અષ્ટાઙ્ગહૃદયસૂત્ર · અધ્યાય 118

ઉત્તરસ્થાન
લાલનશ્ ચપલઃ પુત્રો હસિરશ્ ચિક્કિરો ઽજિરઃ ।
કષાય-દન્તઃ કુલકઃ કોકિલઃ કપિલો ઽસિતઃ

38.1બ્વ્ હસિરશ્ ચિક્રિરો ઽજનઃ 38.1બ્વ્ હસિરશ્ ચિક્કિરો ઽજરઃ 38.1બ્વ્ હસિરશ્ ચિકિલો
ઽજિરઃ
અરુણઃ શબરઃ શ્વેતઃ કપોતઃ પલિતોન્દુરઃ ।
છુચ્છુન્દરો રસાલાખ્યો દશાષ્ટૌ ચેતિ મૂષિકાઃ

38.2બ્વ્ કપોતઃ પલિતોન્દુરુઃ 38.2ચ્વ્ છુચ્છુન્દરો બલાસાખ્યો 38.2ચ્વ્
છુચ્છુન્દરો રસાલાક્ષો
38.2દ્વ્ દશ ચાષ્ટૌ ચ મૂષિકાઃ
શુક્રં પતતિ યત્રૈષાં શુક્ર-દિગ્ધૈઃ સ્પૃશન્તિ વા ।
યદ્ અઙ્ગમ્ અઙ્ગૈસ્ તત્રાસ્રે દૂષિતે પાણ્ડુ-તાં ગતે

ગ્રન્થયઃ શ્વયથુઃ કોઠો મણ્ડલાનિ ભ્રમો ઽ-રુચિઃ ।
શીત-જ્વરો ઽતિ-રુક્ સાદો વેપથુઃ પર્વ-ભેદનમ્

38.4અવ્ ગ્રન્થયઃ શ્વયથુઃ કોથો
રોમ-હર્ષઃ સ્રુતિર્ મૂર્છા દીર્ઘ-કાલાનુબન્ધનમ્ ।
શ્લેષ્માનુબદ્ધ-બહ્વ્-આખુ-પોતક-ચ્છર્દનં સ-તૃટ્

38.5ચ્વ્ શ્લેષ્માનુબન્ધ-બહ્વ્-આખુ- 38.5ચ્વ્ શ્લેષ્માનુવિદ્ધ-બહ્વ્-આખુ-
38.5દ્વ્ -પોતક-ચ્છર્દનં સકૃત્
વ્યવાય્ય્ આખુ-વિષં કૃચ્છ્રં ભૂયો ભૂયશ્ ચ કુપ્યતિ ।
મૂર્છાઙ્ગ-શોફ-વૈવર્ણ્ય-ક્લેદ-શબ્દા-શ્રુતિ-જ્વરાઃ

શિરો-ગુરુ-ત્વં લાલાસૃક્-છર્દિશ્ ચા-સાધ્ય-લક્ષણમ્ ।
શૂન-વસ્તિં વિ-વર્ણૌષ્ઠમ્ આખ્વ્-આભૈર્ ગ્રન્થિભિશ્ ચિતમ્

છુચ્છુન્દર-સ-ગન્ધં ચ વર્જયેદ્ આખુ-દૂષિતમ્ ।
શુનઃ શ્લેષ્મોલ્બણા દોષાઃ સંજ્ઞાં સંજ્ઞા-વહાશ્રિતાઃ

મુષ્ણન્તઃ કુર્વતે ક્ષોભં ધાતૂનામ્ અતિ-દારુણમ્ ।
લાલા-વાન્ અન્ધ-બધિરઃ સર્વતઃ સો ઽભિધાવતિ

સ્રસ્ત-પુચ્છ-હનુ-સ્કન્ધઃ શિરો-દુઃખી નતાનનઃ ।
દંશસ્ તેન વિદષ્ટસ્ય સુપ્તં કૃષ્ણં ક્ષરત્ય્ અસૃક્

હૃચ્-છિરો-રુગ્-જ્વર-સ્તમ્ભ-તૃષ્ણા-મૂર્છોદ્ભવો ઽનુ ચ ।
અનેનાન્યે ઽપિ બોદ્ધવ્યા વ્યાલા દંષ્ટ્રા-પ્રહારિણઃ

38.11અવ્ હૃચ્-છિરો-રુગ્-જ્વર-સ્તમ્ભસ્ 38.11અવ્ હૃચ્-છિરો-રુગ્ જ્વરઃ સ્તમ્ભસ્
38.11બ્વ્ તૃષ્ણા-મૂર્છોદ્ભવો ઽનુ ચ 38.11બ્વ્ તૃષ્ણા મૂર્છોદ્ભવો ઽનુ ચ
38.11ચ્વ્ વ્યાલ-દંષ્ટ્રા-પ્રહારિણઃ
શૃગાલાશ્વતરાશ્વર્ક્ષ-દ્વીપિ-વ્યાઘ્ર-વૃકાદયઃ ।
કણ્ડૂ-નિસ્તોદ-વૈવર્ણ્ય-સુપ્તિ-ક્લેદ-જ્વર-ભ્રમાઃ

વિદાહ-રાગ-રુક્-પાક-શોફ-ગ્રન્થિ-વિકુઞ્ચનમ્ ।
દંશાવદરણં સ્ફોટાઃ કર્ણિકા મણ્ડલાનિ ચ

સર્વ-ત્ર સ-વિષે લિઙ્ગં વિપરીતં તુ નિર્-વિષે ।
દષ્ટો યેન તુ તચ્-ચેષ્ટા-રુતં કુર્વન્ વિનશ્યતિ

પશ્યંસ્ તમ્ એવ ચા-કસ્માદ્ આદર્શ-સલિલાદિષુ ।
યો ઽદ્ભ્યસ્ ત્રસ્યેદ્ અ-દષ્ટો ઽપિ શબ્દ-સંસ્પર્શ-દર્શનૈઃ

38.15દ્વ્ શબ્દ-સ્પર્શ-નિદર્શનૈઃ
જલ-સંત્રાસ-નામાનં દષ્ટં તમ્ અપિ વર્જયેત્ ।
આખુના દષ્ટ-માત્રસ્ય દંશં કાણ્ડેન દાહયેત્

દર્પણેનાથ-વા તીવ્ર-રુજા સ્યાત્ કર્ણિકાન્ય-થા ।
દગ્ધં વિસ્રાવયેદ્ દંશં પ્રચ્છિતં ચ પ્રલેપયેત્

38.17ચ્વ્ દગ્ધ્વા વિસ્રાવયેદ્ દંશં 38.17દ્વ્ પ્રચ્છિન્નં ચ પ્રલેપયેત્
શિરીષ-રજની-વક્ર-કુઙ્કુમામૃતવલ્લિભિઃ ।
અગાર-ધૂમ-મઞ્જિષ્ઠા-રજની-લવણોત્તમૈઃ

લેપો જયત્ય્ આખુ-વિષં કર્ણિકાયાશ્ ચ પાતનઃ ।
તતો ઽમ્લૈઃ ક્ષાલયિત્વાનુ તોયૈર્ અનુ ચ લેપયેત્

38.19દ્વ્ પિષ્ટૈર્ અનુ ચ લેપયેત્
પાલિન્દી-શ્વેત-કટભી-બિલ્વ-મૂલ-ગુડૂચિભિઃ ।
અન્યૈશ્ ચ વિષ-શોફ-ઘ્નૈઃ સિરાં વા મોક્ષયેદ્ દ્રુતમ્

38.20દ્વ્ સિરાં વા મોચયેદ્ દ્રુતમ્
છર્દનં નીલિની-ક્વાથૈઃ શુકાખ્યાઙ્કોલ્લયોર્ અપિ ।
કોશાતક્યાઃ શુકાખ્યાયાઃ ફલં જીમૂતકસ્ય ચ

38.21ચ્વ્ કોશવત્યાઃ શુકાખ્યાયાઃ
મદનસ્ય ચ સંચૂર્ણ્ય દધ્ના પીત્વા વિષં વમેત્ ।
વચા-મદન-જીમૂત-કુષ્ઠં વા મૂત્ર-પેષિતમ્

પૂર્વ-કલ્પેન પાતવ્યં સર્વોન્દુર-વિષાપહમ્ ।
વિરેચનં ત્રિવૃન્-નીલી-ત્રિ-ફલા-કલ્ક ઇષ્યતે

38.23ચ્વ્ વિરેચને ત્રિવૃન્-નીલી-
શિરો-વિરેચને સારઃ શિરીષસ્ય ફલાનિ ચ ।
અઞ્જનં ગો-મય-રસો વ્યોષ-સૂક્ષ્મ-રજો-ઽન્વિતઃ

38.24ચ્વ્ અઞ્જને ગો-મય-રસો 38.24દ્વ્ વ્યોષ-સૂક્ષ્મ-રજો-ઽન્વિતઃ
કપિત્થ-ગો-મય-રસો મધુ-માન્ અવલેહનમ્ ।
તણ્ડુલીયક-મૂલેન સિદ્ધં પાને હિતં ઘૃતમ્

38.25બ્વ્ મધુ-માન્ અવલેહને
દ્વિ-નિશા-કટભી-રક્તા-યષ્ટ્ય્-આહ્વૈર્ વામૃતાન્વિતૈઃ ।
આસ્ફોત-મૂલ-સિદ્ધં વા પઞ્ચ-કાપિત્થમ્ એવ વા

સિન્ધુવારં નતં શિગ્રુ-બિલ્વ-મૂલં પુનર્નવા ।
વચા-શ્વદંષ્ટ્રા-જીમૂતમ્ એષાં ક્વાથં સ-માક્ષિકમ્

38.27અવ્ સિન્ધુવાર-નતં શિગ્રુ- 38.27બ્વ્ -બિલ્વ-મૂલં પુનર્નવમ્
પિબેચ્ છાલ્ય્-ઓદનં દધ્ના ભુઞ્જાનો મૂષિકાર્દિતઃ ।
તક્રેણ શરપુઙ્ખાયા બીજં સંચૂર્ણ્ય વા પિબેત્

અઙ્કોલ્લ-મૂલ-કલ્કો વા બસ્ત-મૂત્રેણ કલ્કિતઃ ।
પાનાલેપનયોર્ યુક્તઃ સર્વાખુ-વિષ-નાશનઃ

38.29ચ્વ્ પાન-લેપનયોર્ યુક્તઃ
કપિત્થ-મધ્ય-તિલક-તિલાઙ્કોલ્લ-જટાઃ પિબેત્ ।
ગવાં મૂત્રેણ પયસા મઞ્જરીં તિલકસ્ય વા

38.30અવ્ કપિત્થ-મધ્ય-તિલકં 38.30અવ્ કપિત્થ-મધ્યં તિલકં 38.30બ્વ્
-તિલાઙ્કોલ્લ-જટાં પિબેત્
38.30બ્વ્ તિલાઙ્કોલ્લ-જટાઃ પિબેત્ 38.30દ્વ્ મઞ્જરીસ્ તિલકસ્ય વા
અથ-વા સૈર્યકાન્ મૂલં સ-ક્ષૌદ્રં તણ્ડુલામ્બુના ।
કટુકાલાબુ-વિન્યસ્તં પીતં વામ્બુ નિશોષિતમ્

38.31દ્વ્ પિબેદ્ વામ્બુ નિશોષિતમ્ 38.31દ્વ્ પિબેચ્ ચામ્બુ નિશોષિતમ્
સિન્ધુવારસ્ય મૂલાનિ બિડાલાસ્થિ વિષં નતમ્ ।
જલ-પિષ્ટો ઽ-ગદો હન્તિ નસ્યાદ્યૈર્ આખુ-જં વિષમ્

સ-શેષં મૂષિક-વિષં પ્રકુપ્યત્ય્ અભ્ર-દર્શને ।
યથા-યથં વા કાલેષુ દોષાણાં વૃદ્ધિ-હેતુષુ

38.33અચ્ સ-શેષં મૂષક-વિષં
તત્ર સર્વે યથાવસ્થં પ્રયોજ્યાઃ સ્યુર્ ઉપક્રમાઃ ।
યથા-સ્વં યે ચ નિર્દિષ્ટાસ્ તથા દૂષી-વિષાપહાઃ

દંશં ત્વ્ અલર્ક-દષ્ટસ્ય દગ્ધમ્ ઉષ્ણેન સર્પિષા ।
પ્રદિહ્યાદ્ અ-ગદૈસ્ તૈસ્ તૈઃ પુરાણં ચ ઘૃતં પિબેત્

અર્ક-ક્ષીર-યુતં ચાસ્ય યોજ્યમ્ આશુ વિરેચનમ્ ।
અઙ્કોલ્લોત્તર-મૂલામ્બુ ત્રિ-પલં સ-હવિઃ-પલમ્

38.36અચ્ અર્ક-ક્ષીર-યુતં વાસ્ય
પિબેત્ સ-ધત્તૂર-ફલાં શ્વેતાં વાપિ પુનર્નવામ્ ।
ઐકધ્યં પલલં તૈલં રૂપિકાયાઃ પયો ગુડઃ

38.37બ્વ્ શ્વેતાં ચાપિ પુનર્નવામ્ 38.37દ્વ્ રૂયિકાયાઃ પયો ગુડઃ 38.37દ્વ્
રૂષિકાયાઃ પયો ગુડઃ
ભિનત્તિ વિષમ્ આલર્કં ઘન-વૃન્દમ્ ઇવાનિલઃ ।
સ-મન્ત્રં સૌષધી-રત્નં સ્નપનં ચ પ્રયોજયેત્

ચતુષ્-પાદ્ભિર્ દ્વિ-પાદ્ભિર્ વા નખ-દન્ત-પરિક્ષતમ્ ।
શૂયતે પચ્યતે રાગ-જ્વર-સ્રાવ-રુજાન્વિતમ્

38.39દ્વ્ -જ્વરાસ્રાવ-રુજાન્વિતમ્
સોમવલ્કો ઽશ્વકર્ણશ્ ચ ગોજિહ્વા હંસપાદિકા ।
રજન્યૌ ગૈરિકં લેપો નખ-દન્ત-વિષાપહઃ