અષ્ટાઙ્ગહૃદયસૂત્ર · અધ્યાય 67

આનાહાદાવ્ ઉદાવર્ત-બલાસ-ઘ્ન્યો યથા-યથમ્ ॥ 129ઊઅબ્ ॥
ચિકિત્સાસ્થાન
દોષાતિ-માત્રોપચયાત્ સ્રોતો-માર્ગ-નિરોધનાત્ ।
સંભવત્ય્ ઉદરં તસ્માન્ નિત્યમ્ એનં વિરેચયેત્

15.1બ્વ્ સ્રોતો-માર્ગ-વિઘાતનાત્
પાયયેત્ તૈલમ્ ઐરણ્ડં સ-મૂત્રં સ-પયો ઽપિ વા ।
માસં દ્વૌ વાથ-વા ગવ્યં મૂત્રં માહિષમ્ એવ વા

15.2ચ્વ્ માસં દ્વૌ વા તથા ગવ્યં
પિબેદ્ ગો-ક્ષીર-ભુક્ સ્યાદ્ વા કરભી-ક્ષીર-વર્તનઃ ।
દાહાનાહાતિ-તૃણ્-મૂર્છા-પરીતસ્ તુ વિશેષતઃ

રૂક્ષાણાં બહુ-વાતાનાં દોષ-સંશુદ્ધિ-કાઙ્ક્ષિણામ્ ।
સ્નેહનીયાનિ સર્પીંષિ જઠર-ઘ્નાનિ યોજયેત્

ષટ્-પલં દશ-મૂલામ્બુ-મસ્તુ-દ્વ્ય્-આઢક-સાધિતમ્ ।
નાગર-ત્રિ-પલં પ્રસ્થં ઘૃત-તૈલાત્ તથાઢકમ્

15.5ચ્વ્ નાગરં ત્રિ-પલં પ્રસ્થં
મસ્તુનઃ સાધયિત્વૈતત્ પિબેત્ સર્વોદરાપહમ્ ।
કફ-મારુત-સંભૂતે ગુલ્મે ચ પરમં હિતમ્

ચતુર્-ગુણે જલે મૂત્રે દ્વિ-ગુણે ચિત્રકાત્ પલે ।
કલ્કે સિદ્ધં ઘૃત-પ્રસ્થં સ-ક્ષારં જઠરી પિબેત્

યવ-કોલ-કુલત્થાનાં પઞ્ચ-મૂલસ્ય ચામ્ભસા ।
સુરા-સૌવીરકાભ્યાં ચ સિદ્ધં વા પાયયેદ્ ઘૃતમ્

એભિઃ સ્નિગ્ધાય સંજાતે બલે શાન્તે ચ મારુતે ।
સ્રસ્તે દોષાશયે દદ્યાત્ કલ્પ-દૃષ્ટં વિરેચનમ્

પટોલ-મૂલં ત્રિ-ફલાં નિશાં વેલ્લં ચ કાર્ષિકમ્ ।
કમ્પિલ્લ-નીલિની-કુમ્ભ-ભાગાન્ દ્વિ-ત્રિ-ચતુર્-ગુણાન્

પિબેત્ સંચૂર્ણ્ય મૂત્રેણ પેયા-પૂર્વં તતો રસૈઃ ।
વિરિક્તો જાઙ્ગલૈર્ અદ્યાત્ તતઃ ષડ્-દિવસં પયઃ

શૃતં પિબેદ્ વ્યોષ-યુતં પીતમ્ એવં પુનઃ પુનઃ ।
હન્તિ સર્વોદરાણ્ય્ એતચ્ ચૂર્ણં જાતોદકાન્ય્ અપિ

ગવાક્ષીં શઙ્ખિનીં દન્તીં તિલ્વકસ્ય ત્વચં વચામ્ ।
પિબેત્ કર્કન્ધુ-મૃદ્વીકા-કોલામ્ભો-મૂત્ર-સીધુભિઃ

યવાની હપુષા ધાન્યં શતપુષ્પોપકુઞ્ચિકા ।
કારવી પિપ્પલી-મૂલમ્ અજગન્ધા શઠી વચા

ચિત્રકો ઽજાજિકં વ્યોષં સ્વર્ણક્ષીરી ફલ-ત્રયમ્ ।
દ્વૌ ક્ષારૌ પૌષ્કરં મૂલં કુષ્ઠં લવણ-પઞ્ચકમ્

વિડઙ્ગં ચ સમાંશાનિ દન્ત્યા ભાગ-ત્રયં તથા ।
ત્રિવૃદ્-વિશાલે દ્વિ-ગુણે સાતલા ચ ચતુર્-ગુણા

એષ નારાયણો નામ ચૂર્ણો રોગ-ગણાપહઃ ।
નૈનં પ્રાપ્યાભિવર્ધન્તે રોગા વિષ્ણુમ્ ઇવાસુરાઃ

15.17ચ્વ્ નૈનં પ્રાપ્યાતિવર્તન્તે
તક્રેણોદરિભિઃ પેયો ગુલ્મિભિર્ બદરામ્બુના ।
આનાહ-વાતે સુરયા વાત-રોગે પ્રસન્નયા

દધિ-મણ્ડેન વિટ્-સઙ્ગે દાડિમામ્ભોભિર્ અર્શસૈઃ ।
પરિકર્તે સ-વૃક્ષામ્લૈર્ ઉષ્ણામ્બુભિર્ અ-જીર્ણકે

ભગન્દરે પાણ્ડુ-રોગે કાસે શ્વાસે ગલ-ગ્રહે ।
હૃદ્-રોગે ગ્રહણી-દોષે કુષ્ઠે મન્દે ઽનલે જ્વરે

દંષ્ટ્રા-વિષે મૂલ-વિષે સ-ગરે કૃત્રિમે દોષે ।
યથાર્હં સ્નિગ્ધ-કોષ્ઠેન પેયમ્ એતદ્ વિરેચનમ્

હપુષાં કાઞ્ચનક્ષીરીં ત્રિ-ફલાં નીલિની-ફલમ્ ।
ત્રાયન્તીં રોહિણીં તિક્તાં સાતલાં ત્રિવૃતાં વચામ્

સૈન્ધવં કાલ-લવણં પિપ્પલીં ચેતિ ચૂર્ણયેત્ ।
દાડિમ-ત્રિ-ફલા-માંસ-રસ-મૂત્ર-સુખોદકૈઃ

પેયો ઽયં સર્વ-ગુલ્મેષુ પ્લીહ્નિ સર્વોદરેષુ ચ ।
શ્વિત્રે કુષ્ઠેષ્વ્ અ-જરકે સદને વિષમે ઽનલે

શોફાર્શઃ-પાણ્ડુ-રોગેષુ કામલાયાં હલીમકે ।
વાત-પિત્ત-કફાંશ્ ચાશુ વિરેકેણ પ્રસાધયેત્

નીલિનીં નિચુલં વ્યોષં ક્ષારૌ લવણ-પઞ્ચકમ્ ।
ચિત્રકં ચ પિબેચ્ ચૂર્ણં સર્પિષોદર-ગુલ્મ-નુત્

પૂર્વ-વચ્ ચ પિબેદ્ દુગ્ધં ક્ષામઃ શુદ્ધો ઽન્તરાન્તરા ।
કારભં ગવ્યમ્ આજં વા દદ્યાદ્ આત્યયિકે ગદે

સ્નેહાન્ એવ વિરેકાર્થે દુર્-બલેભ્યો વિશેષતઃ ।
હરીતકી-સૂક્ષ્મ-રજઃ-પ્રસ્થ-યુક્તં ઘૃતાઢકમ્

15.28અવ્ સ્નેહમ્ એવ વિરેકાર્થે
અગ્નૌ વિલાપ્ય મથિતં ખજેન યવ-પલ્લકે ।
નિધાપયેત્ તતો માસાદ્ ઉદ્ધૃતં ગાલિતં પચેત્

હરીતકીનાં ક્વાથેન દધ્ના ચામ્લેન સંયુતમ્ ।
ઉદરં ગરં અષ્ઠીલામ્ આનાહં ગુલ્મ-વિદ્રધી

હન્ત્ય્ એતત્ કુષ્ઠમ્ ઉન્માદમ્ અપસ્મારં ચ પાનતઃ ।
સ્નુક્-ક્ષીર-યુક્તાદ્ ગો-ક્ષીરાચ્ છૃત-શીતાત્ ખજાહતાત્

યજ્ જાતમ્ આજ્યં સ્નુક્-ક્ષીર-સિદ્ધં તચ્ ચ તથા-ગુણમ્ ।
ક્ષીર-દ્રોણં સુધા-ક્ષીર-પ્રસ્થાર્ધ-સહિતં દધિ

15.32દ્વ્ -પ્રસ્થાર્ધેન યુતં દધિ
જાતં મથિત્વા તત્-સર્પિસ્ ત્રિવૃત્-સિદ્ધં ચ તદ્-ગુણમ્ ।
તથા સિદ્ધં ઘૃત-પ્રસ્થં પયસ્ય્ અષ્ટ-ગુણે પિબેત્

15.33દ્વ્ પયસ્ય્ અષ્ટ-ગુણે પચેત્
સ્નુક્-ક્ષીર-પલ-કલ્કેન ત્રિવૃતા-ષટ્-પલેન ચ ।
એષાં ચાનુ પિબેત્ પેયાં રસં સ્વાદુ પયો ઽથ-વા

ઘૃતે જીર્ણે વિરિક્તશ્ ચ કોષ્ણં નાગર-સાધિતમ્ ।
પિબેદ્ અમ્બુ તતઃ પેયાં તતો યૂષં કુલત્થ-જમ્

પિબેદ્ રૂક્ષસ્ ત્ર્ય્-અહં ત્વ્ એવં ભૂયો વા પ્રતિભોજિતઃ ।
પુનઃ પુનઃ પિબેત્ સર્પિર્ આનુપૂર્વ્યાનયૈવ ચ

ઘૃતાન્ય્ એતાનિ સિદ્ધાનિ વિદધ્યાત્ કુશલો ભિષક્ ।
ગુલ્માનાં ગર-દોષાણામ્ ઉદરાણાં ચ શાન્તયે

પીલુ-કલ્કોપસિદ્ધં વા ઘૃતમ્ આનાહ-ભેદનમ્ ।
તૈલ્વકં નીલિની-સર્પિઃ સ્નેહં વા મિશ્રકં પિબેત્

હૃત-દોષઃ ક્રમાદ્ અશ્નન્ લઘુ-શાલ્ય્-ઓદન-પ્રતિ ।
ઉપયુઞ્જીત જઠરી દોષ-શોષ-નિવૃત્તયે

હરીતકી-સહસ્રં વા ગો-મૂત્રેણ પયો-ઽનુપઃ ।
સહસ્રં પિપ્પલીનાં વા સ્નુક્-ક્ષીરેણ સુ-ભાવિતમ્

પિપ્પલી-વર્ધમાનં વા ક્ષીરાશી વા શિલા-જતુ ।
તદ્-વદ્ વા ગુગ્ગુલું ક્ષીરં તુલ્યાર્દ્રક-રસં તથા

15.41અવ્ પિપ્પલીં વર્ધમાનં વા
ચિત્રકામરદારુભ્યાં કલ્કં ક્ષીરેણ વા પિબેત્ ।
માસં યુક્તસ્ તથા હસ્તિ-પિપ્પલી-વિશ્વ-ભેષજમ્

વિડઙ્ગં ચિત્રકો દન્તી ચવ્યં વ્યોષં ચ તૈઃ પયઃ ।
કલ્કૈઃ કોલ-સમૈઃ પીત્વા પ્રવૃદ્ધમ્ ઉદરં જયેત્

ભોજ્યં ભુઞ્જીત વા માસં સ્નુહી-ક્ષીર-ઘૃતાન્વિતમ્ ।
ઉત્કારિકાં વા સ્નુક્-ક્ષીર-પીત-પથ્યા-કણા-કૃતામ્

પાર્શ્વ-શૂલમ્ ઉપસ્તમ્ભં હૃદ્-ગ્રહં ચ સમીરણઃ ।
યદિ કુર્યાત્ તતસ્ તૈલં બિલ્વ-ક્ષારાન્વિતમ્ પિબેત્

પક્વં વા ટુણ્ટુક-બલા-પલાશ-તિલ-નાલ-જૈઃ ।
ક્ષારૈઃ કદલ્ય્-અપામાર્ગ-તર્કારી-જૈઃ પ્ર્ઠક્-કૃતૈઃ

કફે વાતેન પિત્તે વા તાભ્યાં વાપ્ય્ આવૃતે ઽનિલે ।
બલિનઃ સ્વૌષધ-યુતં તૈલમ્ એરણ્ડ-જં હિતમ્

દેવદારુ-પલાશાર્ક-હસ્તિ-પિપ્પલિ-શિગ્રુકૈઃ ।
સાશ્વકર્ણૈઃ સ-ગો-મૂત્રૈઃ પ્રદિહ્યાદ્ ઉદરં બહિઃ

વૃશ્ચિકાલી-વચા-શુણ્ઠી-પઞ્ચ-મૂલ-પુનર્નવાત્ ।
વર્ષાભૂ-ધાન્ય-કુષ્ઠાચ્ ચ ક્વાથૈર્ મૂત્રૈશ્ ચ સેચયેત્

વિરિક્ત-મ્લાનમ્ ઉદરં સ્વેદિતં શાલ્વણાદિભિઃ ।
વાસસા વેષ્ટયેદ્ એવં વાયુર્ નાધ્માપયેત્ પુનઃ

15.50બ્વ્ સ્વેદિતં શાલ્વલાદિભિઃ
સુ-વિરિક્તસ્ય યસ્ય સ્યાદ્ આધ્માનં પુનર્ એવ તમ્ ।
સુ-સ્નિગ્ધૈર્ અમ્લ-લવણૈર્ નિરૂહૈઃ સમુપાચરેત્

સોપસ્તમ્ભો ઽપિ વા વાયુર્ આધ્માપયતિ યં નરમ્ ।
તીક્ષ્ણાઃ સ-ક્ષાર-ગો-મૂત્રાઃ શસ્યન્તે તસ્ય વસ્તયઃ

ઇતિ સામાન્યતઃ પ્રોક્તાઃ સિદ્ધા જઠરિણાં ક્રિયાઃ ।
વાતોદરે ઽથ બલિનં વિદાર્ય્-આદિ-શૃતં ઘૃતમ્

15.53અવ્ ઇતિ સામાન્યતઃ પ્રોક્તા 15.53બ્વ્ સિદ્ધા જઠરિણાં ક્રિયા
પાયયેત તતઃ સ્નિગ્ધં સ્વેદિતાઙ્ગં વિરેચયેત્ ।
બહુ-શસ્ તૈલ્વકેનૈનં સર્પિષા મિશ્રકેણ વા

કૃતે સંસર્જને ક્ષીરં બલાર્થમ્ અવચારયેત્ ।
પ્રાગ્ ઉત્ક્લેશાન્ નિવર્ત્યં ચ બલે લબ્ધે ક્રમાત્ પયઃ

15.55ચ્વ્ પ્રાગ્ ઉત્ક્લેશાન્ નિવર્તેત
યૂષૈ રસૈર્ વા મન્દામ્લ-લવણૈર્ એધિતાનલમ્ ।
સોદાવર્તં પુનઃ સ્નિગ્ધ-સ્વિન્નમ્ આસ્થાપયેત્ તતઃ

તીક્ષ્ણાધો-ભાગ-યુક્તેન દશ-મૂલિક-વસ્તિના ।
તિલોરુબૂક-તૈલેન વાત-ઘ્નામ્લ-શૃતેન ચ

15.57બ્વ્ દશ-મૂલેન વસ્તિના
સ્ફુરણાક્ષેપ-સંધ્ય્-અસ્થિ-પાર્શ્વ-પૃષ્ઠ-ત્રિકાર્તિષુ ।
રૂક્ષં બદ્ધ-શકૃદ્-વાતં દીપ્તાગ્નિમ્ અનુવાસયેત્

અ-વિરેચ્યસ્ય શમના વસ્તિ-ક્ષીર-ઘૃતાદયઃ ।
બલિનં સ્વાદુ-સિદ્ધેન પૈત્તે સંસ્નેહ્ય સર્પિષા

શ્યામા-ત્રિભણ્ડી-ત્રિ-ફલા-વિપક્વેન વિરેચયેત્ ।
સિતા-મધુ-ઘૃતાઢ્યેન નિરૂહો ઽસ્ય તતો હિતઃ

ન્યગ્રોધાદિ-કષાયેણ સ્નેહ-વસ્તિશ્ ચ તચ્-છૃતઃ ।
દુર્-બલં ત્વ્ અનુવાસ્યાદૌ શોધયેત્ ક્ષીર-વસ્તિભિઃ

જાતે ચાગ્નિ-બલે સ્નિગ્ધં ભૂયો ભૂયો વિરેચયેત્ ।
ક્ષીરેણ સ-ત્રિવૃત્-કલ્કેનોરુબૂક-શૃતેન વા

15.62અવ્ જાતે ત્વ્ અગ્નિ-બલે સ્નિગ્ધં 15.62દ્વ્ ંનોરુબૂક-શૃતેન તમ્
સાતલા-ત્રાયમાણાભ્યાં શૃતેનારગ્વધેન વા ।
સ-કફે વા સ-મૂત્રેણ સ-તિક્તાજ્યેન સાનિલે

15.63અવ્ સપ્તલા-ત્રાયમાણાભ્યાં
પયસાન્ય-તમેનૈષાં વિદાર્ય્-આદિ-શૃતેન વા ।
ભુઞ્જીત જઠરં ચાસ્ય પાયસેનોપનાહયેત્

પુનઃ ક્ષીરં પુનર્ વસ્તિં પુનર્ એવ વિરેચનમ્ ।
ક્રમેણ ધ્રુવમ્ આતિષ્ઠન્ યત્તઃ પિત્તોદરં જયેત્

15.65દ્વ્ યતઃ પિત્તોદરં જયેત્
વત્સકાદિ-વિપક્વેન કફે સંસ્નેહ્ય સર્પિષા ।
સ્વિન્નં સ્નુક્-ક્ષીર-સિદ્ધેન બલ-વન્તં વિરેચિતમ્

સંસર્જયેત્ કટુ-ક્ષાર-યુક્તૈર્ અન્નૈઃ કફાપહૈઃ ।
મૂત્ર-ત્ર્ય્-ઊષણ-તૈલાઢ્યો નિરૂહો ઽસ્ય તતો હિતઃ

મુષ્કકાદિ-કષાયેણ સ્નેહ-વસ્તિશ્ ચ તચ્-છૃતઃ ।
ભોજનં વ્યોષ-દુગ્ધેન કૌલત્થેન રસેન વા

સ્તૈમિત્યા-રુચિ-હૃલ્-લાસે મન્દે ઽગ્નૌ મદ્ય-પાય ચ ।
દદ્યાદ્ અરિષ્ટાન્ ક્ષારાંશ્ ચ કફ-સ્ત્યાન-સ્થિરોદરે

15.69અવ્ સ્તૈમિત્યા-રુચિ-હૃલ્-લાસૈર્ 15.69દ્વ્ કફે સ્ત્યાને સ્થિરોદરે
હિઙ્ગૂપકુલ્યે ત્રિ-ફલાં દેવદારુ નિશા-દ્વયમ્ ।
ભલ્લાતકં શિગ્રુ-ફલં કટુકાં તિક્તકં વચાં

શુણ્ઠીં માદ્રીં ઘનં કુષ્ઠં સરલં પટુ-પઞ્ચકમ્ ।
દાહયેજ્ જર્જરી-કૃત્ય દધિ-સ્નેહ-ચતુષ્ક-વત્

અન્તર્-ધૂમં તતઃ ક્ષારાદ્ બિડાલ-પદકં પિબેત્ ।
મદિરા-દધિ-મણ્ડોષ્ણ-જલારિષ્ટ-સુરાસવૈઃ

15.72દ્વ્ -જલારિષ્ટ-સુધાસવૈઃ
ઉદરં ગુલ્મમ્ અષ્ઠીલાં તૂણ્યૌ શોફં વિષૂચિકામ્ ।
પ્લીહ-હૃદ્-રોગ-ગુદ-જાન્ ઉદાવર્તં ચ નાશયેત્

જયેદ્ અરિષ્ટ-ગો-મૂત્ર-ચૂર્ણાયસ્-કૃતિ-પાનતઃ ।
સ-ક્ષાર-તૈલ-પાનૈશ્ ચ દુર્-બલસ્ય કફોદરમ્

ઉપનાહ્યં સ-સિદ્ધાર્થ-કિણ્વૈર્ બીજૈશ્ ચ મૂલકાત્ ।
કલ્કિતૈર્ ઉદરં સ્વેદમ્ અભીક્ષ્ણં ચાત્ર યોજયેત્

15.75ચ્વ્ કલ્કિતૈર્ ઉદર-સ્વેદમ્
સંનિપાતોદરે કુર્યાન્ નાતિ-ક્ષીણ-બલાનલે ।
દોષોદ્રેકાનુરોધેન પ્રત્યાખ્યાય ક્રિયામ્ ઇમામ્

દન્તી-દ્રવન્તી-ફલ-જં તૈલં પાને ચ શસ્યતે ।
ક્રિયા-નિવૃત્તે જઠરે ત્રિ-દોષે તુ વિશેષતઃ

દદ્યાદ્ આપૃચ્છ્ય તજ્-જ્ઞાતીન્ પાતું મદ્યેન કલ્કિતમ્ ।
મૂલં કાકાદની-ગુઞ્જા-કરવીરક-સંભવમ્

પાન-ભોજન-સંયુક્તં દદ્યાદ્ વા સ્થાવરં વિષમ્ ।
યસ્મિન્ વા કુપિતઃ સર્પો વિમુઞ્ચતિ ફલે વિષમ્

તેનાસ્ય દોષ-સંઘાતઃ સ્થિરો લીનો વિ-માર્ગ-ગઃ ।
બહિઃ પ્રવર્તતે ભિન્નો વિષેણાશુ પ્રમાથિના

તથા વ્રજત્ય્ અ-ગદ-તાં શરીરાન્તરમ્ એવ વા ।
હૃત-દોષં તુ શીતામ્બુ-સ્નાતં તં પાયયેત્ પયઃ

પેયાં વા ત્રિવૃતઃ શાકં માણ્ડૂક્યા વાસ્તુકસ્ય વા ।
કાલ-શાકં યવાખ્યં વા ખાદેત્ સ્વ-રસ-સાધિતમ્

નિર્-અમ્લ-લવણ-સ્નેહં સ્વિન્ના-સ્વિન્નમ્ અન્-અન્ન-ભુક્ ।
માસમ્ એકં તતશ્ ચૈવ તૃષિતઃ સ્વ-રસં પિબેત્

15.83ચ્વ્ માસમ્ એકં તતશ્ ચૈવં
એવં વિનિર્હૃતે શાકૈર્ દોષે માસાત્ પરં તતઃ ।
દુર્-બલાય પ્રયુઞ્જીત પ્રાણ-ભૃત્ કારભં પયઃ

પ્લીહોદરે યથા-દોષં સ્નિગ્ધસ્ય સ્વેદિતસ્ય ચ ।
સિરાં ભુક્ત-વતો દધ્ના વામ-બાહૌ વિમોક્ષયેત્

લબ્ધે બલે ચ ભૂયો ઽપિ સ્નેહ-પીતં વિશોધિતમ્ ।
સમુદ્ર-શુક્તિ-જં ક્ષારં પયસા પાયયેત્ તથા

અમ્લ-સ્રુતં વિડ-કણા-ચૂર્ણાઢ્યં નક્તમાલ-જમ્ ।
શૌભાઞ્જનસ્ય વા ક્વાથં સૈન્ધવાગ્નિ-કણાન્વિતમ્

હિઙ્ગ્વ્-આદિ-ચૂર્ણં ક્ષારાજ્યં યુઞ્જીત ચ યથા-બલમ્ ।
પિપ્પલી-નાગરં દન્તી-સમાંશં દ્વિ-ગુણાભયમ્

15.88દ્વ્ -સમાંશં દ્વિ-ગુણાભયા
વિડાર્ધાંશ-યુતં ચૂર્ણમ્ ઇદમ્ ઉષ્ણામ્બુના પિબેત્ ।
વિડઙ્ગં ચિત્રકં સક્તૂન્ સ-ઘૃતાન્ સૈન્ધવં વચામ્

દગ્ધ્વા કપાલે પયસા ગુલ્મ-પ્લીહાપહં પિબેત્ ।
તૈલોન્મિશ્રૈર્ બદરક-પત્ત્રૈઃ સંમર્દિતૈઃ સમુપનદ્ધઃ

મુસલેન પીડિતો ઽનુ ચ યાતિ પ્લીહા પયો-ભુજો નાશમ્ ।
રોહીતક-લતાઃ કૢપ્તાઃ ખણ્ડ-શઃ સાભયા જલે

મૂત્રે વાસુનુયાત્ તચ્ ચ સપ્ત-રાત્ર-સ્થિતં પિબેત્ ।
કામલા-પ્લીહ-ગુલ્માર્શઃ-કૃમિ-મેહોદરાપહમ્

15.92અવ્ મૂત્રે વાસુનુયાત્ તત્ તુ
રોહીતક-ત્વચઃ કૃત્વા પલાનાં પઞ્ચ-વિંશતિમ્ ।
કોલ-દ્વિ-પ્રસ્થ-સંયુક્તં કષાયમ્ ઉપકલ્પયેત્

પાલિકૈઃ પઞ્ચ-કોલૈસ્ તુ તૈઃ સમસ્તૈશ્ ચ તુલ્યયા ।
રોહીતક-ત્વચા પિષ્ટૈર્ ઘૃત-પ્રસ્થં વિપાચયેત્

પ્લીહાભિવૃદ્ધિં શમયત્ય્ એતદ્ આશુ પ્રયોજિતમ્ ।
કદલ્યાસ્ તિલ-નાલાનાં ક્ષારેણ ક્ષુરકસ્ય ચ

15.95અવ્ પ્લીહાભિવૃદ્ધિં શમયેદ્ 15.95અચ્ પ્લીહાતિ-વૃદ્ધિં શમયત્ય્ 15.95દ્વ્
ક્ષારેણેક્ષુરકસ્ય ચ
તૈલં પક્વં જયેત્ પાનાત્ પ્લીહાનં કફ-વાત-જમ્ ।
અ-શાન્તૌ ગુલ્મ-વિધિના યોજયેદ્ અગ્નિ-કર્મ ચ

અ-પ્રાપ્ત-પિચ્છા-સલિલે પ્લીહ્નિ વાત-કફોલ્બણે ।
પૈત્તિકે જીવનીયાનિ સર્પીંષિ ક્ષીર-વસ્તયઃ

રક્તાવસેકઃ સંશુદ્ધિઃ ક્ષીર-પાનં ચ શસ્યતે ।
યકૃતિ પ્લીહ-વત્ કર્મ દક્ષિણે તુ ભુજે સિરામ્

સ્વિન્નાય બદ્ધોદરિણે મૂત્ર-તીક્ષ્ણૌષધાન્વિતમ્ ।
સ-તૈલ-લવણં દદ્યાન્ નિરૂહં સાનુવાસનમ્

પરિસ્રંસીનિ ચાન્નાનિ તીક્ષ્ણં ચાસ્મૈ વિરેચનમ્ ।
ઉદાવર્ત-હરં કર્મ કાર્યં યચ્ ચાનિલાપહમ્

છિદ્રોદરમ્ ઋતે સ્વેદાચ્ છ્લેષ્મોદર-વદ્ આચરેત્ ।
જાતં જાતં જલં સ્રાવ્યમ્ એવં તદ્ યાપયેદ્ ભિષક્

અપાં દોષ-હરાણ્ય્ આદૌ યોજયેદ્ ઉદકોદરે ।
મૂત્ર-યુક્તાનિ તીક્ષ્ણાનિ વિવિધ-ક્ષાર-વન્તિ ચ

દીપનીયૈઃ કફ-ઘ્નૈશ્ ચ તમ્ આહારૈર્ ઉપાચરેત્ ।
ક્ષારં છાગ-કરીષાણાં સ્રુતં મૂત્રે ઽગ્નિના પચેત્

ઘની-ભવતિ તસ્મિંશ્ ચ કર્ષાંશં ચૂર્ણિતં ક્ષિપેત્ ।
પિપ્પલી પિપ્પલી-મૂલં શુણ્ઠી લવણ-પઞ્ચકમ્

નિકુમ્ભ-કુમ્ભ-ત્રિ-ફલા-સ્વર્ણક્ષીરી-વિષાણિકાઃ ।
સ્વર્જિકા-ક્ષાર-ષડ્ગ્રન્થા-સાતલા-યવ-શૂક-જમ્

કોલાભા ગુટિકાઃ કૃત્વા તતઃ સૌવીરકાપ્લુતાઃ ।
પિબેદ્ અ-જરકે શોફે પ્રવૃદ્ધે ચોદકોદરે

15.106દ્વ્ પ્રવૃદ્ધે ચ દકોદરે
ઇત્ય્ ઔષધૈર્ અ-પ્રશમે ત્રિષુ બદ્ધોદરાદિષુ ।
પ્રયુઞ્જીત ભિષક્ શસ્ત્રમ્ આર્ત-બન્ધુ-નૃપાર્થિતઃ

સ્નિગ્ધ-સ્વિન્ન-તનોર્ નાભેર્ અધો બદ્ધ-ક્ષતાન્ત્રયોઃ ।
પાટયેદ્ ઉદરં મુક્ત્વા વામતશ્ ચતુર્-અઙ્ગુલાત્

ચતુર્-અઙ્ગુલ-માનં તુ નિષ્કાસ્યાન્ત્રાણિ તેન ચ ।
નિરીક્ષ્યાપનયેદ્ વાલ-મલ-લેપોપલાદિકમ્

છિદ્રે તુ શલ્યમ્ ઉદ્ધૃત્ય વિશોધ્યાન્ત્ર-પરિસ્રવમ્ ।
મર્કોટૈર્ દંશયેચ્ છિદ્રં તેષુ લગ્નેષુ ચાહરેત્

15.110બ્વ્ વિશોધ્યાન્ત્રં પરિસ્રવમ્
કાયં મૂર્ધ્નો ઽનુ ચાન્ત્રાણિ યથા-સ્થાનં નિવેશયેત્ ।
અક્તાનિ મધુ-સર્પિર્ભ્યામ્ અથ સીવ્યેદ્ બહિર્ વ્રણમ્

15.111બ્વ્ યથા-સ્થાનં વિવેશયેત્
તતઃ કૃષ્ણ-મૃદાલિપ્ય બધ્નીયાદ્ યષ્ટિ-મિશ્રયા ।
નિવાત-સ્થઃ પયો-વૃત્તિઃ સ્નેહ-દ્રોણ્યાં વસેત્ તતઃ

સ-જલે જઠરે તૈલૈર્ અભ્યક્તસ્યાનિલાપહૈઃ ।
સ્વિન્નસ્યોષ્ણામ્બુના-કક્ષમ્ ઉદરે પટ્ટ-વેષ્ટિતે

15.113દ્વ્ ઉદરે પરિવેષ્ટિતે
બદ્ધ-ચ્છિદ્રોદિત-સ્થાને વિધ્યેદ્ અઙ્ગુલ-માત્રકમ્ ।
નિધાય તસ્મિન્ નાડીં ચ સ્રાવયેદ્ અર્ધમ્ અમ્ભસઃ

અથાસ્ય નાડીમ્ આકૃષ્ય તૈલેન લવણેન ચ ।
વ્રણમ્ અભ્યજ્ય બદ્ધ્વા ચ વેષ્ટયેદ્ વાસસોદરમ્

તૃતીયે ઽહ્નિ ચતુર્થે વા યાવદ્ આ-ષો-ડશં દિનમ્ ।
તસ્ય વિશ્રમ્ય વિશ્રમ્ય સ્રાવયેદ્ અલ્પ-શો જલમ્

15.116બ્વ્ યાવદ્ વા-દિન-ષો-ડશ
વિવેષ્ટયેદ્ ગાઢ-તરં જઠરં વાસસા શ્લથમ્ ।
નિઃસ્રુતે લઙ્ઘિતઃ પેયામ્ અ-સ્નેહ-લવણાં પિબેત્

15.117બ્વ્ જઠરં ચ શ્લથા-શ્લથમ્
સ્યાત્ ક્ષીર-વૃત્તિઃ ષણ્-માસાંશ્ ત્રીન્ પેયાં પયસા પિબેત્ ।
ત્રીંશ્ ચાન્યાન્ પયસૈવાદ્યાત્ ફલામ્લેન રસેન વા

અલ્પ-શો ઽ-સ્નેહ-લવણં જીર્ણં શ્યામાક-કોદ્રવમ્ ।
પ્રયતો વત્સરેણૈવં વિજયેત જલોદરમ્

વર્જ્યેષુ યન્ત્રિતો દિષ્ટે નાત્ય્-અ-દિષ્ટે જિતેન્દ્રિયઃ ।
સર્વમ્ એવોદરં પ્રાયો દોષ-સંઘાત-જં યતઃ

અતો વાતાદિ-શમની ક્રિયા સર્વ-ત્ર શસ્યતે ।
વહ્નિર્ મન્દ-ત્વમ્ આયાતિ દોષૈઃ કુક્ષૌ પ્રપૂરિતે

15.121બ્વ્ ક્રિયા સર્વા પ્રશસ્યતે
તસ્માદ્ ભોજ્યાનિ ભોજ્યાનિ દીપનાનિ લઘૂનિ ચ ।
સ-પઞ્ચ-મૂલાન્ય્ અલ્પામ્લ-પટુ-સ્નેહ-કટૂનિ ચ

ભાવિતાનાં ગવાં મૂત્રે ષષ્ટિકાનાં ચ તણ્ડુલૈઃ ।
યવાગૂં પયસા સિદ્ધાં પ્ર-કામં ભોજયેન્ નરમ્

પિબેદ્ ઇક્ષુ-રસં ચાનુ જઠરાણાં નિવૃત્તયે ।
સ્વં સ્વં સ્થાનં વ્રજન્ત્ય્ એષાં વાત-પિત્ત-કફાસ્ તથા

અત્ય્-અર્થોષ્ણામ્લ-લવણં રૂક્ષં ગ્રાહિ હિમં ગુરુ ।
ગુડં તૈલ-કૃતં શાકં વારિ પાનાવગાહયોઃ

15.125અવ્ અત્ય્-અર્થોષ્ણામ્બુ-લવણં
આયાસાધ્વ-દિવા-સ્વપ્ન-યાનાનિ ચ પરિત્યજેત્ ।
નાત્ય્-અચ્છ-સાન્દ્ર-મધુરં તક્રં પાને પ્રશસ્યતે

સ-કણા-લવણં વાતે પિત્તે સોષણ-શર્કરમ્ ।
યવાની-સૈન્ધવાજાજી-મધુ-વ્યોષૈઃ કફોદરે

ત્ર્ય્-ઊષણ-ક્ષાર-લવણૈઃ સંયુતં નિચયોદરે ।
મધુ-તૈલ-વચા-શુણ્ઠી-શતાહ્વા-કુષ્ઠ-સૈન્ધવૈઃ

15.128ચ્વ્ મધુ-તૈલ-વરા-શુણ્ઠી- 15.128ચ્વ્ મધુ-તૈલ-વસા-શુણ્ઠી-
પ્લીહ્નિ બદ્ધે તુ હપુષા-યવાની-પટ્વ્-અજાજિભિઃ ।
સ-કૃષ્ણા-માક્ષિકં છિદ્રે વ્યોષ-વત્ સલિલોદરે

ગૌરવા-રોચકાનાહ-મન્દ-વહ્ન્ય્-અતિસારિણામ્ ।
તક્રં વાત-કફાર્તાનામ્ અમૃત-ત્વાય કલ્પતે

પ્રયોગાણાં ચ સર્વેષામ્ અનુ ક્ષીરં પ્રયોજયેત્ ।
સ્થૈર્ય-કૃત્ સર્વ-ધાતૂનાં બલ્યં દોષાનુબન્ધ-હૃત્