અષ્ટાઙ્ગહૃદયસૂત્ર · અધ્યાય 24

23.30અવ્ વર્ત્મ-પ્રાપ્તાઞ્જનાદ્ દોષો 23.30બ્વ્ રોગાન્ કુર્યાત્ તતો ઽન્ય-થા
તીક્ષ્ણાઞ્જનાભિતપ્તે તુ ચૂર્ણં પ્રત્યઞ્જનં હિમમ્ ॥ 30ઊઅબ્ ॥
23.30ઊઅવ્ તીક્ષ્ણાઞ્જનાતિ-તપ્તે તુ 23.30ઊઅવ્ તીક્ષ્ણાઞ્જનાતિ-યોગે તુ 23.30ઊબ્વ્
ચૂર્ણં પ્રત્યઞ્જનં હિતમ્
સૂત્રસ્થાન
નયને તામ્યતિ સ્તબ્ધે શુષ્કે રૂક્ષે ઽભિઘાતિતે ।
વાત-પિત્તાતુરે જિહ્મે શીર્ણ-પક્ષ્માવિલેક્ષણે

કૃચ્છ્રોન્મીલ-સિરા-હર્ષ-સિરોત્પાત-તમો-ઽર્જુનૈઃ ।
સ્યન્દ-મન્થાન્યતો-વાત-વાત-પર્યાય-શુક્રકૈઃ

આતુરે શાન્ત-રાગાશ્રુ-શૂલ-સંરમ્ભ-દૂષિકે ।
નિવાતે તર્પણં યોજ્યં શુદ્ધયોર્ મૂર્ધ-કાયયોઃ

કાલે સાધારણે પ્રાતઃ સાયં વોત્તાન-શાયિનઃ ।
યવ-માષ-મયીં પાલીં નેત્ર-કોશાદ્ બહિઃ સમામ્

24.4બ્વ્ સાયં ચોત્તાન-શાયિનઃ
દ્વ્ય્-અઙ્ગુલોચ્ચાં દૃઢાં કૃત્વા યથા-સ્વં સિદ્ધમ્ આવપેત્ ।
સર્પિર્ નિમીલિતે નેત્રે તપ્તામ્બુ-પ્રવિલાયિતમ્

24.5દ્વ્ તપ્તામ્બુ-પ્રવિલાપિતમ્
નક્તાન્ધ્ય-વાત-તિમિર-કૃચ્છ્ર-બોધાદિકે વસામ્ ।
આ-પક્ષ્માગ્રાદ્ અથોન્મેષં શનકૈસ્ તસ્ય કુર્વતઃ

માત્રા વિગણયેત્ તત્ર વર્ત્મ-સંધિ-સિતાસિતે ।
દૃષ્ટૌ ચ ક્રમ-શો વ્યાધૌ શતં ત્રીણિ ચ પઞ્ચ ચ

24.7અવ્ માત્રાં વિગણયેત્ તત્ર
શતાનિ સપ્ત ચાષ્ટૌ ચ દશ મન્થે દશાનિલે ।
પિત્તે ષટ્ સ્વસ્થ-વૃત્તે ચ બલાસે પઞ્ચ ધારયેત્

24.8બ્વ્ દશ મન્થે ઽનિલે દશ
કૃત્વાપાઙ્ગે તતો દ્વારં સ્નેહં પાત્રે નિગાલયેત્ ।
પિબેચ્ ચ ધૂમં નેક્ષેત વ્યોમ રૂપં ચ ભાસ્વરમ્

24.9દ્વ્ વ્યોમ રૂપં ચ ભાસ્-કરમ્
ઇત્થં પ્રતિ-દિનં વાયૌ પિત્તે ત્વ્ એકાન્તરં કફે ।
સ્વસ્થે તુ દ્વ્ય્-અન્તરં દદ્યાદ્ આ-તૃપ્તેર્ ઇતિ યોજયેત્

પ્રકાશ-ક્ષમ-તા સ્વાસ્થ્યં વિશદં લઘુ લોચનમ્ ।
તૃપ્તે વિપર્યયો ઽ-તૃપ્તે ઽતિ-તૃપ્તે શ્લેષ્મ-જા રુજઃ

24.11દ્વ્ તૃપ્તે ઽતિ શ્લેષ્મ-જા રુજઃ
સ્નેહ-પીતા તનુર્ ઇવ ક્લાન્તા દૃષ્ટિર્ હિ સીદતિ ।
તર્પણાન્-અન્તરં તસ્માદ્ દૃગ્-બલાધાન-કારિણમ્

પુટ-પાકં પ્રયુઞ્જીત પૂર્વોક્તેષ્વ્ એવ યક્ષ્મસુ ।
સ વાતે સ્નેહનઃ શ્લેષ્મ-સહિતે લેખનો હિતઃ

24.13બ્વ્ પૂર્વોક્તેષ્વ્ એષુ યક્ષ્મસુ 24.13બ્વ્ પૂર્વોક્તેષુ ચ યક્ષ્મસુ
દૃગ્-દૌર્બલ્યે ઽનિલે પિત્તે રક્તે સ્વસ્થે પ્રસાદનઃ ।
ભૂ-શય-પ્રસહાનૂપ-મેદો-મજ્જ-વસામિષૈઃ

સ્નેહનં પયસા પિષ્ટૈર્ જીવનીયૈશ્ ચ કલ્પયેત્ ।
મૃગ-પક્ષિ-યકૃન્-માંસ-મુક્તાયસ્-તામ્ર-સૈન્ધવૈઃ

સ્રોતો-જ-શઙ્ખ-ફેનાલૈર્ લેખનં મસ્તુ-કલ્કિતૈઃ ।
મૃગ-પક્ષિ-યકૃન્-મજ્જ-વસાન્ત્ર-હૃદયામિષૈઃ

મધુરૈઃ સ-ઘૃતૈઃ સ્તન્ય-ક્ષીર-પિષ્ટૈઃ પ્રસાદનમ્ ।
બિલ્વ-માત્રં પૃથક્ પિણ્ડં માંસ-ભેષજ-કલ્કયોઃ

ઉરુબૂક-વટામ્ભો-જ-પત્ત્રૈઃ સ્નેહાદિષુ ક્રમાત્ ।
વેષ્ટયિત્વા મૃદા લિપ્તં ધવ-ધન્વન-ગો-મયૈઃ

24.18બ્વ્ -પત્ત્રૈઃ સ્નિગ્ધાદિષુ ક્રમાત્
પચેત્ પ્રદીપ્તૈર્ અગ્ન્ય્-આભં પક્વં નિષ્પીડ્ય તદ્-રસમ્ ।
નેત્રે તર્પણ-વદ્ યુઞ્જ્યાત્ શતં દ્વે ત્રીણિ ધારયેત્

લેખન-સ્નેહનાન્ત્યેષુ કોષ્ણૌ પૂર્વૌ હિમો ઽપરઃ ।
ધૂમ-પો ઽન્તે તયોર્ એવ યોગાસ્ તત્ર ચ તૃપ્તિ-વત્

તર્પણં પુટ-પાકં ચ નસ્યાન્-અર્હે ન યોજયેત્ ।
યાવન્ત્ય્ અહાનિ યુઞ્જીત દ્વિસ્ તતો હિત-ભાગ્ ભવેત્