિતૈઃ ।
યસ્યાનુકારં કુરુતે તેનાવિષ્ટં તમ્ આદિશેત્

સો ઽષ્ટા-દશ-વિધો દેવ-દાનવાદિ-વિભેદતઃ ।
હેતુસ્ તદ્-અનુષક્તૌ તુ સદ્યઃ પૂર્વ-કૃતો ઽથ-વા

4.3દ્વ્ સદ્યઃ પૂર્વં કૃતો ઽથ-વા
પ્રજ્ઞાપરાધઃ સુ-તરાં તેન કામાદિ-જન્મના ।
લુપ્ત-ધર્મ-વ્રતાચારઃ પૂજ્યાન્ અપ્ય્ અતિવર્તતે

4.4દ્વ્ પૂજ્યાનામ્ અતિવર્તનૈઃ
તં તથા ભિન્ન-મર્યાદં પાપમ્ આત્મોપઘાતિનમ્ ।
દેવાદયો ઽપ્ય્ અનુઘ્નન્તિ ગ્રહાશ્ છિદ્ર-પ્રહારિણઃ

છિદ્રં પાપ-ક્રિયારમ્ભઃ પાકો ઽન્-ઇષ્ટસ્ય કર્મણઃ ।
એકસ્ય શૂન્યે ઽવસ્થાનં શ્મશાનાદિષુ વા નિશિ

દિગ્-વાસસ્-ત્વં ગુરોર્ નિન્દા રતેર્ અ-વિધિ-સેવનમ્ ।
અ-શુચેર્ દેવતાર્ચાદિ પર-સૂતક-સંકરઃ

4.7ચ્વ્ અ-શુચેર્ દેવતારાદ્ધિઃ 4.7દ્વ્ પર-સૂતક-સંકરાત્
હોમ-મન્ત્ર-બલીજ્યાનાં વિ-ગુણં પરિકર્મ ચ ।
સમાસાદ્ દિન-ચર્યાદિ-પ્રોક્તાચાર-વ્યતિક્રમઃ

4.8દ્વ્ -પ્રોક્તાનાં ચ વિપર્યયઃ
ગૃહ્ણન્તિ શુક્લ-પ્રતિપત્-ત્રયો-દશ્યોઃ સુરા નરમ્ ।
શુક્લ-ત્રયો-દશી-કૃષ્ણ-દ્વા-દશ્યોર્ દાનવા ગ્રહાઃ

4.9દ્વ્ -દ્વા-દશ્યોર્ દાનવ-ગ્રહાઃ
ગન્ધર્વાસ્ તુ ચતુર્-દશ્યાં દ્વા-દશ્યાં ચોરગાઃ પુનઃ ।
પઞ્ચમ્યાં શુક્લ-સપ્તમ્ય્-એકા-દશ્યોસ્ તુ ધનેશ્વરાઃ

4.10ચ્વ્ પઞ્ચમ્યાં શુક્લ-સપ્તમ્યામ્ 4.10દ્વ્ એકા-દશ્યાં ધનેશ્વરાઃ
શુક્લાષ્ટ-પઞ્ચમી-પૌર્ણમાસીષુ બ્રહ્મ-રાક્ષસાઃ ।
કૃષ્ણે રક્ષઃ-પિશાચાદ્યા નવ-દ્વા-દશ-પર્વસુ

4.11અવ્ શુક્લાષ્ટ-પઞ્ચમી-પૂર્ણ- 4.11બ્વ્ -માસીષુ બ્રહ્મ-રાક્ષસાઃ
દશામાવાસ્યયોર્ અષ્ટ-નવમ્યોઃ પિતરો ઽપરે ।
ગુરુ-વૃદ્ધાદયઃ પ્રાયઃ કાલં સંધ્યાસુ લક્ષયેત્

4.12અવ્ દર્શામાવાસ્યયોર્ અષ્ટ- 4.12અવ્ દશામાવાસ્યયોઃ ષષ્ઠી-
ફુલ્લ-પદ્મોપમ-મુખં સૌમ્ય-દૃષ્ટિમ્ અ-કોપનમ્ ।
અલ્પ-વાક્-સ્વેદ-વિણ્-મૂત્રં ભોજનાન્-અભિલાષિણમ્

4.13ચ્વ્ સ્વ્-અલ્પ-વાક્-સ્વેદ-વિણ્-મૂત્રં
દેવ-દ્વિ-જાતિ-પરમં શુચિં સંસ્કૃત-વાદિનમ્ ।
મીલયન્તં ચિરાન્ નેત્રે સુરભિં વર-દાયિનમ્

શુક્લ-માલ્યામ્બર-સરિચ્-છૈલોચ્ચ-ભવન-પ્રિયમ્ ।
અ-નિદ્રમ્ અ-પ્રધૃષ્યં ચ વિદ્યાદ્ દેવ-વશી-કૃતમ્

4.15અવ્ શુક્લ-માલ્યામ્બર-ધરં 4.15બ્વ્ શૈલોચ્ચ-ભવન-પ્રિયમ્
જિહ્મ-દૃષ્ટિં દુર્-આત્માનં ગુરુ-દેવ-દ્વિ-જ-દ્વિષમ્ ।
નિર્-ભયં માનિનં શૂરં ક્રોધનં વ્યવસાયિનમ્

4.16ચ્વ્ નિર્-ભયં માનિનં ક્રૂરં
રુદ્રઃ સ્કન્દો વિશાખો ઽહમ્ ઇન્દ્રો ઽહમ્ ઇતિ વાદિનમ્ ।
સુરા-માંસ-રુચિં વિદ્યાદ્ દૈત્ય-ગ્રહ-ગૃહીતકમ્

4.17અવ્ રુદ્રઃ સ્કન્દઃ પિશાચો ઽહમ્ 4.17ચ્વ્ મદ્ય-માંસ-રુચિં વિદ્યાદ્ 4.17દ્વ્
દૈત્ય-ગ્રહ-વશી-કૃતમ્
સ્વ્-આચારં સુરભિં હૃષ્ટં ગીત-નર્તન-કારિણમ્ ।
સ્નાનોદ્યાન-રુચિં રક્ત-વસ્ત્ર-માલ્યાનુલેપનમ્

4.18અવ્ સ્વ્-આચાર-સુરભિ-શિષ્ટ- 4.18અવ્ સ્વે-ચરં સુરભિં હૃષ્ટં 4.18બ્વ્
-ગીત-નર્તન-કારિણમ્
4.18ચ્વ્ સ્નાનોદ્યાન-રતં રક્ત-
શૃઙ્ગાર-લીલાભિરતં ગન્ધર્વાધ્યુષિતં વદેત્ ।
રક્તાક્ષં ક્રોધનં સ્તબ્ધ-દૃષ્ટિં વક્ર-ગતિં ચલમ્

4.19અવ્ શૃઙ્ગાર-માલ્યાભિરતં 4.19અવ્ શૃઙ્ગાર-લીલાભિહિતં
શ્વસન્તમ્ અ-નિશં જિહ્વા-લોલિનં સૃક્કિણી-લિહમ્ ।
પ્રિય-દુગ્ધ-ગુડ-સ્નાનમ્ અધો-વદન-શાયિનમ્

ઉરગાધિષ્ઠિતં વિદ્યાત્ ત્રસ્યન્તં ચાતપ-ત્રતઃ ।
વિપ્લુત-ત્રસ્ત-રક્તાક્ષં શુભ-ગન્ધં સુ-તેજસમ્

પ્રિય-નૃત્ય-કથા-ગીત-સ્નાન-માલ્યાનુલેપનમ્ ।
મત્સ્ય-માંસ-રુચિં હૃષ્ટં તુષ્ટં બલિનમ્ અ-વ્યથમ્

4.22અવ્ પ્રિય-નર્ત-કથા-ગીત- 4.22ચ્વ્ મત્સ્ય-માંસ-રુચિં હૃષ્ટ- 4.22દ્વ્
-તુષ્ટં બલિનમ્ અ-વ્યથમ્
4.22દ્વ્ તુષ્ટં બલિનમ્ અ-વ્યયમ્
ચલિતાગ્ર-કરં કસ્મૈ કિં દદામીતિ વાદિનમ્ ।
રહસ્ય-ભાષિણં વૈદ્ય-દ્વિ-જાતિ-પરિભાવિનમ્

4.23દ્વ્ -દ્વિ-જાતિ-પરિવાદિનમ્
અલ્પ-રોષં દ્રુત-ગતિં વિદ્યાદ્ યક્ષ-ગૃહીતકમ્ ।
હાસ્ય-નૃત્ય-પ્રિયં રૌદ્ર-ચેષ્ટં છિદ્ર-પ્રહારિણમ્

4.24અવ્ અલ્પ-રોષં હૃત-ગતિં 4.24ચ્વ્ હાસ્ય-નૃત્ત-પ્રિયં રૌદ્ર- 4.24ચ્વ્
હાસ્ય-નૃત્ય-કરં રૌદ્ર-
આક્રોશિનં શીઘ્ર-ગતિં દેવ-દ્વિ-જ-ભિષગ્-દ્વિષમ્ ।
આત્માનં કાષ્ઠ-શસ્ત્રાદ્યૈર્ ઘ્નન્તં ભોઃ-શબ્દ-વાદિનમ્

4.25દ્વ્ ઘ્નન્તં ગો-શબ્દ-વાદિનમ્
શાસ્ત્ર-વેદ-પઠં વિદ્યાદ્ ગૃહીતં બ્રહ્મ-રાક્ષસૈઃ ।
સ-ક્રોધ-દૃષ્ટિં ભ્રૂ-કુટીમ્ ઉદ્વહન્તં સ-સંભ્રમં

4.26બ્વ્ ગૃહીતં બ્રહ્મ-રાક્ષસા
પ્રહરન્તં પ્રધાવન્તં શબ્દન્તં ભૈરવાનનમ્ ।
અન્નાદ્ વિનાપિ બલિનં નષ્ટ-નિદ્રં નિશા-ચરમ્

4.27બ્વ્ રુદન્તં ભૈરવાનનમ્
નિર્-લજ્જમ્ અ-શુચિં શૂરં ક્રૂરં પરુષ-ભાષિણમ્ ।
રોષણં રક્ત-માલ્ય-સ્ત્રી-રક્ત-મદ્યામિષ-પ્રિયમ્

4.28દ્વ્ -મેઘ-મદ્યામિષ-પ્રિયમ્
દૃષ્ટ્વા ચ રક્તં માંસં વાલિહાનં દશન-ચ્છદૌ ।
હસન્તમ્ અન્ન-કાલે ચ રાક્ષસાધિષ્ઠિતં વદેત્

4.29અવ્ દૃષ્ટ્વા ચ રક્ત-માંસાનિ 4.29બ્વ્ લિહાનં દશન-ચ્છદૌ
અ-સ્વસ્થ-ચિત્તં નૈક-ત્ર તિષ્ઠન્તં પરિધાવિનમ્ ।
ઉચ્છિષ્ટ-નૃત્ય-ગન્ધર્વ-હાસ-મદ્યામિષ-પ્રિયમ્

નિર્ભર્ત્સનાદ્ દીન-મુખં રુદન્તમ્ અ-નિમિત્તતઃ ।
નખૈર્ લિખન્તમ્ આત્માનં રૂક્ષ-ધ્વસ્ત-વપુઃ-સ્વરમ્

આવેદયન્તમ્ દુઃખાદિ સંબદ્ધા-બદ્ધ-ભાષિણમ્ ।
નષ્ટ-સ્મૃતિં શૂન્ય-રતિં લોલં નગ્નં મલીમસમ્

4.32અવ્ આવેદયન્તમ્ દુઃખાનિ
રથ્યા-ચૈલ-પરીધાનં તૃણ-માલા-વિભૂષણમ્ ।
આરોહન્તં ચ કાષ્ઠાશ્વં તથા સંકર-કૂટકમ્

4.33ચ્વ્ આરોહન્તં ચ કાષ્ઠાશ્મ- 4.33દ્વ્ -રાશિં સંકર-કૂટકમ્ 4.33દ્વ્ તથા
સંકાર-કૂટકમ્
બહ્વ્-આશિનં પિશાચેન વિજાનીયાદ્ અધિષ્ઠિતમ્ ।
પ્રેતાકૃતિ-ક્રિયા-ગન્ધં ભીતમ્ આહાર-વિદ્વિષમ્

4.34દ્વ્ ભીરુમ્ આહાર-વિદ્વિષમ્
તૃણ-ચ્છિદં ચ પ્રેતેન ગૃહીતં નરમ્ આદિશેત્ ।
બહુ-પ્રલાપં કૃષ્ણાસ્યં પ્રવિલમ્બિત-યાયિનમ્

શૂન-પ્રલમ્બ-વૃષણં કૂષ્માણ્ડાધિષ્ઠિતં વદેત્ ।
ગૃહીત્વા કાષ્ઠ-લોષ્ટાદિ ભ્રમન્તં ચીર-વાસસમ્

4.36ચ્વ્ ગૃહીત્વા કાષ્ઠ-લોહાદિ
નગ્નં ધાવન્તમ્ ઉત્ત્રસ્ત-દૃષ્ટિં તૃણ-વિભૂષણમ્ ।
શ્મશાન-શૂન્યાયતન-રથ્યૈક-દ્રુમ-સેવિનમ્

તિલાન્ન-મદ્ય-માંસેષુ સતતં સક્ત-લોચનં ।
નિષાદાધિષ્ઠિતં વિદ્યાદ્ વદન્તં પરુષાણિ ચ

4.38બ્વ્ સંસક્તં રક્ત-લોચનમ્ 4.38બ્વ્ સતતં રક્ત-લોચનમ્ 4.38બ્વ્
સ-રક્તં રક્ત-લોચનમ્
4.38ચ્વ્ કર્કોટાધિષ્ઠિતં વિન્દ્યાદ્
યાચન્તમ્ ઉદકં ચાન્નં ત્રસ્ત-લોહિત-લોચનમ્ ।
ઉગ્ર-વાક્યં ચ જાનીયાન્ નરમ્ ઔકિરણાર્દિતમ્

4.39અવ્ ધાવન્તમ્ ઉદકં નાન્નં 4.39અવ્ યાચન્તમ્ ઉદકં નાન્નં 4.39અવ્
યાચન્તમ્ ઉદકાન્નં ચ
4.39બ્વ્ રક્ત-વિત્રસ્ત-લોચનમ્ 4.39દ્વ્ નરમ્ ઔત્કિરણાર્દિતમ્ 4.39દ્વ્ નરં
મૌકિરણાર્દિતમ્
4.39દ્વ્ નરમ્ ઉત્તરુણાર્દિતમ્
ગન્ધ-માલ્ય-રતિં સત્ય-વાદિનં પરિવેપિનમ્ ।
બહુ-નિદ્રં ચ જાનીયાદ્ વેતાલેન વશી-કૃતમ્

4.40અવ્ ગન્ધ-માલ્ય-રતં સત્ય- 4.40અવ્ ગન્ધ-માલ્ય-રુચિં સત્ય- 4.40બ્વ્
-વાદિનં પરિવેદિનમ્
4.40બ્વ્ -વાદિનં પરિદેવિનમ્ 4.40દ્વ્ વૈતાલેન વશી-કૃતમ્
અ-પ્રસન્ન-દૃશં દીન-વદનં શુષ્ક-તાલુકમ્ ।
ચલન્-નયન-પક્ષ્માણં નિદ્રાલું મન્દ-પાવકમ્

અપસવ્ય-પરીધાનં તિલ-માંસ-ગુડ-પ્રિયમ્ ।
સ્ખલદ્-વાચં ચ જાનીયાત્ પિતૃ-ગ્રહ-વશી-કૃતમ્

4.42ચ્વ્ સ્ખલદ્-વાચં વિજાનીયાત્
ગુરુ-વૃદ્ધર્ષિ-સિદ્ધાભિશાપ-ચિન્તાનુરૂપતઃ ।
વ્યાહારાહાર-ચેષ્ટાભિર્ યથા-સ્વં તદ્-ગ્રહં વદેત્

4.43અવ્ ગુરુ-વૃદ્ધર્ષિ-સિદ્ધાનાં 4.43બ્વ્ શાપ-ચિન્તાનુરૂપતઃ 4.43બ્વ્
ંશાપ-ચિત્તાનુરૂપતઃ
4.43બ્વ્ શાપ-ચિત્તાનુરૂપતઃ 4.43ચ્વ્ વિહારાહાર-ચેષ્ટાભિર્ 4.43દ્વ્ યથા-સ્વં
તં ગ્રહં વદેત્
કુમાર-વૃન્દાનુગતં નગ્નમ્ ઉદ્ધત-મૂર્ધ-જમ્ ।
અ-સ્વસ્થ-મનસં દૈર્ઘ્ય-કાલિકં સ-ગ્રહં ત્યજેત્