અષ્ટાઙ્ગહૃદયસૂત્ર · અધ્યાય 80

કલ્પસ્થાન
ધન્વે સાધારણે દેશે સમે સન્-મૃત્તિકે શુચૌ ।
શ્મશાન-ચૈત્યાયતન-શ્વભ્ર-વલ્મીક-વર્જિતે

6.1અવ્ ધન્વ-સાધારણે દેશે 6.1ચ્વ્ શ્મશાન-ચૈત્યાદ્યતન-
મૃદૌ પ્રદક્ષિણ-જલે કુશ-રોહિષ-સંસ્તૃતે ।
અ-ફાલ-કૃષ્ટે ઽન્-આક્રાન્તે પાદપૈર્ બલ-વત્-તરૈઃ

6.2બ્વ્ કુશ-રોહિષ-સંસ્કૃતે
શસ્યતે ભેષજં જાતં યુક્તં વર્ણ-રસાદિભિઃ ।
જન્ત્વ્-અ-જગ્ધં દવા-દગ્ધમ્ અ-વિદગ્ધં ચ વૈકૃતૈઃ

6.3ચ્વ્ જન્ત્વ્-અ-જુષ્ટં દવા-દગ્ધમ્ 6.3દ્વ્ અ-વિજગ્ધં ચ વૈકૃતૈઃ
ભૂતૈશ્ છાયાતપામ્બ્વ્-આદ્યૈર્ યથા-કાલં ચ સેવિતમ્ ।
અવગાઢ-મહા-મૂલમ્ ઉદીચીં દિશમ્ આશ્રિતમ્

6.4દ્વ્ ઉદીચીં દિશમ્ આસ્થિતમ્
મહેન્દ્ર-રામ-કૃષ્ણાનાં બ્રાહ્મણાનાં ગવામ્ અપિ ।
તપસા તેજસા વાપિ પ્રશામ્યધ્વં શિવાય વૈ ॥ 4+(1) ॥
6.4+(1)ચ્વ્ તપસાં તેજસાં વાપિ 6.4+(1)દ્વ્ પ્રશામ્યધ્વં શમાય વૈ
મન્ત્રેણાનેન મતિ-માન્ સર્વમ્ અપ્ય્ ઔષધં નયેત્ ॥ 4+(2)અબ્ ॥
અથ કલ્યાણ-ચરિતઃ શ્રાદ્ધઃ શુચિર્ ઉપોષિતઃ ।
ગૃહ્ણીયાદ્ ઔષધં સુ-સ્થં સ્થિતં કાલે ચ કલ્પયેત્

સ-ક્ષીરં તદ્ અ-સંપત્તાવ્ અન્-અતિક્રાન્ત-વત્સરમ્ ।
ઋતે ગુડ-ઘૃત-ક્ષૌદ્ર-ધાન્ય-કૃષ્ણા-વિડઙ્ગતઃ

6.6ચ્વ્ ઋતે ઘૃત-ગુડ-ક્ષૌદ્ર-
પયો બાષ્કયણં ગ્રાહ્યં વિણ્-મૂત્રં તચ્ ચ ની-રુજામ્ ।
વયો-બલ-વતાં ધાતુ-પિચ્છ-શૃઙ્ગ-ખુરાદિકમ્

6.7બ્વ્ વિણ્-મૂત્રં તચ્ ચ ની-રુજિ 6.7બ્વ્ વિણ્-મૂત્રં તચ્ ચ ની-રુજમ્ 6.7દ્વ્
-પુચ્છ-શૃઙ્ગ-ખુરાદિકમ્
6.7દ્વ્ -પિત્ત-શૃઙ્ગ-ખુરાદિકમ્
કષાય-યોનયઃ પઞ્ચ રસા લવણ-વર્જિતાઃ ।
રસઃ કલ્કઃ શૃતઃ શીતઃ ફાણ્ટશ્ ચેતિ પ્રકલ્પના

6.8દ્વ્ ફાણ્ટશ્ ચેતિ પ્રકલ્પનાઃ
પઞ્ચ-ધૈવ કષાયાણાં પૂર્વં પૂર્વં બલાધિકા ।
સદ્યઃ-સમુદ્ધૃતાત્ ક્ષુણ્ણાદ્ યઃ સ્રવેત્ પટ-પીડિતાત્

6.9અવ્ પઞ્ચ ચૈવ કષાયાણાં 6.9બ્વ્ પૂર્વં પૂર્વં બલાધિકાઃ 6.9બ્વ્ પૂર્વં
પૂર્વં બલાવહાઃ
6.9ચ્વ્ સદ્યઃ-સમુદ્ધૃત-ક્ષુણ્ણાદ્ 6.9દ્વ્ યઃ સ્રવેત્ પટ-પીડનાત્
સ્વ-રસઃ સ સમુદ્દિષ્ટઃ કલ્કઃ પિષ્ટો દ્રવાપ્લુતઃ ।
ચૂર્ણો ઽ-પ્લુતઃ શૃતઃ ક્વાથઃ શીતો રાત્રિં દ્રવે સ્થિતઃ

6.10દ્વ્ શીતો રાત્રૌ દ્રવે સ્થિતઃ
સદ્યો-ઽભિષુત-પૂતસ્ તુ ફાણ્ટસ્ તન્-માન-કલ્પને ।
યુઞ્જ્યાદ્ વ્યાધ્ય્-આદિ-બલતસ્ તથા ચ વચનં મુનેઃ

6.11અવ્ સદ્યો-ઽભિક્ષુણ્ણ-પૂતસ્ તુ
માત્રાયા ન વ્યવસ્થાસ્તિ વ્યાધિં કોષ્ઠં બલં વયઃ ।
આલોચ્ય દેશ-કાલૌ ચ યોજ્યા તદ્-વચ્ ચ કલ્પના

6.12અવ્ માત્રાયા નાસ્ત્ય્ અવસ્થાનં 6.12બ્વ્ દોષમ્ અગ્નિં બલં વયઃ
મધ્યં તુ માનં નિર્દિષ્ટં સ્વ-રસસ્ય ચતુઃ-પલમ્ ।
પેષ્યસ્ય કર્ષમ્ આલોડ્યં તદ્ દ્રવસ્ય પલ-ત્રયે

6.13અવ્ મધ્ય-માનં વિનિર્દિષ્ટં
ક્વાથં દ્રવ્ય-પલે કુર્યાત્ પ્રસ્થાર્ધં પાદ-શેષિતમ્ ।
શીતં પલે પલૈઃ ષડ્ભિશ્ ચતુર્ભિસ્ તુ તતો ઽપરમ્

6.14દ્વ્ ચતુર્ભિશ્ ચ તતો ઽપરમ્ 6.14દ્વ્ ચતુર્ભિસ્ તુ તતઃ પરમ્
સ્નેહ-પાકે ત્વ્ અ-માનોક્તૌ ચતુર્-ગુણ-વિવર્ધિતમ્ ।
કલ્ક-સ્નેહ-દ્રવં યોજ્યમ્ અધીતે શૌનકઃ પુનઃ

સ્નેહે સિધ્યતિ શુદ્ધામ્બુ-નિઃક્વાથ-સ્વ-રસૈઃ ક્રમાત્ ।
કલ્કસ્ય યોજયેદ્ અંશં ચતુર્થં ષષ્ઠમ્ અષ્ટમમ્

પૃથક્ સ્નેહ-સમં દદ્યાત્ પઞ્ચ-પ્રભૃતિ તુ દ્રવમ્ ।
નાઙ્ગુલી-ગ્રાહિ-તા કલ્કે ન સ્નેહે ઽગ્નૌ સ-શબ્દ-તા

6.17અવ્ દ્રવં તુ પઞ્ચ-પ્રભૃતિ 6.17બ્વ્ પૃથક્ સ્નેહ-સમં ક્ષિપેત્
શુષ્ક-દ્રવ્યં યદા ન સ્યાત્ તદા સદ્યઃ-સમુદ્ધૃતમ્ ।
દ્વિ-ગુણં તત્ પ્રયોક્તવ્યં કુડવાદિ દ્રવં તથા ॥ 17.1+1 ॥
વર્ણાદિ-સંપચ્ ચ યદા તદૈનં શીઘ્રમ્ આહરેત્ ।
ઘૃતસ્ય ફેનોપશમસ્ તૈલસ્ય તુ તદ્-ઉદ્ભવઃ

6.18દ્ચ્ તૈલસ્ય ચ તદ્-ઉદ્ભવઃ
લેહસ્ય તન્તુ-મત્-તાપ્સુ મજ્જનં સરણં ન ચ ।
પાકસ્ તુ ત્રિ-વિધો મન્દશ્ ચિક્કણઃ ખર-ચિક્કણઃ

6.19બ્વ્ મજ્જનં શરણં ન ચ
મન્દઃ કલ્ક-સમે કિટ્ટે ચિક્કણો મદનોપમે ।
કિઞ્-ચિત્ સીદતિ કૃષ્ણે ચ વર્ત્ય-માને ચ પશ્ચિમઃ

6.20દ્વ્ વર્તિ-માને ચ પશ્ચિમઃ 6.20દ્વ્ વર્તમાને ચ પશ્ચિમઃ 6.20દ્વ્
વર્તમાને તુ પશ્ચિમઃ
દગ્ધો ઽત ઊર્ધ્વં નિષ્કાર્યઃ સ્યાદ્ આમસ્ ત્વ્ અગ્નિ-સાદ-કૃત્ ।
મૃદુર્ નસ્યે ખરો ઽભ્યઙ્ગે પાને વસ્તૌ ચ ચિક્કણઃ

શાણં પાણિ-તલં મુષ્ટિં કુડવં પ્રસ્થમ્ આઢકમ્ ।
દ્રોણં વહં ચ ક્રમ-શો વિજાનીયાચ્ ચતુર્-ગુણમ્

દ્વિ-ગુણં યોજયેદ્ આર્દ્રં કુડવાદિ તથા દ્રવમ્ ।
પેષણાલોડને વારિ સ્નેહ-પાકે ચ નિર્-દ્રવે

કલ્પયેત્ સદૃશાન્ ભાગાન્ પ્રમાણં યત્ર નોદિતમ્ ।
કલ્કી-કુર્યાચ્ ચ ભૈષજ્યમ્ અ-નિરૂપિત-કલ્પનમ્

અઙ્ગાન્-ઉક્તૌ તુ મૂલં સ્યાદ્ અ-પ્રસિદ્ધૌ તદ્ એવ તુ ।
દ્વૌ શાણૌ વટકઃ કોલં બદરં દ્રઙ્ક્ષણશ્ ચ તૌ

6.25અવ્ અ-નિર્દિષ્ટા-પ્રસિદ્ધેષુ 6.25બ્વ્ મૂલં ગ્રાહ્યં ત્વગ્-આદિષુ 6.25ચ્વ્
દ્વૌ શાણૌ વટકઃ કોલો
ષડ્ વંશ્યસ્ તુ મરીચિઃ સ્યાત્ ષણ્ મરીચ્યસ્ તુ સર્ષપઃ ।
તણ્ડુલઃ સર્ષપાસ્ ત્વ્ અષ્ટૌ ધાન્ય-માષસ્ તુ તૌ યવઃ ॥ 25.1+(1) ॥
6.25.1+(1)દ્વ્ ધાન્ય-માષશ્ ચ તૌ યવઃ
તાવ્ અણ્ડિકા ચતુર્ભિસ્ તૈર્ માષકઃ શાણકસ્ તથા ॥ 25.1+(2)અબ્ ॥
6.25.1+(2)અવ્ તાવન્તો ગદિતા માષાઃ 6.25.1+(2)અવ્ તૈસ્ તુર્યૈર્ ગુઞ્જકા માષસ્
6.25.1+(2)બ્વ્ શાણો ઽયં મુનિભિઃ સ્મૃતઃ 6.25.1+(2)બ્વ્ તુર્યાભિઃ શાણકઃ સ્મૃતઃ
અક્ષં પિચુઃ પાણિ-તલં સુવર્ણં કવડ-ગ્રહઃ ।
કર્ષો બિડાલ-પદકં તિન્દુકઃ પાણિ-માનિકા

6.26બ્વ્ સુવર્ણં કવડ-ગ્રહમ્ 6.26દ્વ્ તિન્દુકં પાણિ-માનિકા
શબ્દાન્ય-ત્વમ્ અ-ભિન્ને ઽર્થે શુક્તિર્ અષ્ટમિકા પિચૂ ।
પલં પ્રકુઞ્ચો બિલ્વં ચ મુષ્ટિર્ આમ્રં ચતુર્થિકા

6.27અવ્ શબ્દાન્ એવમ્ અ-ભિન્ને ઽર્થે 6.27અવ્ શબ્દા હ્ય્ અમી અ-ભિન્ને ઽર્થે
દ્વે પલે પ્રસૃતસ્ તૌ દ્વાવ્ અઞ્જલિસ્ તૌ તુ માનિકા ।
આઢકં ભાજનં કંસો દ્રોણઃ કુમ્ભો ઘટો ઽર્મણમ્

6.28અવ્ દ્વે પલે પ્રસૃતિસ્ તૌ દ્વાવ્
તુલા પલ-શતં તાનિ વિંશતિર્ ભાર ઉચ્યતે ।
હિમવદ્-વિન્ધ્ય-શૈલાભ્યાં પ્રાયો વ્યાપ્તા વસુન્ધરા