અષ્ટાઙ્ગહૃદયસૂત્ર · અધ્યાય 110

29.30અવ્ પીતોષ્ણ-પૂતિ-પૂયં તુ 29.30અવ્ પીતોષ્ણ-પૂતિ-પૂયાશ્રુ 29.30અવ્
પીતોષ્ણ-પૂતિ-પૂયાસ્રુર્
નિશિ ચાભ્યધિક-ક્લેદા સર્વૈઃ સર્વાકૃતિં ત્યજેત્ ॥ 31અબ્ ॥
29.31બ્વ્ સર્વૈઃ સર્વાકૃતિસ્ ત્યજેત્
અન્તઃ-સ્થિતં શલ્યમ્ અન્-આહૃતં તુ કરોતિ નાડીં વહતે ચ સાસ્ય ॥ 31ચ્દ્ ॥
29.31દ્વ્ કરોતિ નાડીં વહતે ચ સાસ્યાત્
ફેનાનુવિદ્ધં તનુમ્ અલ્પમ્ ઉષ્ણં સાસ્રં ચ પૂયં સ-રુજં ચ નિત્યમ્ ॥ 31એf ॥
29.31એવ્ ફેનાનુવિદ્ધં તનુમ્ અચ્છમ્ ઉષ્ણં
ઉત્તરસ્થાન
ગ્રન્થિષ્વ્ આમેષુ કર્તવ્યા યથા-સ્વં શોફ-વત્ ક્રિયા ।
બૃહતી-ચિત્રક-વ્યાઘ્રી-કણા-સિદ્ધેન સર્પિષા

સ્નેહયેચ્ છુદ્ધિ-કામં ચ તીક્ષ્ણૈઃ શુદ્ધસ્ય લેપનમ્ ।
સંસ્વેદ્ય બહુ-શો ગ્રન્થિં વિમૃદ્નીયાત્ પુનઃ પુનઃ

એષ વાતે વિશેષેણ ક્રમઃ પિત્તાસ્ર-જે પુનઃ ।
જલૌકસો હિમં સર્વં કફ-જે વાતિકો વિધિઃ

તથાપ્ય્ અ-પક્વં છિત્ત્વૈનં સ્થિતે રક્તે ઽગ્નિના દહેત્ ।
સાધ્વ્ અ-શેષં સ-શેષો હિ પુનર્ આપ્યાયતે ધ્રુવમ્

30.4દ્વ્ પુનર્ આનહ્યતે દ્રુતમ્
માંસ-વ્રણોદ્ભવૌ ગ્રન્થી યાપયેદ્ એવમ્ એવ ચ ।
કાર્યં મેદો-ભવે ઽપ્ય્ એતત્ તપ્તૈઃ ફલાદિભિશ્ ચ તમ્

30.5બ્વ્ પાટયેદ્ એવમ્ એવ ચ
પ્રમૃદ્યાત્ તિલ-દિગ્ધેન ચ્છન્નં દ્વિ-ગુણ-વાસસા ।
શસ્ત્રેણ પાટયિત્વા વા દહેન્ મેદસિ સૂદ્ધૃતે

30.6અવ્ પ્રમૃજ્યાત્ તિલ-દિગ્ધેન 30.6દ્વ્ દહેન્ મેદસિ તૂદ્ધૃતે
સિરા-ગ્રન્થૌ નવે પેયં તૈલં સાહચરં તથા ।
ઉપનાહો ઽનિલ-હરૈર્ વસ્તિ-કર્મ સિરા-વ્યધઃ

અર્બુદે ગ્રન્થિ-વત્ કુર્યાત્ યથા-સ્વં સુ-તરાં હિતમ્ ।
શ્લીપદે ઽનિલ-જે વિધ્યેત્ સ્નિગ્ધ-સ્વિન્નોપનાહિતે

અજા-શકૃચ્-છિગ્રુ-મૂલ-લાક્ષા-સુરસ-કાઞ્જિકૈઃ ॥ 8.1+(1)અબ્ ॥
30.8.1+(1)બ્વ્ -લાક્ષા-રસ-સ-કાઞ્જિકૈઃ 30.8.1+(1)બ્વ્ -લવણ-ક્ષાર-કાઞ્જિકૈઃ
ઉપોદકા-પત્ત્ર-પિણ્ડ્યા છદૈર્ આચ્છાદિતં ઘનમ્ ।
નિવેશ્ય પટ્ટં બધ્નીયાચ્ છામ્યત્ય્ એવં નવાર્બુદમ્ ॥ 8.1+(2) ॥
30.8.1+(2)અવ્ ઉપોદકાર્ક-પિણ્યાક- 30.8.1+(2)બ્વ્ -ચ્છદૈર્ આચ્છાદિતં ઘનમ્
જીર્ણે ચાર્ક-ચ્છદ-સુધા-સામુદ્ર-ગુડ-કાઞ્જિકૈઃ ।
પ્રચ્છાને પિણ્ડિકા બદ્ધા ગ્રન્થ્ય્-અર્બુદ-વિલાયની ॥ 8.1+(3) ॥
30.8.1+(3)અવ્ જીર્ણાર્દ્રાર્ક-ચ્છદ-સુધા- 30.8.1+(3)બ્વ્ -સામુદ્રં તુલ્યકામ્બુભિઃ
30.8.1+(3)ચ્વ્ પ્રચ્છન્ને પિટિકાં બદ્ધ્વા 30.8.1+(3)ચ્વ્ પ્રચ્છાનૈર્ પિણ્ડિકાં
બદ્ધ્વા
30.8.1+(3)દ્વ્ ગ્રન્થ્ય્-અર્બુદ-વિલાયનમ્
સિરામ્ ઉપરિ ગુલ્ફસ્ય દ્વ્ય્-અઙ્ગુલે પાયયેચ્ ચ તમ્ ।
માસમ્ એરણ્ડ-જં તૈલં ગો-મૂત્રેણ સમન્વિતમ્

જીર્ણે જીર્ણાન્નમ્ અશ્નીયાચ્ છુણ્ઠી-શૃત-પયો-ઽન્વિતમ્ ।
ત્રૈવૃતં વા પિબેદ્ એવમ્ અ-શાન્તાવ્ અગ્નિના દહેત્

ગુલ્ફસ્યાધઃ સિરા-મોક્ષઃ પૈત્તે સર્વં ચ પિત્ત-જિત્ ।
સિરામ્ અઙ્ગુષ્ઠકે વિદ્ધ્વા કફ-જે શીલયેદ્ યવાન્

સ-ક્ષૌદ્રાણિ કષાયાણિ વર્ધમાનાસ્ તથાભયાઃ ।
લિમ્પેત્ સર્ષપ-વાર્તાકી-મૂલાભ્યાં ધન્વયાથ-વા

30.12દ્વ્ -મૂલાભ્યાં ધાન્યયાથ-વા
ઊર્ધ્વાધઃ-શોધનં પેયમ્ અપચ્યાં સાધિતં ઘૃતમ્ ।
દન્તી-દ્રવન્તી-ત્રિવૃતા-જાલિની-દેવદાલિભિઃ

શીલયેત્ કફ-મેદો-ઘ્નં ધૂમ-ગણ્ડૂષ-નાવનમ્ ।
સિરયાપહરેદ્ રક્તં પિબેન્ મૂત્રેણ તાર્ક્ષ્ય-જમ્

પલમ્ અર્ધ-પલં વાપિ કર્ષં વાપ્ય્ ઉષ્ણ-વારિણા ।
કાઞ્ચનાર-ત્વચં પીત્વા ગણ્ડ-માલાં વ્યપોહતિ ॥ 14+(1) ॥
30.14+(1)બ્વ્ કર્ષં વોષ્ણેન વારિણા
ગ્રન્થીન્ અ-પક્વાન્ આલિમ્પેન્ નાકુલી-પટુ-નાગરૈઃ ।
સ્વિન્નાન્ લવણ-પોટલ્યા કઠિનાન્ અનુ મર્દયેત્

શમી-મૂલક-શિગ્રૂણાં બીજૈઃ સ-યવ-સર્ષપૈઃ ।
લેપઃ પિષ્ટો ણ્મ્લ-તક્રેણ ગ્રન્થિ-ગણ્ડ-વિલાયનઃ

30.16અવ્ શમી-મૂલક-શિગ્રૂત્થ- 30.16અવ્ શમી-મૂલક-શિગ્રૂમા- 30.16બ્વ્ -બીજઃ
સ-યવ-સર્ષપૈઃ
30.16બ્વ્ -બીજૈઃ સ-યવ-સર્ષપૈઃ
ક્ષુણ્ણાનિ નિમ્બ-પત્ત્રાણિ કૢપ્તૈર્ ભલ્લાતકૈઃ સહ ।
શરાવ-સંપુટે દગ્ધ્વા સાર્ધં સિદ્ધાર્થકૈઃ સમૈઃ ॥ 16+(1) ॥
30.16+(1)અવ્ જીર્ણાનિ નિમ્બ-પત્ત્રાણિ 30.16+(1)બ્વ્ ક્લિન્નૈર્ ભલ્લાતકૈઃ સહ
30.16+(1)બ્વ્ ક્ષિપ્રૈર્ ભલ્લાતકૈઃ સહ
એતચ્ છાગામ્બુના પિષ્ટં ગણ્ડ-માલા-પ્રલેપનમ્ ॥ 16+(2)અબ્ ॥
30.16+(2)બ્વ્ ગણ્ડ-માલા-વિલેપનમ્
પાકોન્-મુખાન્ સ્રુતાસ્રસ્ય પિત્ત-શ્લેષ્મ-હરૈર્ જયેત્ ।
અ-પક્વાન્ એવો વોદ્ધૃત્ય ક્ષારાગ્નિભ્યામ્ ઉપાચરેત્

કાકાદની-લાઙ્ગલિકા-નહિકોત્તુણ્ડિકી-ફલૈઃ ।
જીમૂત-બીજ-કર્કોટી-વિશાલા-કૃતવેધનૈઃ

30.18બ્વ્ -નલિકોત્તુણ્ડિકી-ફલૈઃ 30.18બ્વ્ -નલિકોત્તુણ્ડકી-ફલૈઃ 30.18બ્વ્
-નહિકોત્તૈણ્ડુકી-ફલૈઃ
પાઠાન્વિતૈઃ પલાર્ધાંશૈર્ વિષ-કર્ષ-યુતૈઃ પચેત્ ।
પ્રસ્થં કરઞ્જ-તૈલસ્ય નિર્ગુણ્ડી-સ્વ-રસાઢકે

30.19અવ્ પથ્યાન્વિતૈઃ પલાર્ધાંશૈર્
અનેન માલા ગણ્ડાનાં ચિર-જા પૂય-વાહિની ।
સિધ્યત્ય્ અ-સાધ્ય-કલ્પાપિ પાનાભ્યઞ્જન-નાવનૈઃ

તૈલં લાઙ્ગલિકી-કન્દ-કલ્ક-પાદં ચતુર્-ગુણે ।
નિર્ગુણ્ડી-સ્વ-રસે પક્વં નસ્યાદ્યૈર્ અપચી-પ્રણુત્

30.21બ્વ્ -કલ્ક-પાદે ચતુર્-ગુણે
ભદ્રશ્રી-દારુ-મરિચ-દ્વિ-હરિદ્રા-ત્રિવૃદ્-ઘનૈઃ ।
મનઃશિલાલ-નલદ-વિશાલા-કરવીરકૈઃ

30.22અચ્ ભદ્ર-શ્રીદારુ-મરિચ- 30.22ચ્વ્ મનઃશિલાલ-મદન-
ગો-મૂત્ર-પિષ્ટૈઃ પલિકૈર્ વિષસ્યાર્ધ-પલેન ચ ।
બ્રાહ્મી-રસાર્ક-જ-ક્ષીર-ગો-શકૃદ્-રસ-સંયુતમ્

પ્રસ્થં સર્ષપ-તૈલસ્ય સિદ્ધમ્ આશુ વ્યપોહતિ ।
પાનાદ્યૈઃ શીલિતં કુષ્ઠ-દુષ્ટ-નાડી-વ્રણાપચીઃ

30.24ચ્વ્ પાનાદ્યૈઃ શીલિતં કુષ્ઠં 30.24દ્વ્ દુષ્ટ-નાડી-વ્રણાપચીઃ
વચા-હરીતકી-લાક્ષા-કટુ-રોહિણિ-ચન્દનૈઃ ।
તૈલં પ્રસાધિતં પીતં સ-મૂલામ્ અપચીં જયેત્

શરપુઙ્ખોદ્ભવં મૂલં પિષ્ટં તણ્ડુલ-વારિણા ।
નસ્યાલ્ લેપાચ્ ચ દુષ્ટારુર્-અપચી-વિષ-જન્તુ-જિત્

મૂલૈર્ ઉત્તમકારણ્યાઃ પીલુપર્ણ્યાઃ સહાચરાત્ ।
સ-લોધ્રાભય-યષ્ટ્ય્-આહ્વ-શતાહ્વા-દ્વીપિ-દારુભિઃ

30.27અવ્ મૂલૈર્ ઉત્તમવારુણ્યાઃ 30.27અવ્ મૂલૈર્ ઉત્તરવારુણ્યાઃ 30.27અવ્
મૂલૈર્ ઉત્તરવારિણ્યાઃ
તૈલં ક્ષીર-સમં સિદ્ધં નસ્યે ઽભ્યઙ્ગે ચ પૂજિતમ્ ।
ગો-ઽવ્ય્-અજાશ્વ-ખુરા દગ્ધાઃ કટુ-તૈલેન લેપનમ્

30.28ચ્વ્ ગો-ગજાશ્વ-ખુરા દગ્ધાઃ
ઐઙ્ગુદેન તુ કૃષ્ણાહિર્ વાયસો વા સ્વયં મૃતઃ ।
ઇત્ય્ અ-શાન્તૌ ગદસ્યાન્ય-પાર્શ્વ-જઙ્ઘા-સમાશ્રિતમ્

30.29ચ્વ્ ઇત્ય્ અ-શાન્તૌ ગદે ચાન્ય- 30.29દ્વ્ -પાર્શ્વે જઙ્ઘા-સમાશ્રિતમ્
વસ્તેર્ ઊર્ધ્વમ્ અધસ્-તાદ્ વા મેદો હૃત્વાગ્નિના દહેત્ ।
સ્થિતસ્યોર્ધ્વં પદં મિત્વા તન્-માનેન ચ પાર્ષ્ણિતઃ

તત ઊર્ધ્વં હરેદ્ ગ્રન્થીન્ ઇત્ય્ આહ ભગ-વાન્ નિમિઃ ॥ 31અબ્ ॥
પાર્ષ્ણિં પ્રતિ દ્વા-દશ ચાઙ્ગુલાનિ મુક્ત્વેન્દ્ર-વસ્તિં ચ ગદાન્ય-પાર્શ્વે ॥ 31ચ્દ્ ॥
વિદાર્ય મત્સ્યાણ્ડ-નિભાનિ મધ્યાજ્ જાલાનિ કર્ષેદ્ ઇતિ સુશ્રુતોક્તિઃ ॥ 31એf ॥
આ-ગુલ્ફ-કર્ણાત્ સુ-મિતસ્ય જન્તોસ્ તસ્યાષ્ટ-ભાગં ખુડકાદ્ વિભજ્ય ।
ઘ્રાણાર્જવે ઽધઃ સુર-રાજ-વસ્તેર્ ભિત્ત્વાક્ષ-માત્રં ત્વ્ અપરે વદન્તિ

30.32ચ્વ્ ઘોણાર્જવે ઽધઃ સુર-રાજ-વસ્તેર્ 30.32દ્વ્ ભિત્ત્વાક્ષ-માત્રામ્ અપરે
વદન્તિ
ઉપનાહ્યાનિલાન્ નાડીં પાટિતાં સાધુ લેપયેત્ ।
પ્રત્યક્પુષ્પી-ફલ-યુતૈસ્ તૈલૈઃ પિષ્ટૈઃ સ-સૈન્ધવૈઃ

પૈત્તીં તુ તિલ-મઞ્જિષ્ઠા-નાગદન્તી-નિશા-દ્વયૈઃ ।
શ્લૈષ્મિકીં તિલ-સૌરાષ્ટ્રી-નિકુમ્ભારિષ્ટ-સૈન્ધવૈઃ

શલ્ય-જાં તિલ-મધ્વ્-આજ્યૈર્ લેપયેચ્ છિન્ન-શોધિતામ્ ।
અ-શસ્ત્ર-કૃત્યામ્ એષિણ્યા ભિત્ત્વાન્તે સમ્યગ્-એષિતામ્

ક્ષાર-પીતેન સૂત્રેણ બહુ-શો દારયેદ્ ગતિમ્ ।
વ્રણેષુ દુષ્ટ-સૂક્ષ્માસ્ય-ગમ્ભીરાદિષુ સાધનમ્

30.36બ્વ્ બહુ-શો પૂરયેદ્ ગતિમ્
યા વર્ત્યો યાનિ તૈલાનિ તન્ નાડીષ્વ્ અપિ શસ્યતે ।
પિષ્ટં ચઞ્ચુ-ફલં લેપાન્ નાડી-વ્રણ-હરં પરમ્

ઘોણ્ટા-ફલ-ત્વક્ લવણં સ-લાક્ષં બૂકસ્ય પત્ત્રં વનિતા-પયશ્ ચ ।
સ્નુગ્-અર્ક-દુગ્ધાન્વિત એષ કલ્કો વર્તી-કૃતો હન્ત્ય્ અ-ચિરેણ નાડીમ્

30.38બ્વ્ ચુક્રસ્ય પત્ત્રં વનિતા-પયશ્ ચ 30.38બ્વ્ વૃષસ્ય પત્ત્રં વનિતા-પયશ્
ચ
સામુદ્ર-સૌવર્ચલ-સિન્ધુ-જન્મ-સુ-પક્વ-ઘોણ્ટા-ફલ-વેશ્મ-ધૂમાઃ ।
આમ્રાત-ગાયત્રિ-જ-પલ્લવાશ્ ચ કટઙ્કટેર્યાવ્ અથ ચેતકી ચ

30.39દ્વ્ કટઙ્કટેર્યાવ્ અથ કેતકી ચ 30.39દ્વ્ કટઙ્કટેર્યાવ્ અથ દીનિકા ચ
કલ્કે ઽભ્યઙ્ગે ચૂર્ણે વર્ત્યાં ચૈતેષુ શીલ્યમાનેષુ ।
અ-ગતિર્ ઇવ નશ્યતિ ગતિશ્ ચપલા ચપલેષુ ભૂતિર્ ઇવ