અષ્ટાઙ્ગહૃદયસૂત્ર · અધ્યાય 26

25.40અવ્ વધ્ર્ય્-અન્ત્ર-જિહ્વા-વાલાશ્ ચ 25.40અવ્ વર્ધ્રાન્ત્ર-જિહ્વા-વાલાશ્ ચ 25.40બ્વ્
-શાખા-નખ-મુખ-દ્વિ-જાઃ
ઉપાય-વિત્ પ્રવિભજેદ્ આલોચ્ય નિપુણં ધિયા ॥ 40ઊઅબ્ ॥
નિર્ઘાતનોન્મથન-પૂરણ-માર્ગ-શુદ્ધિ-સંવ્યૂહનાહરણ-બન્ધન-પીડનાનિ ।
આચૂષણોન્નમન-નામન-ચાલ-ભઙ્ગ-વ્યાવર્તનર્જુ-કરણાનિ ચ યન્ત્ર-કર્મ ॥ 41ઊ ॥
વિવર્તતે સાધ્વ્ અવગાહતે ચ ગ્રાહ્યં ગૃહીત્વોદ્ધરતે ચ યસ્માત્ ।
યન્ત્રેષ્વ્ અતઃ કઙ્ક-મુખં પ્રધાનં સ્થાનેષુ સર્વેષ્વ્ અધિકારિ યચ્ ચ ॥ 42ઊ ॥
25.42ઊઅવ્ નિવર્તતે સાધ્વ્ અવગાહતે ચ 25.42ઊદ્વ્ સ્થાનેષુ સર્વેષ્વ્ અ-વિકારિ યચ્
ચ
સૂત્રસ્થાન
ષડ્-વિંશતિઃ સુ-કર્મારૈર્ ઘટિતાનિ યથા-વિધિ ।
શસ્ત્રાણિ રોમ-વાહીનિ બાહુલ્યેનાઙ્ગુલાનિ ષટ્

સુ-રૂપાણિ સુ-ધારાણિ સુ-ગ્રહાણિ ચ કારયેત્ ।
અ-કરાલાનિ સુ-ધ્માત-સુ-તીક્ષ્ણાવ્ અર્તિતે ઽયસિ

સમાહિત-મુખાગ્રાણિ નીલામ્ભો-જ-ચ્છવીનિ ચ ।
નામાનુગત-રૂપાણિ સદા સંનિહિતાનિ ચ

સ્વોન્માનાર્ધ-ચતુર્થાંશ-ફલાન્ય્ એકૈક-શો ઽપિ ચ ।
પ્રાયો દ્વિ-ત્રાણિ યુઞ્જીત તાનિ સ્થાન-વિશેષતઃ

26.4અવ્ સ્વ-માનાર્ધ-ચતુર્થાંશ-
મણ્ડલાગ્રં વૃદ્ધિ-પત્ત્રમ્ ઉત્પલાધ્ય્-અર્ધ-ધારકે ।
સર્પૈષણ્યૌ વેતસાખ્યં શરાર્ય્-આસ્ય-ત્રિ-કૂર્ચકે ॥ 4+(1) ॥
કુશાસ્યં સાટ-વદનમ્ અન્તર્-વક્ત્રાર્ધ-ચન્દ્રકે ।
વ્રીહિ-મુખં કુઠારી ચ શલાકાઙ્ગુલિ-શસ્ત્રકે ॥ 4+(2) ॥
26.4+(2)અવ્ કુશાસ્યા સાટ-વદના 26.4+(2)બ્વ્ અન્તર્-વક્ત્રાર્ધ-ચન્દ્રકમ્
26.4+(2)બ્વ્ છન્ન-વક્ત્રાર્ધ-ચન્દ્રકે 26.4+(2)બ્વ્
છન્ન-વક્ત્રાર્ધ-ચન્દ્રકમ્
બડિશં કર-પત્ત્રાખ્યં કર્તરી નખ-શસ્ત્રકમ્ ।
દન્ત-લેખનકં સૂચ્યઃ કૂર્ચો નામ ખજાહ્વયમ્ ॥ 4+(3) ॥
આરા ચતુર્-વિધાકારા તથા સ્યાત્ કર્ણ-વેધની ॥ 4+(4)અબ્ ॥
26.4+(4)બ્વ્ તથા સ્યાત્ કર્ણ-વેધનમ્
મણ્ડલાગ્રં ફલે તેષાં તર્જન્ય્-અન્તર્-નખાકૃતિ ।
લેખને છેદને યોજ્યં પોથકી-શુણ્ડિકાદિષુ

26.5અવ્ મણ્ડલાગ્રં ફલં તેષાં
વૃદ્ધિ-પત્ત્રં ક્ષુરાકારં છેદ-ભેદન-પાટને ।
ઋજ્વ્-અગ્રમ્ ઉન્નતે શોફે ગમ્ભીરે ચ તદ્ અન્ય-થા

26.6દ્વ્ ગમ્ભીરે તુ તતો ઽન્ય-થા
નતાગ્રં પૃષ્ઠતો દીર્ઘ-હ્રસ્વ-વક્ત્રં યથાશ્રયમ્ ।
ઉત્પલાધ્ય્-અર્ધ-ધારાખ્યે ભેદને છેદને તથા

26.7બ્વ્ -હ્રસ્વ-વક્ત્રં યથાશયમ્ 26.7બ્વ્ -હ્રસ્વ-વક્ત્રં યથા-ક્રમમ્
26.7બ્વ્ -હ્રસ્વ-વક્ત્રં યથા-યથમ્ 26.7બ્વ્ -હ્રસ્વ-વક્ત્રે યથા-યથમ્
સર્પાસ્યં ઘ્રાણ-કર્ણાર્શશ્-છેદને ઽર્ધાઙ્ગુલં ફલે ।
ગતેર્ અન્વેષણે શ્લક્ષ્ણા ગણ્ડૂ-પદ-મુખૈષણી

ભેદનાર્થે ઽપરા સૂચી-મુખા મૂલ-નિવિષ્ટ-ખા ।
વેતસં વ્યધને સ્રાવ્યે શરાર્ય્-આસ્ય-ત્રિ-કૂર્ચકે

કુશાટા-વદને સ્રાવ્યે દ્વ્ય્-અઙ્ગુલં સ્યાત્ તયોઃ ફલમ્ ।
તદ્-વદ્ અન્તર્-મુખં તસ્ય ફલમ્ અધ્ય્-અર્ધમ્ અઙ્ગુલમ્

26.10અચ્ કુશાટા વદને સ્રાવ્યે
અર્ધ-ચન્દ્રાનનં ચૈતત્ તથાધ્ય્-અર્ધાઙ્ગુલં ફલે ।
વ્રીહિ-વક્ત્રં પ્રયોજ્ય ચ તત્ સિરોદરયોર્ વ્યધે

પૃથુઃ કુઠારી ગો-દન્ત-સદૃશાર્ધાઙ્ગુલાનના ।
તયોર્ધ્વ-દણ્ડયા વિધ્યેદ્ ઉપર્ય્ અસ્થ્નાં સ્થિતાં સિરામ્

તામ્રી શલાકા દ્વિ-મુખી મુખે કુરુબકાકૃતિઃ ।
લિઙ્ગ-નાશં તયા વિધ્યેત્ કુર્યાદ્ અઙ્ગુલિ-શસ્ત્રકમ્

26.13અવ્ તામ્રી શલાકા દ્વિ-મુખા
મુદ્રિકા-નિર્ગત-મુખં ફલે ત્વ્ અર્ધાઙ્ગુલાયતમ્ ।
યોગતો વૃદ્ધિ-પત્ત્રેણ મણ્ડલાગ્રેણ વા સમમ્

તત્ પ્રદેશિન્ય્-અગ્ર-પર્વ-પ્રમાણાર્પણ-મુદ્રિકમ્ ।
સૂત્ર-બદ્ધં ગલ-સ્રોતો-રોગ-ચ્છેદન-ભેદને

26.15બ્વ્ -પ્રમાણાર્પિત-મુદ્રિકમ્
ગ્રહણે શુણ્ડિકાર્માદેર્ બડિશં સુ-નતાનનમ્ ।
છેદે ઽસ્થ્નાં કરપત્ત્રં તુ ખર-ધારં દશાઙ્ગુલમ્

26.16બ્વ્ બડિશઃ સુ-નતાનનઃ
વિસ્તારે દ્વ્ય્-અઙ્ગુલં સૂક્ષ્મ-દન્તં સુ-ત્સરુ-બન્ધનમ્ ।
સ્નાયુ-સૂત્ર-કચ-ચ્છેદે કર્તરી કર્તરી-નિભા

વક્રર્જુ-ધારં દ્વિ-મુખં નખ-શસ્ત્રં નવાઙ્ગુલમ્ ।
સૂક્ષ્મ-શલ્યોદ્ધૃતિ-ચ્છેદ-ભેદ-પ્રચ્છાન-લેખને

26.18દ્વ્ -ભેદ-પ્રચ્છન્ન-લેખને
એક-ધારં ચતુષ્-કોણં પ્રબદ્ધાકૃતિ ચૈકતઃ ।
દન્ત-લેખનકં તેન શોધયેદ્ દન્ત-શર્કરામ્

26.19બ્વ્ પ્રવૃદ્ધાકૃતિ ચૈકતઃ
વૃત્તા ગૂઢ-દૃઢાઃ પાશે તિસ્રઃ સૂચ્યો ઽત્ર સીવને ।
માંસલાનાં પ્રદેશાનાં ત્ર્ય્-અશ્રા ત્ર્ય્-અઙ્ગુલમ્ આયતા

અલ્પ-માંસાસ્થિ-સંધિ-સ્થ-વ્રણાનાં દ્વ્ય્-અઙ્ગુલાયતા ।
વ્રીહિ-વક્ત્રા ધનુર્-વક્રા પક્વામાશય-મર્મસુ

સા સાર્ધ-દ્વ્ય્-અઙ્ગુલા સર્વ-વૃત્તાસ્ તાશ્ ચતુર્-અઙ્ગુલાઃ ।
કૂર્ચો વૃત્તૈક-પીઠ-સ્થાઃ સપ્તાષ્ટૌ વા સુ-બન્ધનાઃ

26.22અવ્ સા સાર્ધ-દ્વ્ય્-અઙ્ગુલા સર્વા 26.22બ્વ્ વૃત્તાસ્ તાશ્ ચતુર્-અઙ્ગુલાઃ
સ યોજ્યો નીલિકા-વ્યઙ્ગ-કેશ-શાતેષુ કુટ્ટને ।
અર્ધાઙ્ગુલ-મુખૈર્ વૃત્તૈર્ અષ્ટાભિઃ કણ્ટકૈઃ ખજઃ

26.23બ્વ્ -કેશ-શાતન-કુટ્ટને
પાણિભ્યાં મથ્યમાનેન ઘ્રાણાત્ તેન હરેદ્ અસૃક્ ।
વ્યધનં કર્ણ-પાલીનાં યૂથિકા-મુકુલાનનમ્

26.24ચ્વ્ વ્યધને કર્ણ-પાલીનાં 26.24દ્વ્ યૂથિકા-મુકુલાનના
આરાર્ધાઙ્ગુલ-વૃત્તાસ્યા તત્-પ્રવેશા તથોર્ધ્વતઃ ।
ચતુર્-અશ્રા તયા વિધ્યેચ્ છોફં પક્વામ-સંશયે

કર્ણ-પાલીં ચ બહલાં બહલાયાશ્ ચ શસ્યતે ।
સૂચી ત્રિ-ભાગ-સુષિરા ત્ર્ય્-અઙ્ગુલા કર્ણ-વેધની

26.26બ્વ્ તસ્યા એવ ચ શસ્યતે
જલૌકઃ-ક્ષાર-દહન-કાચોપલ-નખાદયઃ ।
અ-લૌહાન્ય્ અનુ-શસ્ત્રાણિ તાન્ય્ એવં ચ વિકલ્પયેત્

અપરાણ્ય્ અપિ યન્ત્રાદીન્ય્ ઉપયોગં ચ યૌગિકમ્ ।
ઉત્પાટ્ય-પાટ્ય-સીવ્યૈષ્ય-લેખ્ય-પ્રચ્છાન-કુટ્ટનમ્

26.28ચ્વ્ ઉત્પાટ્ય-પાટ્ય-સેવ્યૈષ્ય- 26.28દ્વ્ -લેખ્ય-પ્રચ્છન્ન-કુટ્ટનમ્
છેદ્યં ભેદ્યં વ્યધો મન્થો ગ્રહો દાહશ્ ચ તત્-ક્રિયાઃ ।
કુણ્ઠ-ખણ્ડ-તનુ-સ્થૂલ-હ્રસ્વ-દીર્ઘ-ત્વ-વક્ર-તાઃ

શસ્ત્રાણાં ખર-ધાર-ત્વમ્ અષ્ટૌ દોષાઃ પ્રકીર્તિતાઃ ।
છેદ-ભેદન-લેખ્યાર્થં શસ્ત્રં વૃન્ત-ફલાન્તરે

તર્જની-મધ્યમાઙ્ગુષ્ઠૈર્ ગૃહ્ણીયાત્ સુ-સમાહિતઃ ।
વિસ્રાવણાનિ વૃન્તાગ્રે તર્જન્ય્-અઙ્ગુષ્ઠકેન ચ

તલ-પ્રચ્છન્ન-વૃન્તાગ્રં ગ્રાહ્યં વ્રીહિ-મુખં મુખે ।
મૂલેષ્વ્ આહરણાર્થાનિ ક્રિયા-સૌકર્યતો ઽપરમ્

26.32ચ્વ્ મૂલેષ્વ્ આહરણાર્થે તુ 26.32ચ્વ્ મૂલેષ્વ્ આહરણાર્થેષુ
સ્યાન્ નવાઙ્ગુલ-વિસ્તારઃ સુ-ઘનો દ્વા-દશાઙ્ગુલઃ ।
ક્ષૌમ-પત્ત્રોર્ણ-કૌશેય-દુકૂલ-મૃદુ-ચર્મ-જઃ

વિન્યસ્ત-પાશઃ સુ-સ્યૂતઃ સાન્તરોર્ણા-સ્થ-શસ્ત્રકઃ ।
શલાકા-પિહિતાસ્યશ્ ચ શસ્ત્ર-કોશઃ સુ-સંચયઃ

જલૌકસસ્ તુ સુખિનાં રક્ત-સ્રાવાય યોજયેત્ ।
દુષ્ટામ્બુ-મત્સ્ય-ભેકાહિ-શવ-કોથ-મલોદ્ભવાઃ

26.35ચ્વ્ દુષ્ટામ્બુ-મત્સ્ય-ભેકાદિ-
રક્તાઃ શ્વેતા ભૃશં કૃષ્ણાશ્ ચપલાઃ સ્થૂલ-પિચ્છિલાઃ ।
ઇન્દ્રાયુધ-વિચિત્રોર્ધ્વ-રાજયો રોમશાશ્ ચ તાઃ

સ-વિષા વર્જયેત્ તાભિઃ કણ્ડૂ-પાક-જ્વર-ભ્રમાઃ ।
વિષ-પિત્તાસ્ર-નુત્ કાર્યં તત્ર શુદ્ધામ્બુ-જાઃ પુનઃ

26.37ચ્વ્ વિષ-પિત્તાસ્ર-જિત્ કાર્યં 26.37દ્વ્ તત્ર શુદ્ધામ્બુ-સંભવાઃ
નિર્-વિષાઃ શૈવલ-શ્યાવા વૃત્તા નીલોર્ધ્વ-રાજયઃ ।
કષાય-પૃષ્ઠાસ્ તન્વ્-અઙ્ગ્યઃ કિઞ્-ચિત્-પીતોદરાશ્ ચ યાઃ

તા અપ્ય્ અ-સમ્યગ્-વમનાત્ પ્રતતં ચ નિપાતનાત્ ।
સીદન્તિઃ સલિલં પ્રાપ્ય રક્ત-મત્તા ઇતિ ત્યજેત્

26.39ચ્વ્ સીદન્તિ સલિલં પ્રાપ્ય
અથેતરા નિશા-કલ્ક-યુક્તે ઽમ્ભસિ પરિપ્લુતાઃ ।
અવન્તિ-સોમે તક્રે વા પુનશ્ ચાશ્વાસિતા જલે

26.40ચ્વ્ કાઞ્જિકે કાલશેયે વા
લાગયેદ્ ઘૃત-મૃત્-સ્તન્ય-રક્ત-શસ્ત્ર-નિપાતનૈઃ ।
પિબન્તીર્ ઉન્નત-સ્કન્ધાશ્ છાદયેન્ મૃદુ-વાસસા

26.41અવ્ લાગયેત્ પલ-મૃત્-સ્તન્ય-
સંપૃક્તાદ્ દુષ્ટ-શુદ્ધાસ્રાજ્ જલૌકા દુષ્ટ-શોણિતમ્ ।
આદત્તે પ્રથમં હંસઃ ક્ષીરં ક્ષીરોદકાદ્ ઇવ

26.42અવ્ સંસૃષ્ટાદ્ દુષ્ટ-શુદ્ધાસ્રાજ્
ગુલ્માર્શો-વિદ્રધીન્ કુષ્ઠ-વાત-રક્ત-ગલામયાન્ ।
નેત્ર-રુગ્-વિષ-વીસર્પાન્ શમયન્તિ જલૌકસઃ ॥ 42+(1) ॥
દંશસ્ય તોદે કણ્ડ્વાં વા મોક્ષયેદ્ વામયેચ્ ચ તામ્ ।
પટુ-તૈલાક્ત-વદનાં શ્લક્ષ્ણ-કણ્ડન-રૂષિતામ્

26.43બ્વ્ મોક્ષયેદ્ વામયેચ્ ચ તાઃ 26.43ચ્વ્ પટુ-તૈલાક્ત-વદનાઃ 26.43દ્વ્
શ્લક્ષ્ણ-કણ્ડન-રૂક્ષિતામ્
26.43દ્વ્ શ્લક્ષ્ણ-કણ્ડન-રૂષિતાઃ 26.43દ્વ્ શ્લક્ષ્ણ-કણ્ડન-રૂક્ષિતાઃ
રક્ષન્ રક્ત-મદાદ્ ભૂયઃ સપ્તાહં તા ન પાતયેત્ ।
પૂર્વ-વત્ પટુ-તા દાર્ઢ્યં સમ્યગ્-વાન્તે જલૌકસામ્

ક્લમો ઽતિ-યોગાન્ મૃત્યુર્ વા દુર્-વાન્તે સ્તબ્ધ-તા મદઃ ।
અન્ય-ત્રાન્ય-ત્ર તાઃ સ્થાપ્યા ઘટે મૃત્સ્નામ્બુ-ગર્ભિણિ

લાલાદિ-કોથ-નાશાર્થં સ-વિષાઃ સ્યુસ્ તદ્-અન્વયાત્ ।
અ-શુદ્ધૌ સ્રાવયેદ્ દંશાન્ હરિદ્રા-ગુડ-માક્ષિકૈઃ

શત-ધૌતાજ્ય-પિચવસ્ તતો લેપાશ્ ચ શીતલાઃ ।
દુષ્ટ-રક્તાપગમનાત્ સદ્યો રાગ-રુજાં શમઃ

અ-શુદ્ધં ચલિતં સ્થાનાત્ સ્થિતં રક્તં વ્રણાશયે ।
વ્ય્-અમ્લી-ભવેત્ પર્યુષિતં તસ્માત્ તત્ સ્રાવયેત્ પુનઃ

26.48ચ્વ્ અમ્લી-ભવેત્ પર્યુષિતં
યુઞ્જ્યાન્ નાલાબુ-ઘટિકા રક્તે પિત્તેન દૂષિતે ।
તાસામ્ અનલ-સંયોગાદ્ યુઞ્જ્યાત્ તુ કફ-વાયુના

26.49દ્વ્ યુઞ્જ્યાચ્ ચ કફ-વાયુના
કફેન દુષ્ટં રુધિરં ન શૃઙ્ગેણ વિનિર્હરેત્ ।
સ્કન્ન-ત્વાદ્ વાત-પિત્તાભ્યાં દુષ્ટં શૃઙ્ગેણ નિર્હરેત્

26.50બ્વ્ ન શૃઙ્ગેણાતિ નિર્હરેત્ 26.50બ્વ્ ન શૃઙ્ગેણાભિનિર્હરેત્
ગાત્રં બદ્ધ્વોપરિ દૃઢં રજ્જ્વા પટ્ટેન વા સમમ્ ।
સ્નાયુ-સંધ્ય્-અસ્થિ-મર્માણિ ત્યજન્ પ્રચ્છાનમ્ આચરેત્

અધો-દેશ પ્રવિસૃતૈઃ પદૈર્ ઉપરિ-ગામિભિઃ ।
ન ગાઢ-ઘન-તિર્યગ્ભિર્ ન પદે પદમ્ આચરન્

26.52દ્વ્ ન પદે પદમ્ આચરેત્
પ્રચ્છાનેનૈક-દેશ-સ્થં ગ્રથિતં જલ-જન્મભિઃ ।
હરેચ્ છૃઙ્ગાદિભિઃ સુપ્તમ્ અસૃગ્ વ્યાપિ સિરા-વ્યધૈઃ

26.53બ્વ્ ગ્રન્થિતં જલ-જન્મભિઃ
પ્રચ્છાનં પિણ્ડિતે વા સ્યાદ્ અવગાઢે જલૌકસઃ ।
ત્વક્-સ્થે ઽલાબુ-ઘટી-શૃઙ્ગં સિરૈવ વ્યાપકે ઽસૃજિ

વાતાદિ-ધામ વા શૃઙ્ગ-જલૌકો-ઽલાબુભિઃ ક્રમાત્ ।
સ્રુતાસૃજઃ પ્રદેહાદ્યૈઃ શીતૈઃ સ્યાદ્ વાયુ-કોપતઃ