અષ્ટાવક્ર ગીતા · અધ્યાય 18

યસ્ય બોધોદયે તાવત્ સ્વપ્નવદ્ ભવતિ ભ્રમઃ
તસ્મૈ સુખૈકરૂપાય નમઃ શાન્તાય તેજસે ॥

અર્જયિત્વાખિલાન્ અર્થાન્ ભોગાન્ આપ્નોતિ પુષ્કલાન્
ન હિ સર્વપરિત્યાગમ્ અન્તરેણ સુખી ભવેત્ ॥

કર્તવ્યદુઃખમાર્તણ્ડ જ્વાલાદ્ અગ્ધાન્તરાત્મનઃ
કુતઃ પ્રશમપીયૂષ ધારાસારમ્ ઋતે સુખમ્ ॥

ભવો ઽયં ભાવનામાત્રો ન કિંચિત્ પરમર્થતઃ
નાસ્ત્ય્ અભાવઃ સ્વભાવનાં ભાવાભાવવિભાવિનામ્ ॥

ન દૂરં ન ચ સઙ્કોચાલ્ લબ્ધમ્ એવાત્મનઃ પદમ્
નિર્વિકલ્પં નિરાયાસં નિર્વિકારં નિરઞ્જનમ્ ॥

વ્યામોહમાત્રવિરતૌ સ્વરૂપાદાનમાત્રતઃ
વીતશોકા વિરાજન્તે નિરાવરણદૃષ્ટયઃ ॥

સમસ્તં કલ્પનામાત્રમ્ આત્મા મુક્તઃ સનાતનઃ
ઇતિ વિજ્ઞાય ધીરો હિ કિમ્ અભ્યસ્યતિ બાલવત્ ॥

આત્મા બ્રહ્મેતિ નિશ્ચિત્ય ભાવાભાવૌ ચ કલ્પિતૌ
નિષ્કામઃ કિં વિજાનાતિ કિં બ્રૂતે ચ કરોતિ કિં ॥

અયં સો ઽહમ્ અયં નાહમ્ ઇતિ ક્ષીણા વિકલ્પનાઃ
સર્વમ્ આત્મેતિ નિશ્ચિત્ય તૂષ્ણીભૂતસ્ય યોગિનઃ ॥

ન વિક્ષેપો ન ચૈકાગ્ર્યં નાતિબોધો ન મૂઢતા
ન સુખં ન ચ વા દુઃખમ્ ઉપશાન્તસ્ય યોગિનઃ ॥

સ્વારાજ્યે ભૈક્ષવૃત્તૌ ચ લાભાલાભે જને વને
નિર્વિકલ્પસ્વભાવસ્ય ન વિષેસો ઽસ્તિ યોગિનઃ ॥

ક્વ ધર્મઃ ક્વ ચ વા કામઃ ક્વ ચાર્થઃ ક્વ વિવેકિતા
ઇદં કૃતમ્ ઇદં નેતિ દ્વન્દ્વૈર્ મુક્તસ્ય યોગિનઃ ॥

કૃત્યં કિમ્ અપિ નૈવાસ્તિ ન કાપિ હૃદિ રઞ્જના
યથાજીવનમ્ એવેહ જીવન્મુક્તસ્ય યોગિનઃ ॥

ક્વ મોહઃ ક્વ ચ વા વિશ્વં ક્વ તદ્ ધ્યાનં ક્વ મુક્તતા
સર્વસઙ્કલ્પસીમાયાં વિશ્રાન્તસ્ય મહાત્મનઃ ॥

યેન વિશ્વમ્ ઇદં દૃષ્ટં સ નાસ્તીતિ કરોતુ વૈ
નિર્વાસનઃ કિં કુરુતે પશ્યન્ન્ અપિ ન પશ્યતિ ॥

યેન દૃષ્ટં પરં બ્રહ્મ સો ઽહં બ્રહ્મેતિ ચિન્તયેત્
કિં ચિન્તયતિ નિશ્ચિન્તો દ્વિતીયં યો ન પશ્યતિ ॥

દૃષ્ટો યેનાત્મવિક્ષેપો નિરોધં કુરુતે ત્વ્ અસૌ
ઉદારસ્ તુ ન વિક્ષિપ્તઃ સાધ્યાભાવાત્ કરોતિ કિમ્ ॥

ધીરો લોકવિપર્યસ્તો વર્ત્તમાનો ઽપિ લોકવત્
ન સમાધિં ન વિક્ષેપં ન લેપં સ્વસ્ય પશ્યતિ ॥

ભાવાભાવવિહીનો યસ્ તૃપ્તો નિર્વાસનો બુધઃ
નૈવ કિંચિત્ કૃતં તેન લોકદૃષ્ટ્યા વિકુર્વતા ॥

પ્રવૃત્તૌ વા નિર્વૃત્તૌ વા નૈવ ધીરસ્ય દુર્ગ્રહઃ
યદા યત્ કર્તુમ્ આયાતિ તત્કૃત્વા તિષ્ઠતઃ સુખમ્ ॥

નિર્વાસનો નિરાલમ્બઃ સ્વચ્છન્દો મુક્તબન્ધનઃ
ક્ષિપ્તઃ સંસ્કારવાતેન ચેષ્ટતે શુષ્કપર્ણવત્ ॥

અસંસારસ્ય તુ ક્વાપિ ન હર્ષો ન વિષાદિતા
સ શીતલમના નિત્યં વિદેહ ઇવ રાજતે ॥

કુત્રાપિ ન જિહાસાસ્તિ નાશો વાપિ ન કુત્રચિત્
આત્મારામસ્ય ધીરસ્ય શીતલાચ્છતરાત્મનઃ ॥

પ્રકૃત્યા શૂન્યચિત્તસ્ય કુર્વતો ઽસ્ય યદૃચ્છયા
પ્રાકૃતસ્યેવ ધીરસ્ય ન માનો નાવમાનતા ॥

કૃતં દેહેન કર્મેદં ન મયા શુદ્ધરૂપિણા
ઇતિ ચિન્તાનુરોધી યઃ કુર્વન્ન્ અપિ કરોતિ ન ॥

અતદ્વાદીવ કુરુતે ન ભવેદ્ અપિ બાલિશઃ
જીવન્મુક્તઃ સુખી શ્રીમાન્ સંસરન્ન્ અપિ શોભતે ॥

નાનાવિચારસુશ્રાન્તો ધીરો વિશ્રાન્તિમ્ આગતઃ
ન કલ્પતે ન જાનાતિ ન શૃણોતિ ન પશ્યતિ ॥

અસમાધેર્ અવિક્ષેપાન્ ન મુમુક્ષુર્ ન ચેતરઃ
નિશ્ચિત્ય કલ્પિતં પશ્યન્ બ્રહ્મૈવાસ્તે મહાશયઃ ॥

યસ્યાન્તઃ સ્યાદ્ અહઙ્કારો ન કરોતિ કરોતિ સઃ
નિરહઙ્કારધીરેણ ન કિંચિદ્ અકૃતં કૃતમ્ ॥

નોદ્વિગ્નં ન ચ સન્તુષ્ટમ્ અકર્તૃ સ્પન્દવર્જિતમ્
નિરાશં ગતસન્દેહં ચિત્તં મુક્તસ્ય રાજતે ॥

નિર્ધ્યાતું ચેષ્ટિતું વાપિ યચ્ ચિત્તં ન પ્રવર્ત્તતે
નિર્નિમિત્તમ્ ઇદં કિન્ તુ નિર્ધ્યાયતિ વિચેષ્ટતે ॥

તત્ત્વં યથાર્થમ્ આકર્ણ્ય મન્દઃ પ્રાપ્નોતિ મૂઢતામ્
અથ વાયાતિ સઙ્કોચમ્ અમૂઢઃ કો ઽપિ મૂઢવત્ ॥

એકાગ્રતા નિરોધો વા મૂઢૈર્ અભ્યસ્યતે ભૃશમ્
ધીરાઃ કૃત્યં ન પશ્યન્તિ સુપ્તવત્ સ્વપદે સ્થિતાઃ ॥

અપ્રયત્નાત્ પ્રયત્નાદ્ વા મૂઢો નાપ્નોતિ નિર્વૃતિમ્
તત્ત્વનિશ્ચયમાત્રેણ પ્રાજ્ઞો ભવતિ નિર્વૃતઃ ॥

શુદ્ધં બુદ્ધં પ્રિયં પૂર્ણં નિષ્પ્રપઞ્ચં નિરામયમ્
આત્માનં તં ન જાનન્તિ તત્રાભ્યાસપરા જનાઃ ॥

નાપ્નોતિ કર્મણા મોક્ષં વિમૂઢો ઽભ્યાસરૂપિણા
ધન્યો વિજ્ઞાનમાત્રેણ મુક્તસ્ તિષ્ઠત્ય્ અવિક્રિયઃ ॥

મૂઢો નાપ્નોતિ તદ્ બ્રહ્મ યતો ભવિતુમ્ ઇચ્છતિ
અનિચ્છન્ન્ અપિ ધીરો હિ પરબ્રહ્મસ્વરૂપભાક્ ॥

નિરાધારા ગ્રહવ્યગ્રા મૂઢાઃ સંસારપોષકાઃ
એતસ્યાનર્થમૂલસ્ય મૂલચ્છેદઃ કૃતો બુધૈઃ ॥

ન શાન્તિં લભતે મૂઢો યતઃ શમિતુમ્ ઇચ્છતિ
ધીરસ્ તત્ત્વં વિનિશ્ચિત્ય સર્વદા શાન્તમાનસઃ ॥

ક્વાત્મનો દર્શનં તસ્ય યદ્ દૃષ્ટમ્ અવલમ્બતે
ધીરાસ્ તં તં ન પશ્યન્તિ પશ્યન્ત્ય્ આત્માનમ્ અવ્યયમ્ ॥

ક્વ નિરોધો વિમૂઢસ્ય યો નિર્બન્ધં કરોતિ વૈ
સ્વારામસ્યૈવ ધીરસ્ય સર્વદાસાવ્ અકૃત્રિમઃ ॥

ભાવસ્ય ભાવકઃ કશ્ચિન્ ન કિંચિદ્ ભાવકો ઽપરઃ
ઉભયાભાવકઃ કશ્ચિદ્ એવમ્ એવ નિરાકુલઃ ॥

શુદ્ધમ્ અદ્વયમ્ આત્માનં ભાવયન્તિ કુબુદ્ધયઃ
ન તુ જાનન્તિ સંમોહાદ્ યાવજ્જીવમ્ અનિર્વૃતાઃ ॥

મુમુક્ષોર્ બુદ્ધિર્ આલમ્બમ્ અન્તરેણ ન વિદ્યતે
નિરાલમ્બૈવ નિષ્કામા બુદ્ધિર્ મુક્તસ્ય સર્વદા ॥

વિષયદ્વીપિનો વીક્ષ્ય ચકિતાઃ શરણાર્થિનઃ
વિશન્તિ ઝટિતિ ક્રોડં નિરોધૈકાગ્ર્યસિદ્ધયે ॥

નિર્વાસનં હરિં દૃષ્ટ્વા તૂષ્ણીં વિષયદન્તિનઃ
પલાયન્તે ન શક્તાસ્ તે સેવન્તે કૃતચાટવઃ ॥

ન મુક્તિકારિકાં ધત્તે નિઃશઙ્કો યુક્તમાનસઃ
પશ્યઞ્ છૃણ્વન્ સ્પૃશઞ્ જિઘ્રન્ન્ અશ્નન્ન્ આસ્તે યથાસુખમ્ ॥

વસ્તુશ્રવણમાત્રેણ શુદ્ધબુદ્ધિર્ નિરાકુલઃ
નૈવાચારમનાચારમ્ ઔદાસ્યં વા પ્રપશ્યતિ ॥

યદા યત્ કર્તુમ્ આયાતિ તદા તત્કુરુતે ઋજુઃ
શુભં વાપ્ય્ અશુભં વાપિ તસ્ય ચેષ્ટા હિ બાલવત્ ॥

સ્વાતન્ત્ર્યાત્ સુખમ્ આપ્નોતિ સ્વાતન્ત્ર્યાલ્ લભતે પરમ્
સ્વાતન્ત્ર્યાન્ નિર્વૃતિં ગચ્છેત્ સ્વાતન્ત્ર્યાત્ પરમં પદમ્ ॥

અકર્તૃત્વમ્ અભોક્તૃત્વં સ્વાત્મનો મન્યતે યદા
તદા ક્ષીણા ભવન્ત્ય્ એવ સમસ્તાશ્ ચિત્તવૃત્તયઃ ॥

ઉચ્છૃઙ્ખલાપ્ય્ અકૃતિકા સ્થિતિર્ ધીરસ્ય રાજતે
ન તુ સસ્પૃહચિત્તસ્ય શાન્તિર્ મૂઢસ્ય કૃત્રિમા ॥

વિલસન્તિ મહાભોગૈર્ વિશન્તિ ગિરિગહ્વરાન્
નિરસ્તકલ્પના ધીરા અબદ્ધા મુક્તબુદ્ધયઃ ॥

શ્રોત્રિયં દેવતાં તીર્થમ્ અઙ્ગનાં ભૂપતિં પ્રિયમ્
દૃષ્ટ્વા સમ્પૂજ્ય ધીરસ્ય ન કાપિ હૃદિ વાસના ॥

ભૃત્યૈઃ પુત્રૈઃ કલત્રૈશ્ ચ દૌહિત્રૈશ્ ચાપિ ગોત્રજૈઃ
વિહસ્ય ધિક્કૃતો યોગી ન યાતિ વિકૃતિં મનાક્ ॥

સન્તુષ્ટો ઽપિ ન સન્તુષ્ટઃ ખિન્નો ઽપિ ન ચ ખિદ્યતે
તસ્યાશ્ચર્યદશાં તાં તાં તાદૃશા એવ જાનતે ॥

કર્તવ્યતૈવ સંસારો ન તાં પશ્યન્તિ સૂરયઃ
શૂન્યાકારા નિરાકારા નિર્વિકારા નિરામયાઃ ॥

અકુર્વન્ન્ અપિ સંક્ષોભાદ્ વ્યગ્રઃ સર્વત્ર મૂઢધીઃ
કુર્વન્ન્ અપિ તુ કૃત્યાનિ કુશલો હિ નિરાકુલઃ ॥

સુખમ્ આસ્તે સુખં શેતે સુખમ્ આયાતિ યાતિ ચ
સુખં વક્તિ સુખં ભુઙ્ક્તે વ્યવહારે ઽપિ શાન્તધીઃ ॥

સ્વભાવાદ્ યસ્ય નૈવાર્તિર્ લોકવદ્ વ્યવહારિણઃ
મહાહ્રદ ઇવાક્ષોભ્યો ગતક્લેશઃ સુશોભતે ॥

નિવૃત્તિર્ અપિ મૂઢસ્ય પ્રવૃત્તિર્ ઉપજાયતે
પ્રવૃત્તિર્ અપિ ધીરસ્ય નિવૃત્તિફલભાગિની ॥

પરિગ્રહેષુ વૈરાગ્યં પ્રાયો મૂઢસ્ય દૃશ્યતે
દેહે વિગલિતાશસ્ય ક્વ રાગઃ ક્વ વિરાગતા ॥

ભાવનાભાવનાસક્તા દૃષ્ટિર્ મૂઢસ્ય સર્વદા
ભાવ્યભાવનયા સા તુ સ્વસ્થસ્યાદૃષ્ટિરૂપિણી ॥

સર્વારમ્ભેષુ નિષ્કામો યશ્ ચરેદ્ બાલવન્ મુનિઃ
ન લેપસ્ તસ્ય શુદ્ધસ્ય ક્રિયમાણે ઽપિ કર્મણિ ॥

સ એવ ધન્ય આત્મજ્ઞઃ સર્વભાવેષુ યઃ સમઃ
પશ્યન્ શૃણ્વન્ સ્પૃશન્ જિઘ્રન્ન્ અશ્નન્ નિસ્તર્ષમાનસઃ ॥

ક્વ સંસારઃ ક્વ ચાભાસઃ ક્વ સાધ્યં ક્વ ચ સાધનમ્
આકાશસ્યેવ ધીરસ્ય નિર્વિકલ્પસ્ય સર્વદા ॥

સ જયત્ય્ અર્થસંન્યાસી પૂર્ણસ્વરસવિગ્રહઃ
અકૃત્રિમો ઽનવચ્છિન્ને સમાધિર્ યસ્ય વર્તતે ॥

બહુનાત્ર કિમ્ ઉક્તેન જ્ઞાતતત્ત્વો મહાશયઃ
ભોગમોક્ષનિરાકાઙ્ક્ષી સદા સર્વત્ર નીરસઃ ॥

મહદાદિ જગદ્દ્વૈતં નામમાત્રવિજૃમ્ભિતમ્
વિહાય શુદ્ધબોધસ્ય કિં કૃત્યમ્ અવશિષ્યતે ॥

ભ્રમભૂતમ્ ઇદં સર્વં કિંચિન્ નાસ્તીતિ નિશ્ચયી
અલક્ષ્યસ્ફુરણઃ શુદ્ધઃ સ્વભાવેનૈવ શામ્યતિ ॥

શુદ્ધસ્ફુરણરૂપસ્ય દૃશ્યભાવમ્ અપશ્યતઃ
ક્વ વિધિઃ ક્વ ચ વૈરાગ્યં ક્વ ત્યાગઃ ક્વ શમો ઽપિ વા ॥

સ્ફુરતો ઽનન્તરૂપેણ પ્રકૃતિં ચ ન પશ્યતઃ
ક્વ બન્ધઃ ક્વ ચ વા મોક્ષઃ ક્વ હર્ષઃ ક્વ વિષાદિતા ॥

બુદ્ધિપર્યન્તસંસારે માયામાત્રં વિવર્તતે
નિર્મમો નિરહઙ્કારો નિષ્કામઃ શોભતે બુધઃ ॥

અક્ષયં ગતસન્તાપમ્ આત્માનં પશ્યતો મુનેઃ
ક્વ વિદ્યા ચ ક્વ વા વિશ્વં ક્વ દેહો ઽહં મમેતિ વા ॥

નિરોધાદીનિ કર્માણિ જહાતિ જડધીર્ યદિ
મનોરથાન્ પ્રલાપાંશ્ ચ કર્તુમ્ આપ્નોત્ય્ અતત્ક્ષણાત્ ॥

મન્દઃ શ્રુત્વાપિ તદ્વસ્તુ ન જહાતિ વિમૂઢતામ્
નિર્વિકલ્પો બહિર્યત્નાદ્ અન્તર્વિષયલાલસઃ ॥

જ્ઞાનાદ્ ગલિતકર્મા યો લોકદૃષ્ટ્યાપિ કર્મકૃત્
નાપ્નોત્ય્ અવસરં કર્તું વક્તુમ્ એવ ન કિંચન ॥

ક્વ તમઃ ક્વ પ્રકાશો વા હાનં ક્વ ચ ન કિંચન
નિર્વિકારસ્ય ધીરસ્ય નિરાતઙ્કસ્ય સર્વદા ॥

ક્વ ધૈર્યં ક્વ વિવેકિત્વં ક્વ નિરાતઙ્કતાપિ વા
અનિર્વાચ્યસ્વભાવસ્ય નિઃસ્વભાવસ્ય યોગિનઃ ॥

ન સ્વર્ગો નૈવ નરકો જીવન્મુક્તિર્ ન ચૈવ હિ
બહુનાત્ર કિમ્ ઉક્તેન યોગદૃષ્ટ્યા ન કિંચન ॥

નૈવ પ્રાર્થયતે લાભં નાલાભેનાનુશોચતિ
ધીરસ્ય શીતલં ચિત્તમ્ અમૃતેનૈવ પૂરિતમ્ ॥

ન શાન્તં સ્તૌતિ નિષ્કામો ન દુષ્ટમ્ અપિ નિન્દતિ
સમદુઃખસુખસ્ તૃપ્તઃ કિંચિત્ કૃત્યં ન પશ્યતિ ॥

ધીરો ન દ્વેષ્ટિ સંસારમ્ આત્માનં ન દિદૃક્ષતિ
હર્ષામર્ષવિનિર્મુક્તો ન મૃતો ન ચ જીવતિ ॥

નિઃસ્નેહઃ પુત્રદારાદૌ નિષ્કામો વિષયેષુ ચ
નિશ્ચિન્તઃ સ્વશરીરે ઽપિ નિરાશઃ શોભતે બુધઃ ॥

તુષ્ટિઃ સર્વત્ર ધીરસ્ય યથાપતિતવર્તિનઃ
સ્વચ્છન્દં ચરતો દેશાન્ યત્રાસ્તમિતશાયિનઃ ॥

પતતૂદેતુ વા દેહો નાસ્ય ચિન્તા મહાત્મનઃ
સ્વભાવભૂમિવિશ્રાન્તિ વિસ્મૃતાશેષસંસૃતેઃ ॥

અકિંચનઃ કામચારો નિર્દ્વન્દ્વશ્ છિન્નસંશયઃ
અસક્તઃ સર્વભાવેષુ કેવલો રમતે બુધઃ ॥

નિર્મમઃ શોભતે ધીરઃ સમલોષ્ટાશ્મકાઞ્ચનઃ
સુભિન્નહૃદયગ્રન્થિર્ વિનિર્ધૂતરજસ્તમઃ ॥

સર્વત્રાનવધાનસ્ય ન કિંચિદ્ વાસના હૃદિ
મુક્તાત્મનો વિતૃપ્તસ્ય તુલના કેન જાયતે ॥

જાનન્ન્ અપિ ન જાનાતિ પશ્યન્ન્ અપિ ન પશ્યતિ
બ્રુવન્ન્ અપિ ન ચ બ્રૂતે કો ઽન્યો નિર્વાસનાદ્ ઋતે ॥

ભિક્ષુર્ વા ભૂપતિર્ વાપિ યો નિષ્કામઃ સ શોભતે
ભાવેષુ ગલિતા યસ્ય શોભનાશોભના મતિઃ ॥

ક્વ સ્વાચ્છન્દ્યં ક્વ સઙ્કોચઃ ક્વ વા તત્ત્વવિનિશ્ચયઃ
નિર્વ્યાજાર્જવભૂતસ્ય ચરિતાર્થસ્ય યોગિનઃ ॥

આત્મવિશ્રાન્તિતૃપ્તેન નિરાશેન ગતાર્તિના
અન્તર્ યદ્ અનુભૂયેત તત્ કથં કસ્ય કથ્યતે ॥

સુપ્તો ઽપિ ન સુષુપ્તૌ ચ સ્વપ્ને ઽપિ શયિતો ન ચ
જાગરે ઽપિ ન જાગર્તિ ધીરસ્ તૃપ્તઃ પદે પદે ॥

જ્ઞઃ સચિન્તો ઽપિ નિશ્ચિન્તઃ સેન્દ્રિયો ઽપિ નિરિન્દ્રિયઃ
સબુદ્ધિર્ અપિ નિર્બુદ્ધિઃ સાહઙ્કારો ઽનહંકૃતિઃ ॥

ન સુખી ન ચ વા દુઃખી ન વિરક્તો ન સઙ્ગવાન્
ન મુમુક્ષુર્ ન વા મુક્તો ન કિંચિન્ ન ચ કિંચન ॥

વિક્ષેપે ઽપિ ન વિક્ષિપ્તઃ સમાધૌ ન સમાધિમાન્
જાડ્યે ઽપિ ન જડો ધન્યઃ પાણ્ડિત્યે ઽપિ ન પણ્ડિતઃ ॥

મુક્તો યથાસ્થિતિસ્વસ્થઃ કૃતકર્તવ્યનિર્વૃતઃ
સમઃ સર્વત્ર વૈતૃષ્ણ્યાન્ ન સ્મરત્ય્ અકૃતં કૃતમ્ ॥

ન પ્રીયતે વન્દ્યમાનો નિન્દ્યમાનો ન કુપ્યતિ
નૈવોદ્વિજતિ મરણે જીવને નાભિનન્દતિ ॥

ન ધાવતિ જનાકીર્ણં નારણ્યમ્ ઉપશાન્તધીઃ
યથાતથા યત્રતત્ર સમ એવાવતિષ્ઠતે ॥