અષ્ટાઙ્ગહૃદયસૂત્ર · અધ્યાય 109

28.44દ્વ્ વત્સરં પરિહરેદ્ અધિકં ચ
ઉત્તરસ્થાન
કફ-પ્રધાનાઃ કુર્વન્તિ મેદો-માંસાસ્ર-ગા મલાઃ ।
વૃત્તોન્નતં યં શ્વયથું સ ગ્રન્થિર્ ગ્રથનાત્ સ્મૃતઃ

29.1દ્વ્ સ ગ્રન્થિર્ ગ્રન્થનાત્ સ્મૃતઃ
દોષાસ્ર-માંસ-મેદો-ઽસ્થિ-સિરા-વ્રણ-ભવા નવ ।
તે તત્ર વાતાદ્ આયામ-તોદ-ભેદાન્વિતો ઽસિતઃ

સ્થાનાત્ સ્થાનાન્તર-ગતિર્ અ-કસ્માદ્ ધાનિ-વૃદ્ધિ-માન્ ।
મૃદુર્ વસ્તિર્ ઇવાનદ્ધો વિભિન્નો ઽચ્છં સ્રવત્ય્ અસૃક્

પિત્તાત્ સ-દાહઃ પીતાભો રક્તો વા પચ્યતે દ્રુતમ્ ।
ભિન્નો ઽસ્રમ્ ઉષ્ણં સ્રવતિ શ્લેષ્મણા ની-રુજો ઘનઃ

શીતઃ સ-વર્ણઃ કણ્ડૂ-માન્ પક્વઃ પૂયં સ્રવેદ્ ઘનમ્ ।
દોષૈર્ દુષ્ટે ઽસૃજિ ગ્રન્થિર્ ભવેન્ મૂર્છત્સુ જન્તુષુ

સિરા-માંસં ચ સંશ્રિત્ય સ-સ્વાપઃ પિત્ત-લક્ષણઃ ।
માંસલૈર્ દૂષિતં માંસમ્ આહારૈર્ ગ્રન્થિમ્ આવહેત્

સ્નિગ્ધં મહાન્તં કઠિનં સિરા-નદ્ધં કફાકૃતિમ્ ।
પ્રવૃદ્ધં મેદુરૈર્ મેદો નીતં માંસે ઽથ-વા ત્વચિ

વાયુના કુરુતે ગ્રન્થિં ભૃશં સ્નિગ્ધં મૃદું ચલમ્ ।
શ્લેષ્મ-તુલ્યાકૃતિં દેહ-ક્ષય-વૃદ્ધિ-ક્ષયોદયમ્

સ વિભિન્નો ઘનં મેદસ્ તામ્રાસિત-સિતં સ્રવેત્ ।
અસ્થિ-ભઙ્ગાભિઘાતાભ્યામ્ ઉન્નતાવનતં તુ યત્

29.9અવ્ સ વિભિન્નો ઘનં મેદઃ 29.9બ્વ્ પૂયં તામ્રાસિતં સ્રવેત્ 29.9ચ્વ્
અસ્થિ-ભગ્નાભિઘાતાભ્યામ્
સો ઽસ્થિ-ગ્રન્થિઃ પદાતેસ્ તુ સહસામ્ભો-ઽવગાહનાત્ ।
વ્યાયામાદ્ વા પ્રતાન્તસ્ય સિરા-જાલં સ-શોણિતમ્

વાયુઃ સંપીડ્ય સંકોચ્ય વક્રી-કૃત્ય વિશોષ્ય ચ ।
નિઃ-સ્ફુરં ની-રુજં ગ્રન્થિં કુરુતે સ સિરાહ્વયઃ

29.11અવ્ વાયુઃ પ્રપીડ્ય સંકોચ્ય
અ-રૂઢે રૂઢ-માત્રે વા વ્રણે સર્વ-રસાશિનઃ ।
સાર્દ્રે વા બન્ધ-રહિતે ગાત્રે ઽશ્માભિહતે ઽથ-વા

વાતો ઽસ્રમ્ અ-સ્રુતં દુષ્ટં સંશોષ્ય ગ્રથિતં વ્રણમ્ ।
કુર્યાત્ સ-દાહઃ કણ્ડૂ-માન્ વ્રણ-ગ્રન્થિર્ અયં સ્મૃતઃ

29.13અવ્ વાયુઃ પ્રકુપિતઃ ક્ષિપ્રં 29.13બ્વ્ પ્રાપ્ય મર્માશ્રિતં વ્રણમ્
સાધ્યા દોષાસ્ર-મેદો-જા ન તુ સ્થૂલ-ખરાશ્ ચલાઃ ।
મર્મ-કણ્ઠોદર-સ્થાશ્ ચ મહત્ તુ ગ્રન્થિતો ઽર્બુદમ્

29.14બ્વ્ ન તુ સ્થૂલાઃ ખરાશ્ ચલાઃ 29.14દ્વ્ મહાંસ્ તુ ગ્રન્થિતો ઽર્બુદમ્
તલ્-લક્ષણં ચ મેદો-ઽન્તૈઃ ષો-ઢા દોષાદિભિસ્ તુ તત્ ।
પ્રાયો મેદઃ-કફાઢ્ય-ત્વાત્ સ્થિર-ત્વાચ્ ચ ન પચ્યતે

સિરા-સ્થં શોણિતં દોષઃ સંકોચ્યાન્તઃ પ્રપીડ્ય ચ ।
પાચયેત તદ્ આનદ્ધં સાસ્રાવં માંસ-પિણ્ડિતમ્

29.16બ્વ્ સંકોચ્યાનુ પ્રપીડ્ય ચ 29.16બ્વ્ સંકોચ્યાનુ પ્રપીડ્ય વા 29.16બ્વ્
સંકોચ્યાન્તઃ પ્રપીડ્ય વા
29.16દ્વ્ સ-સ્રાવં માંસ-પિણ્ડ-તામ્
માંસાઙ્કુરૈશ્ ચિતં યાતિ વૃદ્ધિં ચાશુ સ્રવેત્ તતઃ ।
અજસ્રં દુષ્ટ-રુધિરં ભૂરિ તચ્ છોણિતાર્બુદમ્

29.17બ્વ્ વૃદ્ધં ચાશુ સ્રવેત્ તતઃ
તેષ્વ્ અસૃઙ્-માંસ-જે વર્જ્યે ચત્વાર્ય્ અન્યાનિ સાધયેત્ ।
પ્રસ્થિતા વઙ્ક્ષણોર્વ્-આદિમ્ અધઃ-કાયં કફોલ્બણાઃ

દોષા માંસાસ્ર-ગાઃ પાદૌ કાલેનાશ્રિત્ય કુર્વતે ।
શનૈઃ શનૈર્ ઘનં શોફં શ્લીપદં તત્ પ્રચક્ષતે

29.19દ્વ્ શ્લીપદં તત્ પ્રચક્ષ્યતે
પરિપોટ-યુતં કૃષ્ણમ્ અ-નિમિત્ત-રુજં ખરમ્ ।
રૂક્ષં ચ વાતાત્ પિત્તાત્ તુ પીતં દાહ-જ્વરાન્વિતમ્

29.20ચ્વ્ રૂક્ષં ચ વાતાત્ પિત્તાચ્ ચ 29.20ચ્વ્ રૂક્ષં ચ શ્લીપદં વાતાત્ 29.20દ્વ્
પિત્તાદ્ દાહ-જ્વરાન્વિતમ્
કફાદ્ ગુરુ સ્નિગ્ધમ્ અ-રુક્ ચિતં માંસાઙ્કુરૈર્ બૃહત્ ।
તત્ ત્યજેદ્ વત્સરાતીતં સુ-મહત્ સુ-પરિસ્રુતિ

29.21બ્વ્ ચિતં માંસાઙ્કુરૈર્ મહત્
પાણિ-નાસૌષ્ઠ-કર્ણેષુ વદન્ત્ય્ એકે તુ પાદ-વત્ ।
શ્લીપદં જાયતે તચ્ ચ દેશે ઽનૂપે ભૃશં ભૃશમ્

29.22બ્વ્ વદન્ત્ય્ અન્યે તુ પાદ-વત્
મેદ-સ્થાઃ કણ્ઠ-મન્યાક્ષ-કક્ષા-વઙ્ક્ષણ-ગા મલાઃ ।
સ-વર્ણાન્ કઠિનાન્ સ્નિગ્ધાન્ વાર્તાકામલકાકૃતીન્

29.23અવ્ મેદ-સ્થાઃ કણ્ઠ-મન્યાક્ષિ-
અવગાઢાન્ બહૂન્ ગણ્ડાંશ્ ચિર-પાકાંશ્ ચ કુર્વતે ।
પચ્યન્તે ઽલ્પ-રુજસ્ તે ઽન્યે સ્રવન્ત્ય્ અન્યે ઽતિ-કણ્ડુરાઃ

29.24ચ્વ્ પચ્યન્તે ઽલ્પ-રુજસ્ ત્વ્ અન્યે 29.24દ્વ્ સ્રવન્ત્ય્ અન્યે ઽતિ-કણ્ડુલાઃ
નશ્યન્ત્ય્ અન્યે ભવન્ત્ય્ અન્યે દીર્ઘ-કાલાનુબન્ધિનઃ ।
ગણ્ડ-માલાપચી ચેયં દૂર્વેવ ક્ષય-વૃદ્ધિ-ભાક્

તાં ત્યજેત્ સ-જ્વર-ચ્છર્દિ-પાર્શ્વ-રુક્-કાસ-પીનસામ્ ।
અ-ભેદાત્ પક્વ-શોફસ્ય વ્રણે ચા-પથ્ય-સેવિનઃ

29.26બ્વ્ -પાર્શ્વ-રુક્-શ્વાસ-પીનસામ્ 29.26દ્વ્ વ્રણે વા-પથ્ય-સેવિનઃ
અનુપ્રવિશ્ય માંસાદીન્ દૂરં પૂયો ઽભિધાવતિ ।
ગતિઃ સા દૂર-ગમનાન્ નાડી નાડીવ સંસ્રુતેઃ

નાડ્ય્ એકાન્-ઋજુર્ અન્યેષાં સૈવાનેક-ગતિર્ ગતિઃ ।
સા દોષૈઃ પૃથગ્ એક-સ્થૈઃ શલ્ય-હેતુશ્ ચ પઞ્ચમી

29.28ચ્વ્ દોષૈઃ પૃથક્ સમસ્તૈશ્ ચ
વાતાત્ સ-રુક્ સૂક્ષ્મ-મુખી વિ-વર્ણા ફેનિલોદ્વમા ।
સ્રવત્ય્ અભ્યધિકં રાત્રૌ પિત્તાત્ તૃડ્-જ્વર-દાહ-કૃત્

પીતોષ્ણ-પૂતિ-પૂય-સ્રુદ્ દિવા ચાતિ નિષિઞ્ચતિ ।
ઘન-પિચ્છિલ-સંસ્રાવા કણ્ડૂલા કઠિના કફાત્