અષ્ટાઙ્ગહૃદયસૂત્ર · અધ્યાય 69

અયસ્-તિલ-ત્ર્ય્-ઊષણ-કોલ-ભાગૈઃ સર્વૈઃ સમં માક્ષિક-ધાતુ-ચૂર્ણમ્ ।
તૈર્ મોદકઃ ક્ષૌદ્ર-યુતો ઽનુ-તક્રઃ પાણ્ડ્વ્-આમયે દૂર-ગતે ઽપિ શસ્તઃ ॥ 57+1 ॥
ચિકિત્સાસ્થાન
સર્વ-ત્ર સર્વાઙ્ગ-સરે દોષ-જે શ્વયથૌ પુરા ।
સામે વિશોષિતો ભુક્ત્વા લઘુ કોષ્ણામ્ભસા પિબેત્

નાગરાતિવિષા-દારુ-વિડઙ્ગેન્દ્રયવોષણમ્ ।
અથ-વા વિજયા-શુણ્ઠી-દેવદારુ-પુનર્નવમ્

નવાયસં વા દોષાઢ્યઃ શુદ્ધ્યૈ મૂત્ર-હરીતકીઃ ।
વરા-ક્વાથેન કટુકા-કુમ્ભાયસ્-ત્ર્ય્-ઊષણાનિ ચ

17.3બ્વ્ શુદ્ધ્યૈ મૂત્ર-હરીતકીમ્
અથ-વા ગુગ્ગુલું તદ્-વજ્ જતુ વા શૈલ-સંભવમ્ ।
મન્દાગ્નિઃ શીલયેદ્ આમ-ગુરુ-ભિન્ન-વિબન્ધ-વિટ્

તક્રં સૌવર્ચલ-વ્યોષ-ક્ષૌદ્ર-યુક્તં ગુડાભયામ્ ।
તક્રાનુ-પાનામ્ અથ-વા તદ્-વદ્ વા ગુડ-નાગરમ્

આર્દ્રકં વા સમ-ગુડં પ્રકુઞ્ચાર્ધ-વિવર્ધિતમ્ ।
પરં પઞ્ચ-પલં માસં યૂષ-ક્ષીર-રસાશનઃ

ગુલ્મોદરાર્શઃ-શ્વયથુ-પ્રમેહાઞ્ છ્વાસ-પ્રતિશ્યાલસકા-વિપાકાન્ ।
સ-કામલા-શોષ-મનો-વિકારાન્ કાસં કફં ચૈવ જયેત્ પ્રયોગઃ

ઘૃતમ્ આર્દ્રક-નાગરસ્ય કલ્ક-સ્વ-રસાભ્યાં પયસા ચ સાધયિત્વા ।
શ્વયથુ-ક્ષવથૂદરાગ્નિ-સાદૈર્ અભિભૂતો ઽપિ પિબન્ ભવત્ય્ અ-રોગઃ

રસસ્ તથૈવાર્દ્રક-નાગરસ્ય પેયો ઽથ જીર્ણે પયસાન્નમ્ અદ્યાત્ ।
શિલાહ્વયં વા ત્રિ-ફલા-રસેન હન્યાત્ ત્રિ-દોષં શ્વયથું પ્રસહ્ય ॥ 8+1 ॥
પુનર્નવા-નિમ્બ-પટોલ-શુણ્ઠી- તિક્તામૃતા-દાર્વ્ય્-અભયા-કષાયઃ ।
સર્વાઙ્ગ-શોફોદર-કાસ-શૂલ-શ્વાસાન્વિતં પાણ્ડુ-ગદં ચ હન્તિ ॥ 8+2 ॥
નિર્-આમો બદ્ધ-શમલઃ પિબેચ્ છ્વયથુ-પીડિતઃ ।
ત્રિ-કટુ-ત્રિવૃતા-દન્તી-ચિત્રકૈઃ સાધિતં પયઃ

મૂત્રં ગોર્ વા મહિષ્યા વા સ-ક્ષીરં ક્ષીર-ભોજનઃ ।
સપ્તાહં માસં અથ-વા સ્યાદ્ ઉષ્ટ્ર-ક્ષીર-વર્તનઃ

17.10દ્વ્ સ્યાદ્ ઉષ્ટ્રી-ક્ષીર-વર્તનઃ
યવાનકં યવ-ક્ષારં યવાનીં પઞ્ચ-કોલકમ્ ।
મરિચં દાડિમં પાઠાં ધાનકામ્ અમ્લ-વેતસમ્

બાલ-બિલ્વં ચ કર્ષાંશં સાધયેત્ સલિલાઢકે ।
તેન પક્વો ઘૃત-પ્રસ્થઃ શોફાર્શો-ગુલ્મ-મેહ-હા

દધ્નશ્ ચિત્રક-ગર્ભાદ્ વા ઘૃતં તત્-તક્ર-સંયુતમ્ ।
પક્વં સ-ચિત્રકં તદ્-વદ્ ગુણૈર્ યુઞ્જ્યાચ્ ચ કાલ-વિત્

ધાન્વન્તરં મહા-તિક્તં કલ્યાણમ્ અભયા-ઘૃતમ્ ।
દશ-મૂલ-કષાયસ્ય કંસે પથ્યા-શતં પચેત્

દત્ત્વા ગુડ-તુલાં તસ્મિન્ લેહે દદ્યાદ્ વિચૂર્ણિતમ્ ।
ત્રિ-જાતકં ત્રિ-કટુકં કિઞ્-ચિચ્ ચ યવ-શૂક-જમ્

પ્રસ્થાર્ધં ચ હિમે ક્ષૌદ્રાત્ તન્ નિહન્ત્ય્ ઉપયોજિતમ્ ॥ 16અબ્ ॥
પ્રવૃદ્ધ-શોફ-જ્વર-મેહ-ગુલ્મ-કાર્શ્યામ-વાતામ્લક-રક્ત-પિત્તમ્ ॥ 16ચ્દ્ ॥
વૈવર્ણ્ય-મૂત્રાનિલ-શુક્ર-દોષ-શ્વાસા-રુચિ-પ્લીહ-ગરોદરં ચ ॥ 16એf ॥
પુરાણ-યવ-શાલ્ય્-અન્નં દશ-મૂલામ્બુ-સાધિતમ્ ॥ 17અબ્ ॥
અલ્પમ્ અલ્પ-પટુ-સ્નેહં ભોજનં શ્વયથોર્ હિતમ્ ।
ક્ષાર-વ્યોષાન્વિતૈર્ મૌદ્ગૈઃ કૌલત્થૈઃ સ-કણૈ રસૈઃ

17.18બ્વ્ ભોજનં શ્વયથૌ હિતમ્
તથા જાઙ્ગલ-જૈઃ કૂર્મ-ગોધા-શલ્યક-જૈર્ અપિ ।
અન્-અમ્લં મથિતં પાને મદ્યાન્ય્ ઔષધ-વન્તિ ચ

અજાજી-શઠી-જિવન્તી-કારવી-પૌષ્કરાગ્નિકૈઃ ।
બિલ્વ-મધ્ય-યવ-ક્ષાર-વૃક્ષામ્લૈર્ બદરોન્મિતૈઃ

કૃતા પેયાજ્ય-તૈલાભ્યાં યુક્તિ-ભૃષ્ટા પરં હિતા ।
શોફાતીસાર-હૃદ્-રોગ-ગુલ્માર્શો-ઽલ્પાગ્નિ-મેહિનામ્

ગુણૈસ્ તદ્-વચ્ ચ પાઠાયાઃ પઞ્ચ-કોલેન સાધિતા ।
શૈલેય-કુષ્ઠ-સ્થૌણેય-રેણુકાગુરુ-પદ્મકૈઃ

શ્રીવેષ્ટક-નખ-સ્પૃક્કા-દેવદારુ-પ્રિયઙ્ગુભિઃ ।
માંસી-માગધિકા-વન્ય-ધાન્ય-ધ્યામક-વાલકૈઃ

ચતુર્-જાતક-તાલીશ-મુસ્તા-ગન્ધ-પલાશકૈઃ ।
કુર્યાદ્ અભ્યઞ્જનં તૈલં લેપં સ્નાનાય તૂદકમ્

સ્નાનં વા નિમ્બ-વર્ષાભૂ-નક્તમાલાર્ક-વારિણા ।
એકાઙ્ગ-શોફે વર્ષાભૂ-કરવીરક-કિંશુકૈઃ

વિશાલા-ત્રિ-ફલા-લોધ્ર-નલિકા-દેવદારુભિઃ ।
હિંસ્રા-કોશાતકી-માદ્રી-તાલપર્ણી-જયન્તિભિઃ

સ્થૂલ-કાકાદની-શાલ-નાકુલી-વૃષપર્ણિભિઃ ।
વૃદ્ધ્યર્દ્ધિ-હસ્તિકર્ણૈશ્ ચ સુખોષ્ણૈર્ લેપનં હિતમ્

અથાનિલોત્થે શ્વયથૌ માસાર્ધં ત્રિવૃતં પિબેત્ ।
તૈલમ્ એરણ્ડ-જં વાત-વિડ્-વિબન્ધે તદ્ એવ તુ

પ્રાગ્-ભક્તં પયસા યુક્તં રસૈર્ વા કારયેત્ તથા ।
સ્વેદાભ્યઙ્ગાન્ સમીર-ઘ્નાન્ લેપમ્ એકાઙ્ગ-ગે પુનઃ

માતુલુઙ્ગાગ્નિમન્થેન શુણ્ઠી-હિંસ્રામરાહ્વયૈઃ ।
પૈત્તે તિક્તં પિબેત્ સર્પિર્ ન્યગ્રોધાદ્યેન વા શૃતમ્

ક્ષીરં તૃડ્-દાહ-મોહેષુ લેપાભ્યઙ્ગાશ્ ચ શીતલાઃ ।
પટોલ-મૂલ-ત્રાયન્તી-યષ્ટ્ય્-આહ્વ-કટુકાભયાઃ

17.31ચ્વ્ પટોલ-મૂર્વા-ત્રાયન્તી-
દારુ દાર્વી હિમં દન્તી વિશાલા નિચુલં કણા ।
તૈઃ ક્વાથઃ સ-ઘૃતઃ પીતો હન્ત્ય્ અન્તસ્-તાપ-તૃડ્-ભ્રમાન્

17.32ચ્વ્ તત્-ક્વાથઃ સ-ઘૃતઃ પીતો
સ-સંનિપાત-વીસર્પ-શોફ-દાહ-વિષ-જ્વરાન્ ।
આરગ્વધાદિના સિદ્ધં તૈલં શ્લેષ્મોદ્ભવે પિબેત્

17.33બ્વ્ -શોફ-દાહ-મદ-જ્વરાન્
સ્રોતો-વિબન્ધે મન્દે ઽગ્નાવ્ અ-રુચૌ સ્તિમિતાશયઃ ।
ક્ષાર-ચૂર્ણાસવારિષ્ટ-મૂત્ર-તક્રાણિ શીલયેત્

કૃષ્ણા-પુરાણ-પિણ્યાક-શિગ્રુ-ત્વક્-સિકતાતસીઃ ।
પ્રલેપોન્મર્દને યુઞ્જ્યાત્ સુખોષ્ણા મૂત્ર-કલ્કિતાઃ

સ્નાનં મૂત્રામ્ભસી સિદ્ધે કુષ્ઠ-તર્કારિ-ચિત્રકૈઃ ।
કુલત્થ-નાગરાભ્યાં વા ચણ્ડાગુરુ વિલેપને

કાલાજશૃઙ્ગી-સરલ-બસ્તગન્ધા-હયાહ્વયાઃ ।
એકૈષીકા ચ લેપઃ સ્યાચ્ છ્વયથાવ્ એક-ગાત્ર-ગે

યષ્ટી-દુગ્ધ-તિલૈર્ લેપો નવ-નીતેન સંયુતઃ ।
શોફમ્ આરુષ્કરં હન્તિ વૃન્તૈઃ શાલ-દલસ્ય વા ॥ 37+1 ॥
યથા-દોષં યથાસન્નં શુદ્ધિં રક્તાવસેચનમ્ ।
કુર્વીત મિશ્ર-દોષે તુ દોષોદ્રેક-બલાત્ ક્રિયામ્

અજાજિ-પાઠા-ઘન-પઞ્ચ-કોલ-વ્યાઘ્રી-રજન્યઃ સુખ-તોય-પીતાઃ ।
શોફં ત્રિ-દોષં ચિર-જં પ્રવૃદ્ધં નિઘ્નન્તિ ભૂનિમ્બ-મહૌષધે ચ

અમૃતા-દ્વિતયં શિવાતિકા સુરકાષ્ઠં સ-પુરં સ-ગો-જલમ્ ।
શ્વયથૂદર-કુષ્ઠ-પાણ્ડુ-તા-કૃમિ-મેહોર્ધ્વ-કફાનિલાપહમ્

ઇતિ નિજમ્ અધિકૃત્ય પથ્યમ્ ઉક્તં ક્ષત-જનિતે ક્ષત-જં વિશોધનીયમ્ ।
સ્રુતિ-હિમ-ઘૃત-લેપ-સેક-રેકૈર્ વિષ-જનિતે વિષ-જિચ્ ચ શોફ ઇષ્ટમ્