અષ્ટાઙ્ગહૃદયસૂત્ર · અધ્યાય 70

ગ્રામ્યાબ્-જાનૂપં પિશિતમ્ અ-બલં શુષ્ક-શાકં તિલાન્નં ॥ 42અ ॥
ગૌડં પિષ્ટાન્નં દધિ સ-લવણં વિજ્જલં મદ્યમ્ અમ્લમ્ ॥ 42બ્ ॥
17.42બ્વ્ ગૌડં પિષ્ટાન્નં દધિ સ-લવણં નિર્-જલં મદ્યમ્ અમ્લમ્
ધાના વલ્લૂરં સમશનમ્ અથો ગુર્વ્ અ-સાત્મ્યં વિદાહિ ॥ 42ચ્ ॥
સ્વપ્નં ચા-રાત્રૌ શ્વયથુ-ગદ-વાન્ વર્જયેન્ મૈથુનં ચ ॥ 42દ્ ॥
ચિકિત્સાસ્થાન
આદાવ્ એવ વિસર્પેષુ હિતં લઙ્ઘન-રૂક્ષણમ્ ।
રક્તાવસેકો વમનં વિરેકઃ સ્નેહનં ન તુ

પ્રચ્છર્દનં વિસર્પ-ઘ્નં સ-યષ્ટીન્દ્રયવં ફલમ્ ।
પટોલ-પિપ્પલી-નિમ્બ-પલ્લવૈર્ વા સમન્વિતમ્

રસેન યુક્તં ત્રાયન્ત્યા દ્રાક્ષાયાસ્ ત્રૈફલેન વા ।
વિરેચનં ત્રિવૃચ્-ચૂર્ણં પયસા સર્પિષાથ-વા

યોજ્યં કોષ્ઠ-ગતે દોષે વિશેષેણ વિશોધનમ્ ।
અ-વિશોધ્યસ્ય દોષે ઽલ્પે શમનં ચન્દનોત્પલમ્

મુસ્ત-નિમ્બ-પટોલં વા પટોલાદિકમ્ એવ વા ।
શારિવામલકોશીર-મુસ્તં વા ક્વથિતં જલે

દુરાલભાં પર્પટકં ગુડૂચીં વિશ્વ-ભેષજમ્ ।
પાક્યં શીત-કષાયં વા તૃષ્ણા-વિસર્પ-વાન્ પિબેત્

દાર્વી-પટોલ-કટુકા-મસૂર-ત્રિ-ફલાસ્ તથા ।
સ-નિમ્બ-યષ્ટી-ત્રાયન્તીઃ ક્વથિતા ઘૃત-મૂર્છિતાઃ

અમૃત-વૃષ-પટોલં મુસ્તકં સપ્તપર્ણં ॥ 7+1અ ॥
ખદિરમ્ અસિત-વેત્રં નિમ્બ-પત્ત્રં હરિદ્રે ॥ 7+1બ્ ॥
વિવિધ-વિષ-વિસર્પાન્ કુષ્ઠ-વિસ્ફોટ-કણ્ડૂર્ ॥ 7+1ચ્ ॥
અપનયતિ મસૂરીં શીત-પિત્તં જ્વરં ચ ॥ 7+1દ્ ॥
શાખા-દુષ્ટે તુ રુધિરે રક્તમ્ એવાદિતો હરેત્ ।
ત્વઙ્-માંસ-સ્નાયુ-સંક્લેદો રક્ત-ક્લેદાદ્ ધિ જાયતે

નિર્-આમે શ્લેષ્મણિ ક્ષીણે વાત-પિત્તોત્તરે હિતમ્ ।
ઘૃતં તિક્તં મહા-તિક્તં શૃતં વા ત્રાયમાણયા

નિર્હૃતે ઽસ્રે વિશુદ્ધે ઽન્તર્-દોષે ત્વઙ્-માંસ-સંધિ-ગે ।
બહિઃ-ક્રિયાઃ પ્રદેહાદ્યાઃ સદ્યો વિસર્પ-શાન્તયે

શતાહ્વા-મુસ્ત-વારાહી-વંશાર્તગલ-ધાન્યકમ્ ।
સુરાહ્વા કૃષ્ણગન્ધા ચ કુષ્ઠં ચાલેપનં ચલે

18.11દ્વ્ કુષ્ઠં વાલેપનં ચલે
ન્યગ્રોધાદિ-ગણઃ પિત્તે તથા પદ્મોત્પલાદિકમ્ ।
ન્યગ્રોધ-પાદાસ્ તરુણાઃ કદલી-ગર્ભ-સંયુતાઃ

બિસ-ગ્રન્થિશ્ ચ લેપઃ સ્યાચ્ છત-ધૌત-ઘૃતાપ્લુતઃ ।
પદ્મિની-કર્દમઃ શીતઃ પિષ્ટં મૌક્તિકમ્ એવ વા

શઙ્ખઃ પ્રવાલં શુક્તિર્ વા ગૈરિકં વા ઘૃતાન્વિતમ્ ।
ત્રિ-ફલા-પદ્મકોશીર-સમઙ્ગા-કરવીરકમ્

18.14દ્વ્ -સમઙ્ગા-કરવીર-જમ્
નલ-મૂલાન્ય્ અનન્તા ચ લેપઃ શ્લેષ્મ-વિસર્પ-હા ।
ધવ-સપ્તાહ્વ-ખદિર-દેવદારુ-કુરણ્ટકમ્

સ-મુસ્તારગ્વધં લેપો વર્ગો વા વરુણાદિકઃ ।
આરગ્વધસ્ય પત્ત્રાણિ ત્વચઃ શ્લેષ્માતકોદ્ભવાઃ

ઇન્દ્રાણિ-શાકં કાકાહ્વા શિરીષ-કુસુમાનિ ચ ।
સેક-વ્રણાભ્યઙ્ગ-હવિર્-લેપ-ચૂર્ણાન્ યથા-યથમ્

18.17અવ્ ઇન્દ્રાણિ-શાક-કાકાહ્વા- 18.17બ્વ્ -શિરીષ-કુસુમાનિ ચ
એતૈર્ એવૌષધૈઃ કુર્યાદ્ વાયૌ લેપા ઘૃતાધિકાઃ ।
કફ-સ્થાન-ગતે સામે પિત્ત-સ્થાન-ગતે ઽથ-વા

અ-શીતોષ્ણા હિતા રૂક્ષા રક્ત-પિત્તે ઘૃતાન્વિતાઃ ।
અત્ય્-અર્થ-શીતાસ્ તનવસ્ તનુ-વસ્ત્રાન્તરા-સ્થિતાઃ

18.19દ્વ્ તનુ-વસ્ત્રાન્તર-સ્થિતાઃ
યોજ્યાઃ ક્ષણે ક્ષણે ઽન્યે ઽન્યે મન્દ-વીર્યાસ્ ત એવ ચ ।
સંસૃષ્ટ-દોષે સંસૃષ્ટમ્ એતત્ કર્મ પ્રશસ્યતે

શત-ધૌત-ઘૃતેનાગ્નિં પ્રદિહ્યાત્ કેવલેન વા ।
સેચયેદ્ ઘૃત-મણ્ડેન શીતેન મધુકામ્બુના

સિતામ્ભસામ્ભો-દ-જલૈઃ ક્ષીરેણેક્ષુ-રસેન વા ।
પાન-લેપન-સેકેષુ મહા-તિક્તં પરં હિતમ્

18.22અવ્ સિતામ્ભસામ્ભો-જ-જલૈઃ
ગ્રન્થ્ય્-આખ્યે રક્ત-પિત્ત-ઘ્નં કૃત્વા સમ્યગ્ યથોદિતમ્ ।
કફાનિલ-ઘ્નં કર્મેષ્ટં પિણ્ડ-સ્વેદોપનાહનમ્

ગ્રન્થિ-વિસર્પ-શૂલે તુ તૈલેનોષ્ણેન સેચયેત્ ।
દશ-મૂલ-વિપક્વેન તદ્-વન્ મૂત્રૈર્ જલેન વા

સુખોષ્ણયા પ્રદિહ્યાદ્ વા પિષ્ટયા કૃષ્ણગન્ધયા ।
નક્તમાલ-ત્વચા શુષ્ક-મૂલકૈઃ કલિનાથ-વા

દન્તી ચિત્રક-મૂલ-ત્વક્ સૌધાર્ક-પયસી ગુડઃ ।
ભલ્લાતકાસ્થિ કાસીસં લેપો ભિન્દ્યાચ્ છિલામ્ અપિ

18.26બ્વ્ સ્નુહ્ય્-અર્ક-પયસી ગુડઃ
બહિર્-માર્ગાશ્રિતં ગ્રન્થિં કિં પુનઃ કફ-સંભવમ્ ।
દીર્ઘ-કાલ-સ્થિતં ગ્રન્થિમ્ એભિર્ ભિન્દ્યાચ્ ચ ભેષજૈઃ

મૂલકાનાં કુલત્થાનાં યૂષૈઃ સ-ક્ષાર-દાડિમૈઃ ।
ગોધૂમાન્નૈર્ યવાન્નૈર્ વા સ-સીધુ-મધુ-શાર્કરૈઃ

18.28ચ્વ્ ગોધૂમાન્નૈર્ યવાન્નૈશ્ ચ 18.28દ્વ્ સ-સીધુ-મધુ-શર્કરૈઃ
સ-ક્ષૌદ્રૈર્ વારુણી-મણ્ડૈર્ માતુલુઙ્ગ-રસાન્વિતૈઃ ।
ત્રિ-ફલાયાઃ પ્રયોગૈશ્ ચ પિપ્પલ્યાઃ ક્ષૌદ્ર-સંયુતૈઃ

18.29દ્વ્ પિપ્પલી-ક્ષૌદ્ર-સંયુતૈઃ
દેવદારુ-ગુડૂચ્યોશ્ ચ પ્રયોગૈર્ ગિરિજસ્ય ચ ।
મુસ્ત-ભલ્લાત-સક્તૂનાં પ્રયોગૈર્ માક્ષિકસ્ય ચ

ધૂમૈર્ વિરેકૈઃ શિરસઃ પૂર્વોક્તૈર્ ગુલ્મ-ભેદનૈઃ ।
તપ્તાયો-હેમ-લવણ-પાષાણાદિ-પ્રપીડનૈઃ

આભિઃ ક્રિયાભિઃ સિદ્ધાભિર્ વિવિધાભિર્ બલે સ્થિતઃ ।
ગ્રન્થિઃ પાષાણ-કઠિનો યદિ નૈવોપશામ્યતિ

અથાસ્ય દાહઃ ક્ષારેણ શરૈર્ હેમ્નાપિ વા હિતઃ ।
પાકિભિઃ પાચયિત્વા વા પાટયિત્વા તમ્ ઉદ્ધરેત્

18.33ચ્વ્ પાકિભિઃ પાચયિત્વા ચ
મોક્ષયેદ્ બહુ-શશ્ ચાસ્ય રક્તમ્ ઉત્ક્લેશમ્ આગતમ્ ।
પુનશ્ ચાપહૃતે રક્તે વાત-શ્લેષ્મ-જિદ્ ઔષધમ્

પ્રક્લિન્ને દાહ-પાકાભ્યાં બાહ્યાન્તર્ વ્રણ-વત્ ક્રિયા ।
દાર્વી-વિડઙ્ગ-કમ્પિલ્લૈઃ સિદ્ધં તૈલં વ્રણે હિતમ્

દૂર્વા-સ્વ-રસ-સિદ્ધં તુ કફ-પિત્તોત્તરે ઘૃતમ્ ।
એકતઃ સર્વ-કર્માણિ રક્ત-મોક્ષણમ્ એકતઃ

વિસર્પો ન હ્ય્ અ-સંસૃષ્ટઃ સ ઽસ્ર-પિત્તેન જાયતે ।
રક્તમ્ એવાશ્રયશ્ ચાસ્ય બહુ-શો ઽસ્રં હરેદ્ અતઃ

ન ઘૃતં બહુ-દોષાય દેયં યન્ ન વિરેચનમ્ ।
તેન દોષો હ્ય્ ઉપસ્તબ્ધસ્ ત્વગ્-રક્ત-પિશિતં પચેત્