અષ્ટાઙ્ગહૃદયસૂત્ર · અધ્યાય 107

26.57અવ્ કુર્યાદ્ વાતાસૃગ્-ઉક્તં હિ 26.57બ્વ્ -મર્દનાભ્યઙ્ગ-શોધનમ્ 26.57બ્વ્
મર્દનાભ્યઙ્ગ-શોધનમ્
26.57દ્વ્ ક્ષીણં મર્માહતાહતમ્ 26.57દ્વ્ ક્ષીણં મર્માહતં ચ તમ્
વાસયેત્ તૈલ-પૂર્ણાયાં દ્રોણ્યાં માંસ-રસાશિનમ્ ॥ 57ઊઅબ્ ॥
ઉત્તરસ્થાન
પાત-ઘાતાદિભિર્ દ્વે-ધા ભઙ્ગો ઽસ્થ્નાં સંધ્ય્-અ-સંધિતઃ ।
પ્રસારણાકુઞ્ચનયોર્ અ-શક્તિઃ સંધિ-મુક્ત-તા

27.1બ્વ્ ભઙ્ગો ઽસ્થ્નઃ સંધ્ય્-અ-સંધિ-ગઃ 27.1બ્વ્ ભઙ્ગો ઽસ્થ્નઃ
સંધ્ય્-અ-સંધિતઃ
ઇતરસ્મિન્ ભૃશં શોફઃ સર્વાવસ્થાસ્વ્ અતિ-વ્યથા ।
અ-શક્તિશ્ ચેષ્ટિતે ઽલ્પે ઽપિ પીડ્યમાને સ-શબ્દ-તા

27.2બ્વ્ સર્વાવસ્થાસ્વ્ અતિ-વ્યથઃ
સમાસાદ્ ઇતિ ભઙ્ગસ્ય લક્ષણં બહુ-ધા તુ તત્ ।
ભિદ્યતે ભઙ્ગ-ભેદેન તસ્ય સર્વસ્ય સાધનમ્

યથા સ્યાદ્ ઉપયોગાય તથા તદ્ ઉપદેક્ષ્યતે ।
પ્રાજ્યાણુ-દારિ યત્ ત્વ્ અસ્થિ સ્પર્શે શબ્દં કરોતિ યત્

27.4ચ્વ્ પ્રાજ્યાણુ-દારિ યચ્ ચાસ્થિ
યત્રાસ્થિ-લેશઃ પ્રવિશેન્ મધ્યમ્ અસ્થ્નો વિદારિતઃ ।
ભગ્નં યચ્ ચાભિઘાતેન કિઞ્-ચિદ્ એવાવશેષિતમ્

27.5ચ્વ્ ભગ્નં યદ્ અભિઘાતેન 27.5ચ્વ્ ભગ્નં યદ્ વાભિઘાતેન
ઉન્નમ્યમાનં ક્ષત-વદ્ યચ્ ચ મજ્જનિ મજ્જતિ ।
તદ્ દુઃ-સાધ્યં કૃશા-શક્ત-વાતલાલ્પાશિનામ્ અપિ

ભિન્નં કપાલં યત્ કટ્યાં સંધિ-મુક્તં ચ્યુતં ચ યત્ ।
જઘનં પ્રતિ પિષ્ટં ચ ભગ્નં યત્ તદ્ વિવર્જયેત્

27.7અવ્ ભિન્નં કપાલં યત્ કટ્યાઃ
અ-સંશ્લિષ્ટ-કપાલં ચ લલાટં ચૂર્ણિતં તથા ।
યચ્ ચ ભગ્નં ભવેચ્ છઙ્ખ-શિરઃ-પૃષ્ઠ-સ્તનાન્તરે

સમ્યગ્-યમિતમ્ અપ્ય્ અસ્થિ દુર્-ન્યાસાદ્ દુર્-નિબન્ધનાત્ ।
સંક્ષોભાદ્ અપિ યદ્ ગચ્છેદ્ વિ-ક્રિયાં તદ્ વિવર્જયેત્

27.9દ્વ્ વિ-ક્રિયાં તચ્ ચ વર્જયેત્
આદિતો યચ્ ચ દુર્-જાતમ્ અસ્થિ સંધિર્ અથાપિ વા ।
તરુણાસ્થીનિ ભુજ્યન્તે ભજ્યન્તે નલકાનિ તુ

27.10ચ્વ્ તરુણાસ્થીનિ નમ્યન્તે 27.10દ્વ્ ભજ્યન્તે નલકાનિ ચ
કપાલાનિ વિભિદ્યન્તે સ્ફુટન્ત્ય્ અન્યાનિ ભૂયસા ।
અથાવનતમ્ ઉન્નમ્યમ્ ઉન્નતં ચાવપીડયેત્

27.11અવ્ કપાલાસ્થીનિ ભિદ્યન્તે
આઞ્છેદ્ અતિક્ષિપ્તમ્ અધો-ગતં ચોપરિ વર્તયેત્ ।
આઞ્છનોત્પીડનોન્નામ-ચર્મ-સંક્ષેપ-બન્ધનૈઃ

27.12અવ્ આઞ્છેદ્ અ-વિક્ષિપ્તમ્ અધો-
સંધીઞ્ છરીર-ગાન્ સર્વાંશ્ ચલાન્ અપ્ય્ અ-ચલાન્ અપિ ।
ઇત્ય્ એતૈઃ સ્થાપનોપાયૈઃ સમ્યક્ સંસ્થાપ્ય નિશ્-ચલમ્

27.13દ્વ્ સમ્યક્ સંસ્થાપ્ય નિશ્-ચલાન્
પટ્ટૈઃ પ્રભૂત-સર્પિર્ભિઃ વેષ્ટયિત્વા સુખૈસ્ તતઃ ।
કદમ્બોદુમ્બરાશ્વત્થ-સર્જાર્જુન-પલાશ-જૈઃ

વંશોદ્ભવૈર્ વા પૃથુભિસ્ તનુભિઃ સુ-નિવેશિતૈઃ ।
સુ-શ્લક્ષ્ણૈઃ સ-પ્રતિસ્તમ્ભૈર્ વલ્કલૈઃ શકલૈર્ અપિ

27.15ચ્વ્ સુ-શ્લક્ષ્ણૈઃ સ-પ્રતિસ્તમ્ભૈર્
કુશાહ્વયૈઃ સમં બન્ધં પટ્ટસ્યોપરિ યોજયેત્ ।
શિથિલેન હિ બન્ધેન સંધિ-સ્થૈર્યં ન જાયતે

27.16દ્વ્ સંધેઃ સ્થૈર્યં ન જાયતે
ગાઢેનાતિ રુજા-દાહ-પાક-શ્વયથુ-સંભવઃ ।
ત્ર્ય્-અહાત્ ત્ર્ય્-અહાદ્ ઋતૌ ઘર્મે સપ્તાહાન્ મોક્ષયેદ્ ધિમે

27.17અવ્ ગાઢેનાપિ રુજા-દાહ-
સાધારણે તુ પઞ્ચાહાદ્ ભઙ્ગ-દોષ-વશેન વા ।
ન્યગ્રોધાદિ-કષાયેણ તતઃ શીતેન સેચયેત્

27.18બ્વ્ ભગ્ન-દોષ-વશેન વા 27.18બ્વ્ ભઙ્ગે દોષ-વશેન વા
તં પઞ્ચ-મૂલ-પક્વેન પયસા તુ સ-વેદનમ્ ।
સુખોષ્ણં વાવચાર્યં સ્યાચ્ ચક્ર-તૈલં વિજાનતા

27.19અવ્ પઞ્ચ-મૂલ-વિપક્વેન 27.19ચ્ચ્ સુખોષ્ણમ્ અવચાર્યં સ્યાચ્
વિભજ્ય દેશં કાલં ચ વાત-ઘ્નૌષધ-સંયુતમ્ ।
પ્રતતં સેક-લેપાંશ્ ચ વિદધ્યાદ્ ભૃશ-શીતલાન્

27.20અવ્ વિભજ્ય દેશ-કાલૌ ચ 27.20બ્વ્ વાત-ઘ્નૌષધ-સાધિતમ્
ગૃષ્ટિ-ક્ષીરં સ-સર્પિષ્કં મધુરૌષધ-સાધિતમ્ ।
પ્રાતઃ પ્રાતઃ પિબેદ્ ભગ્નઃ શીતલં લાક્ષયા યુતમ્

સ-વ્રણસ્ય તુ ભગ્નસ્ય વ્રણો મધુ-ઘૃતોત્તરૈઃ ।
કષાયૈઃ પ્રતિસાર્યો ઽથ શેષો ભઙ્ગોદિતઃ ક્રમઃ

27.22ચ્વ્ કષાયૈઃ પ્રતિસાર્યો વા
લમ્બાનિ વ્રણ-માંસાનિ પ્રલિપ્ય મધુ-સર્પિષા ।
સંદધીત વ્રણાન્ વૈદ્યો બન્ધનૈશ્ ચોપપાદયેત્

તાન્ સમાન્ સુ-સ્થિતાઞ્ જ્ઞાત્વા ફલિની-લોધ્ર-કટ્ફલૈઃ ।
સમઙ્ગા-ધાતકી-યુક્તૈશ્ ચૂર્ણિતૈર્ અવચૂર્ણયેત્

ધાતકી-લોધ્ર-ચૂર્ણૈર્ વા રોહન્ત્ય્ આશુ તથા વ્રણાઃ ।
ઇતિ ભઙ્ગ ઉપક્રાન્તઃ સ્થિર-ધાતોર્ ઋતૌ હિમે

માંસલસ્યાલ્પ-દોષસ્ય સુ-સાધ્યો દારુણો ઽન્ય-થા ।
પૂર્વ-મધ્યાન્ત-વયસામ્ એક-દ્વિ-ત્રિ-ગુણૈઃ ક્રમાત્

27.26બ્વ્ સુ-સાધો દારુણો ઽન્ય-થા
માસૈઃ સ્થૈર્યં ભવેત્ સંધેર્ યથોક્તં ભજતાં વિધિમ્ ।
કટી-જઙ્ઘોરુ-ભગ્નાનાં કપાટ-શયનં હિતમ્

27.27બ્વ્ યથોક્તં ભજતો વિધિમ્
યન્ત્રણાર્થં તથા કીલાઃ પઞ્ચ કાર્યા નિબન્ધનાઃ ।
જઙ્ઘોર્વોઃ પાર્શ્વયોર્ દ્વૌ દ્વૌ તલ એકશ્ ચ કીલકઃ

શ્રોણ્યાં વા પૃષ્ઠ-વંશે વા વક્ષસ્ય્ અક્ષકયોસ્ તથા ।
વિમોક્ષે ભગ્ન-સંધીનાં વિધિમ્ એવં સમાચરેત્

27.29બ્વ્ વક્ષસ્ય્ અંશકયોસ્ તથા 27.29બ્વ્ વક્ત્રસ્યાક્ષકયોસ્ તથા 27.29દ્વ્
વિધિમ્ એનં સમાચરેત્
સંધીંશ્ ચિર-વિમુક્તાંસ્ તુ સ્નિગ્ધ-સ્વિન્નાન્ મૃદૂ-કૃતાન્ ।
ઉક્તૈર્ વિધાનૈર્ બુદ્ધ્યા ચ યથા-સ્વં સ્થાનમ્ આનયેત્

27.30અવ્ સંધીંશ્ ચિર-વિમુક્તાંશ્ ચ 27.30ચ્વ્ ઉક્તૈર્ વિધાનૈર્ યુક્ત્યા ચ
27.30ચ્વ્ ઉક્તૈર્ વિધાનૈર્ યુક્ત્યા વા
અ-સંધિ-ભગ્ને રૂઢે તુ વિષમોલ્બણ-સાધિતે ।
આપોથ્ય ભઙ્ગં યમયેત્ તતો ભગ્ન-વદ્ આચરેત્

27.31અવ્ અ-સંધિ-ભગ્ને રૂઢે ચ 27.31બ્વ્ વિષમોલ્બણ-સાધનૈઃ
ભગ્નં નૈતિ યથા પાકં પ્રયતેત તથા ભિષક્ ।
પક્વ-માંસ-સિરા-સ્નાયુઃ સંધિઃ શ્લેષં ન ગચ્છતિ

27.32અવ્ ભઙ્ગો નૈતિ યથા પાકં
વાત-વ્યાધિ-વિનિર્દિષ્ટાન્ સ્નેહાન્ ભગ્નસ્ય યોજયેત્ ।
ચતુષ્-પ્રયોગાન્ બલ્યાંશ્ ચ વસ્તિ-કર્મ ચ શીલયેત્

શાલ્ય્-આજ્ય-રસ-દુગ્ધાદ્યૈઃ પૌષ્ટિકૈર્ અ-વિદાહિભિઃ ।
માત્રયોપચરેદ્ ભગ્નં સંધિ-સંશ્લેષ-કારિભિઃ

ગ્લાનિર્ ન શસ્યતે તસ્ય સંધિ-વિશ્લેષ-કૃદ્ ધિ સા ॥ 35અબ્ ॥
લવણં કટુકં ક્ષારમ્ અમ્લં મૈથુનમ્ આતપમ્ ॥ 35ચ્દ્ ॥
વ્યાયામં ચ ન સેવેત ભગ્નો રૂક્ષં ચ ભોજનમ્ ॥ 35એf ॥
કૃષ્ણાંસ્ તિલાન્ વિ-રજસો દૃઢ-વસ્ત્ર-બદ્ધાન્ સપ્ત ક્ષપા વહતિ વારિણિ વાસયેત્ ।
સંશોષયેદ્ અનુ-દિનં પ્રવિસાર્ય ચૈતાન્ ક્ષીરે તથૈવ મધુક-ક્વથિતે ચ તોયે

27.36ચ્વ્ સંશોષયેદ્ અનુ-દિનં પ્રતિસાર્ય ચૈતાન્ 27.36ચ્વ્ સંશોષયેદ્ અનુ-દિનં
પ્રવિભાવ્ય ચૈતાન્
પુનર્ અપિ પીત-પયસ્કાંસ્ તાન્ પૂર્વ-વદ્ એવ શોષિતાન્ બાઢમ્ ।
વિગત-તુષાન્ અ-રજસ્કાન્ સંચૂર્ણ્ય સુ-ચૂર્ણિતૈર્ યુઞ્જ્યાત્

27.37દ્વ્ સંચૂર્ણ્ય વિચૂર્ણિતૈર્ યુઞ્જ્યાત્
નલદ-વાલક-લોહિતયષ્ટિકા-નખ-મિશિ-પ્લવ-કુષ્ઠ-બલા-ત્રયૈઃ ।
અગુરુ-કુઙ્કુમ-ચન્દન-શારિવા-સરલ-સર્જ-રસામરદારુભિઃ

પદ્મકાદિ-ગણોપેતૈસ્ તિલ-પિષ્ટં તતશ્ ચ તત્ ।
સમસ્ત-ગન્ધ-ભૈષજ્ય-સિદ્ધ-દુગ્ધેન પીડયેત્

27.39બ્વ્ તિલ-પિષ્ટં તતશ્ ચ તમ્
શૈલેય-રાસ્નાંશુમતી-કસેરુ-કાલાનુસારી-નત-પત્ત્ર-લોધ્રૈઃ ।
સ-ક્ષીરશુક્લૈઃ સ-પયઃ સ-દૂર્વૈસ્ તૈલં પચેત્ તન્ નલદાદિભિશ્ ચ

27.40ચ્વ્ ત્વક્-ક્ષીર-યુક્તૈઃ પયસા સ-દૂર્વૈસ્ 27.40ચ્વ્ સ-ક્ષીર-યુક્તૈસ્ પયસા
સ-દૂર્વૈસ્
27.40ચ્વ્ સ-ક્ષીર-યુક્તૈસ્ સ-પયઃ સ-દૂર્વૈસ્
ગન્ધ-તૈલમ્ ઇદમ્ ઉત્તમમ્ અસ્થિ-સ્થૈર્ય-કૃજ્ જયતિ ચાશુ વિકારાન્ ।
વાત-પિત્ત-જનિતાન્ અતિ-વીર્યાન્ વ્યાપિનો ઽપિ વિવિધૈર્ ઉપયોગૈઃ