અષ્ટાઙ્ગહૃદયસૂત્ર · અધ્યાય 17

સૂત્રસ્થાન
સ્વેદસ્ તાપોપનાહોષ્મ-દ્રવ-ભેદાચ્ ચતુર્-વિધઃ ।
તાપો ઽગ્નિ-તપ્ત-વસન-ફાલ-હસ્ત-તલાદિભિઃ

ઉપનાહો વચા-કિણ્વ-શતાહ્વા-દેવદારુભિઃ ।
ધાન્યૈઃ સમસ્તૈર્ ગન્ધૈશ્ ચ રાસ્નૈરણ્ડ-જટામિષૈઃ

ઉદ્રિક્ત-લવણૈઃ સ્નેહ-ચુક્ર-તક્ર-પયઃ-પ્લુતૈઃ ।
કેવલે પવને શ્લેષ્મ-સંસૃષ્ટે સુરસાદિભિઃ

પિત્તેન પદ્મકાદ્યૈસ્ તુ શાલ્વણાખ્યૈઃ પુનઃ પુનઃ ।
સ્નિગ્ધોષ્ણ-વીર્યૈર્ મૃદુભિશ્ ચર્મ-પટ્ટૈર્ અ-પૂતિભિઃ

17.4અવ્ પિત્તેન પદ્મકાદ્યૈશ્ ચ 17.4બ્વ્ શાલ્વલાખ્યૈઃ પુનઃ પુનઃ
અ-લાભે વાત-જિત્ પત્ત્ર-કૌશેયાવિક-શાટકૈઃ ।
બદ્ધં રાત્રૌ દિવા મુઞ્ચેન્ મુઞ્ચેદ્ રાત્રૌ દિવા-કૃતમ્

ઊષ્મા તૂત્કારિકા-લોષ્ટ-કપાલોપલ-પાંસુભિઃ ।
પત્ત્ર-ભઙ્ગેન ધાન્યેન કરીષ-સિકતા-તુષૈઃ

અનેકોપાય-સંતપ્તૈઃ પ્રયોજ્યો દેશ-કાલતઃ ।
શિગ્રુ-વારણકૈરણ્ડ-કરઞ્જ-સુરસાર્જકાત્

શિરીષ-વાસા-વંશાર્ક-માલતી-દીર્ઘવૃન્તતઃ ।
પત્ત્ર-ભઙ્ગૈર્ વચાદ્યૈશ્ ચ માંસૈશ્ ચાનૂપ-વારિ-જૈઃ

દશ-મૂલેન ચ પૃથક્ સહિતૈર્ વા યથા-મલમ્ ।
સ્નેહ-વદ્ભિઃ સુરા-શુક્ત-વારિ-ક્ષીરાદિ-સાધિતૈઃ

કુમ્ભીર્ ગલન્તીર્ નાડીર્ વા પૂરયિત્વા રુજાર્દિતમ્ ।
વાસસાચ્છાદિતં ગાત્રં સ્નિગ્ધં સિઞ્ચેદ્ યથા-સુખમ્

17.10ચ્વ્ વસ્ત્રાવચ્છાદિતં ગાત્રં
તૈર્ એવ વા દ્રવૈઃ પૂર્ણં કુણ્ડં સર્વાઙ્ગ-ગે ઽનિલે ।
અવગાહ્યાતુરસ્ તિષ્ઠેદ્ અર્શઃ-કૃચ્છ્રાદિ-રુક્ષુ ચ

નિવાતે ઽન્તર્-બહિઃ-સ્નિગ્ધો જીર્ણાન્નઃ સ્વેદમ્ આચરેત્ ।
વ્યાધિ-વ્યાધિત-દેશર્તુ-વશાન્ મધ્ય-વરાવરમ્

17.12અવ્ નિર્-વાતે ઽન્તર્-બહિઃ-સ્નિગ્ધો
કફાર્તો રૂક્ષણં રૂક્ષો રૂક્ષઃ સ્નિગ્ધં કફાનિલે ।
આમાશય-ગતે વાયૌ કફે પક્વાશયાશ્રિતે

17.13અવ્ કફે તં રૂક્ષણૈ રૂક્ષો
રૂક્ષ-પૂર્વં તથા સ્નેહ-પૂર્વં સ્થાનાનુરોધતઃ ।
અલ્પં વઙ્ક્ષણયોઃ સ્વ્-અલ્પં દૃઙ્-મુષ્ક-હૃદયે ન વા

17.14ચ્વ્ અલ્પં વઙ્ક્ષણયોઃ સ્વેદં
શીત-શૂલ-ક્ષયે સ્વિન્નો જાતે ઽઙ્ગાનાં ચ માર્દવે ।
સ્યાચ્ છનૈર્ મૃદિતઃ સ્નાતસ્ તતઃ સ્નેહ-વિધિં ભજેત્

પિત્તાસ્ર-કોપ-તૃણ્-મૂર્છા-સ્વરાઙ્ગ-સદન-ભ્રમાઃ ।
સંધિ-પીડા જ્વરઃ શ્યાવ-રક્ત-મણ્ડલ-દર્શનમ્

સ્વેદાતિ-યોગાચ્ છર્દિશ્ ચ તત્ર સ્તમ્ભનમ્ ઔષધમ્ ।
વિષ-ક્ષારાગ્ન્ય્-અતીસાર-ચ્છર્દિ-મોહાતુરેષુ ચ

સ્વેદનં ગુરુ તીક્ષ્ણોષ્ણં પ્રાયઃ સ્તમ્ભનમ્ અન્ય-થા ।
દ્રવ-સ્થિર-સર-સ્નિગ્ધ-રૂક્ષ-સૂક્ષ્મં ચ ભેષજમ્

સ્વેદનં સ્તમ્ભનં શ્લક્ષ્ણં રૂક્ષ-સૂક્ષ્મ-સર-દ્રવમ્ ।
પ્રાયસ્ તિક્તં કષાયં ચ મધુરં ચ સમાસતઃ

સ્તમ્ભિતઃ સ્યાદ્ બલે લબ્ધે યથોક્તામય-સંક્ષયાત્ ।
સ્તમ્ભ-ત્વક્-સ્નાયુ-સંકોચ-કમ્પ-હૃદ્-વાગ્-ઘનુ-ગ્રહૈઃ

પાદૌષ્ઠ-ત્વક્-કરૈઃ શ્યાવૈર્ અતિ-સ્તમ્ભિતમ્ આદિશેત્ ।
ન સ્વેદયેદ્ અતિ-સ્થૂલ-રૂક્ષ-દુર્-બલ-મૂર્છિતાન્

સ્તમ્ભનીય-ક્ષત-ક્ષીણ-ક્ષામ-મદ્ય-વિકારિણઃ ।
તિમિરોદર-વીસર્પ-કુષ્ઠ-શોષાઢ્ય-રોગિણઃ

17.22દ્વ્ -કુષ્ઠ-શોફાઢ્ય-રોગિણઃ
પીત-દુગ્ધ-દધિ-સ્નેહ-મધૂન્ કૃત-વિરેચનાન્ ।
ભ્રષ્ટ-દગ્ધ-ગુદ-ગ્લાનિ-ક્રોધ-શોક-ભયાર્દિતાન્

17.23દ્વ્ -ક્રોધ-શોક-ભયાન્વિતાન્ 17.23દ્વ્ -ક્રોધ-રક્ત-ક્ષયાન્વિતાન્
ક્ષુત્-તૃષ્ણા-કામલા-પાણ્ડુ-મેહિનઃ પિત્ત-પીડિતાન્ ।
ગર્ભિણીં પુષ્પિતાં સૂતાં મૃદુ ચાત્યયિકે ગદે

17.24દ્વ્ મૃદુ ત્વ્ આત્યયિકે ગદે
શ્વાસ-કાસ-પ્રતિશ્યાય-હિધ્માધ્માન-વિબન્ધિષુ ।
સ્વર-ભેદાનિલ-વ્યાધિ-શ્લેષ્મામ-સ્તમ્ભ-ગૌરવે

અઙ્ગ-મર્દ-કટી-પાર્શ્વ-પૃષ્ઠ-કુક્ષિ-હનુ-ગ્રહે ।
મહત્-ત્વે મુષ્કયોઃ ખલ્યામ્ આયામે વાત-કણ્ટકે

મૂત્ર-કૃચ્છ્રાર્બુદ-ગ્રન્થિ-શુક્રાઘાતાઢ્ય-મારુતે ।
સ્વેદં યથા-યથં કુર્યાત્ તદ્-ઔષધ-વિભાગતઃ

સ્વેદો હિતસ્ ત્વ્ અન્-આગ્નેયો વાતે મેદઃ-કફાવૃતે ।
નિવાતં ગૃહમ્ આયાસો ગુરુ-પ્રાવરણં ભયમ્

ઉપનાહાહવ-ક્રોધા ભૂરિ-પાનં ક્ષુધાતપઃ ॥ 28ઊ ॥
17.28ઊઅવ્ ઉપનાહાહવ-ક્રોધ- 17.28ઊબ્વ્ -ભૂરિ-પાનં ક્ષુધાતપઃ 17.28ઊબ્વ્
ભૂરિ-પાન-ક્ષુદ્-આતપઃ
સ્વેદયન્તિ દશૈતાનિ નરમ્ અગ્નિ-ગુણાદ્ ઋતે ॥ 28ઊ+1 ॥
સ્નેહ-ક્લિન્નાઃ કોષ્ઠ-ગા ધાતુ-ગા વા સ્રોતો-લીના યે ચ શાખાસ્થિ-સંસ્થાઃ ।
દોષાઃ સ્વેદૈસ્ તે દ્રવી-કૃત્ય કોષ્ઠં નીતાઃ સમ્યક્ શુદ્ધિભિર્ નિર્હ્રિયન્તે