અષ્ટાઙ્ગહૃદયસૂત્ર · અધ્યાય 25

માલતી-મલ્લિકા-પુષ્પૈર્ બદ્ધાક્ષો નિવસેન્ નિશામ્ ॥ 21ઊઅબ્ ॥
24.21ઊબ્વ્ બદ્ધાક્ષો નિવસેન્ નિશિ
સર્વાત્મના નેત્ર-બલાય યત્નં કુર્વીત નસ્યાઞ્જન-તર્પણાદ્યૈઃ ।
દૃષ્ટિશ્ ચ નષ્ટા વિવિધં જગચ્ ચ તમો-મયં જાયત એક-રૂપમ્ ॥ 22ઊ ॥
સૂત્રસ્થાન
નાના-વિધાનાં શલ્યાનાં નાના-દેશ-પ્રબોધિનામ્ ।
આહર્તુમ્ અભ્યુપાયો યસ્ તદ્ યન્ત્રં યચ્ ચ દર્શને

25.1બ્વ્ નાના-દેશ-વિબાધિનામ્
અર્શો-ભગન્દરાદીનાં શસ્ત્ર-ક્ષારાગ્નિ-યોજને ।
શેષાઙ્ગ-પરિરક્ષાયાં તથા વસ્ત્ય્-આદિ-કર્મણિ

ઘટિકાલાબુ-શૃઙ્ગં ચ જામ્બવૌષ્ઠાદિકાનિ ચ ।
અનેક-રૂપ-કાર્યાણિ યન્ત્રાણિ વિવિધાન્ય્ અતઃ

વિકલ્પ્ય કલ્પયેત્ બુદ્ધ્યા યથા-સ્થૂલં તુ વક્ષ્યતે ।
તુલ્યાનિ કઙ્ક-સિંહર્ક્ષ-કાકાદિ-મૃગ-પક્ષિણામ્

મુખૈર્ મુખાનિ યન્ત્રાણાં કુર્યાત્ તત્-સંજ્ઞકાનિ ચ ।
અષ્ટા-દશાઙ્ગુલાયામાન્ય્ આયસાનિ ચ ભૂરિ-શઃ

મસૂરાકાર-પર્ય્-અન્તૈઃ કણ્ઠે બદ્ધાનિ કીલકૈઃ ।
વિદ્યાત્ સ્વસ્તિક-યન્ત્રાણિ મૂલે ઽઙ્કુશ-નતાનિ ચ

25.6દ્વ્ મૂલે ઽઙ્કુશ-નિભાનિ ચ
તૈર્ દૃઢૈર્ અસ્થિ-સંલગ્ન-શલ્યાહરણમ્ ઇષ્યતે ।
કીલ-બદ્ધ-વિમુક્તાગ્રૌ સંદંશૌ ષો-ડશાઙ્ગુલૌ

ત્વક્-સિરા-સ્નાયુ-પિશિત-લગ્ન-શલ્યાપકર્ષણૌ ।
ષડ્-અઙ્ગુલો ઽન્યો હરણે સૂક્ષ્મ-શલ્યોપ-પક્ષ્મણામ્

મુચુણ્ડી સૂક્ષ્મ-દન્તર્જુર્ મૂલે રુચક-ભૂષણા ।
ગમ્ભીર-વ્રણ-માંસાનામ્ અર્મણઃ શેષિતસ્ય ચ

25.9અવ્ મુચુટી સૂક્ષ્મ-દન્તર્જુર્
દ્વે દ્વા-દશાઙ્ગુલે મત્સ્ય-તાલ-વત્ દ્વ્ય્-એક-તાલકે ।
તાલ-યન્ત્રે સ્મૃતે કર્ણ-નાડી-શલ્યાપહારિણી

25.10બ્વ્ -તાલુ-વત્ દ્વ્ય્-એક-તાલુકે 25.10ચ્વ્ તાલુ-યન્ત્રે સ્મૃતે કર્ણ-
25.10દ્વ્ -નાડી-શલ્યાપહારણે 25.10દ્વ્ -નાડી-શલ્યાપકર્ષણી
નાડી-યન્ત્રાણિ સુષિરાણ્ય્ એકાનેક-મુખાનિ ચ ।
સ્રોતો-ગતાનાં શલ્યાનામ્ આમયાનાં ચ દર્શને

25.11બ્વ્ એકાનેક-મુખાનિ તુ
ક્રિયાણાં સુ-કર-ત્વાય કુર્યાદ્ આચૂષણાય ચ ।
તદ્-વિસ્તાર-પરીણાહ-દૈર્ઘ્યં સ્રોતો-ઽનુરોધતઃ

દશાઙ્ગુલાર્ધ-નાહાન્તઃ-કણ્ઠ-શલ્યાવલોકિની ।
નાડી પઞ્ચ-મુખ-ચ્છિદ્રા ચતુષ્-કર્ણસ્ય સંગ્રહે

25.13બ્વ્ -કણ્ઠ-શલ્યાવલોકને
વારઙ્ગસ્ય દ્વિ-કર્ણસ્ય ત્રિ-ચ્છિદ્રા તત્-પ્રમાણતઃ ।
વારઙ્ગ-કર્ણ-સંસ્થાનાનાહ-દૈર્ઘ્યાનુરોધતઃ

નાડીર્ એવં-વિધાશ્ ચાન્યા દ્રષ્ટું શલ્યાનિ કારયેત્ ।
પદ્મ-કર્ણિકયા મૂર્ધ્નિ સદૃશી દ્વા-દશાઙ્ગુલા

ચતુર્થ-સુષિરા નાડી શલ્ય-નિર્ઘાતિની મતા ।
અર્શસાં ગો-સ્તનાકારં યન્ત્રકં ચતુર્-અઙ્ગુલમ્

નાહે પઞ્ચાઙ્ગુલં પુંસાં પ્રમદાનાં ષડ્-અઙ્ગુલમ્ ।
દ્વિ-ચ્છિદ્રં દર્શને વ્યાધેર્ એક-ચ્છિદ્રં તુ કર્મણિ

મધ્યે ઽસ્ય ત્ર્ય્-અઙ્ગુલં છિદ્રમ્ અઙ્ગુષ્ઠોદર-વિસ્તૃતમ્ ।
અર્ધાઙ્ગુલોચ્છ્રિતોદ્વૃત્ત-કર્ણિકં ચ તદ્-ઊર્ધ્વતઃ

25.18દ્વ્ -કર્ણિકં તુ તદ્-ઊર્ધ્વતઃ
શમ્ય્-આખ્યં તાદૃગ્ અ-ચ્છિદ્રં યન્ત્રમ્ અર્શઃ-પ્રપીડનમ્ ।
સર્વ-થાપનયેદ્ ઓષ્ઠં છિદ્રાદ્ ઊર્ધ્વં ભગન્દરે

ઘ્રાણાર્બુદાર્શસામ્ એક-ચ્છિદ્રા નાડ્ય્-અઙ્ગુલ-દ્વયા ।
પ્રદેશિની-પરીણાહા સ્યાદ્ ભગન્દર-યન્ત્ર-વત્

અઙ્ગુલી-ત્રાણકં દાન્તં વાર્ક્ષં વા ચતુર્-અઙ્ગુલમ્ ।
દ્વિ-ચ્છિદ્રં ગો-સ્તનાકારં તદ્-વક્ત્ર-વિવૃતૌ સુખમ્

યોનિ-વ્રણેક્ષણં મધ્યે સુષિરં ષો-ડશાઙ્ગુલમ્ ।
મુદ્રા-બદ્ધં ચતુર્-ભિત્તમ્ અમ્ભો-જ-મુકુલાનનમ્

25.22ચ્વ્ મુદ્રા-બદ્ધં ચતુર્-ભિન્નમ્ 25.22ચ્વ્ મુદ્રા-બદ્ધં ચતુષ્-કોણમ્
ચતુઃ-શલાકમ્ આક્રાન્તં મૂલે તદ્ વિકસેન્ મુખે ।
યન્ત્રે નાડી-વ્રણાભ્યઙ્ગ-ક્ષાલનાય ષડ્-અઙ્ગુલે

વસ્તિ-યન્ત્રાકૃતી મૂલે મુખે ઽઙ્ગુષ્ઠ-કલાય-ખે ।
અગ્રતો ઽ-કર્ણિકે મૂલે નિબદ્ધ-મૃદુ-ચર્મણી

દ્વિ-દ્વારા નલિકા પિચ્છ-નલિકા વોદકોદરે ।
ધૂમ-વસ્ત્ય્-આદિ-યન્ત્રાણિ નિર્દિષ્ટાનિ યથા-યથમ્

ત્ર્ય્-અઙ્ગુલાસ્યં ભવેચ્ છૃઙ્ગં ચૂષણે ઽષ્ટા-દશાઙ્ગુલમ્ ।
અગ્રે સિદ્ધાર્થક-ચ્છિદ્રં સુ-નદ્ધં ચૂચુકાકૃતિ

સ્યાદ્ દ્વા-દશાઙ્ગુલો ઽલાબુર્ નાહે ત્વ્ અષ્ટા-દશાઙ્ગુલઃ ।
ચતુસ્-ત્ર્ય્-અઙ્ગુલ-વૃત્તાસ્યો દીપ્તો ઽન્તઃ શ્લેષ્મ-રક્ત-હૃત્

તદ્-વદ્ ઘટી હિતા ગુલ્મ-વિલયોન્નમને ચ સા ।
શલાકાખ્યાનિ યન્ત્રાણિ નાના-કર્માકૃતીનિ ચ

25.28દ્વ્ નાના-કર્માકૃતીનિ તુ
યથા-યોગ-પ્રમાણાનિ તેષામ્ એષણ-કર્મણી ।
ઉભે ગણ્ડૂ-પદ-મુખે સ્રોતોભ્યઃ શલ્ય-હારિણી

25.29બ્વ્ તેષામ્ એષણ-કર્મણિ
મસૂર-દલ-વક્ત્રે દ્વે સ્યાતામ્ અષ્ટ-નવાઙ્ગુલે ।
શઙ્કવઃ ષડ્ ઉભૌ તેષાં ષો-ડશ-દ્વા-દશાઙ્ગુલૌ

વ્યૂહને ઽહિ-ફણા-વક્ત્રૌ દ્વૌ દશ-દ્વા-દશાઙ્ગુલૌ ।
ચાલને શર-પુઙ્ખાસ્યાવ્ આહાર્યે બડિશાકૃતી

નતો ઽગ્રે શઙ્કુના તુલ્યો ગર્ભ-શઙ્કુર્ ઇતિ સ્મૃતઃ ।
અષ્ટાઙ્ગુલાયતસ્ તેન મૂઢ-ગર્ભં હરેત્ સ્ત્રિયાઃ

અશ્મર્ય્-આહરણં સર્પ-ફણા-વદ્ વક્રમ્ અગ્રતઃ ।
શર-પુઙ્ખ-મુખં દન્ત-પાતનં ચતુર્-અઙ્ગુલમ્

25.33અવ્ અશ્મર્ય્-આહરણે સર્પ- 25.33બ્વ્ -ફણા-વદ્ વક્ત્રમ્ અગ્રતઃ
કાર્પાસ-વિહિતોષ્ણીષાઃ શલાકાઃ ષટ્ પ્રમાર્જને ।
પાયાવ્ આસન્ન-દૂરાર્થે દ્વે દશ-દ્વા-દશાઙ્ગુલે

દ્વે ષટ્-સપ્તાઙ્ગુલે ઘ્રાણે દ્વે કર્ણે ઽષ્ટ-નવાઙ્ગુલે ।
કર્ણ-શોધનમ્ અશ્વત્થ-પત્ત્ર-પ્રાન્તં સ્રુવાનનમ્

શલાકા-જામ્બવૌષ્ઠાનાં ક્ષારે ઽગ્નૌ ચ પૃથક્ ત્રયમ્ ।
યુઞ્જ્યાત્ સ્થૂલાણુ-દીર્ઘાણાં શલાકામ્ અન્ત્ર-વર્ધ્મનિ

મધ્યોર્ધ્વ-વૃત્ત-દણ્ડાં ચ મૂલે ચાર્ધેન્દુ-સંનિભામ્ ।
કોલાસ્થિ-દલ-તુલ્યાસ્યા નાસાર્શો-ઽર્બુદ-દાહ-કૃત્

અષ્ટાઙ્ગુલા નિમ્ન-મુખાસ્ તિસ્રઃ ક્ષારૌષધ-ક્રમે ।
કનીની-મધ્યમાનામી-નખ-માન-સમૈર્ મુખૈઃ

25.38ચ્વ્ કનિષ્ઠા-મધ્યમાનામી-
સ્વં સ્વમ્ ઉક્તાનિ યન્ત્રાણિ મેઢ્ર-શુદ્ધ્ય્-અઞ્જનાદિષુ ।
અનુ-યન્ત્રાણ્ય્ અયસ્-કાન્ત-રજ્જૂ-વસ્ત્રાશ્મ-મુદ્ગરાઃ

25.39ચ્વ્ અણુ-યન્ત્રાણ્ય્ અયસ્-કાન્ત-
વધ્રાન્ત્ર-જિહ્વા-વાલાશ્ ચ શાખા-નખ-મુખ-દ્વિ-જાઃ ।
કાલઃ પાકઃ કરઃ પાદો ભયં હર્ષશ્ ચ તત્-ક્રિયાઃ