Ashtavakra Gita · Chapter 18

yasya bodhodaye tāvat svapnavad bhavati bhramaḥ
tasmai sukhaikarūpāya namaḥ śāntāya tejase //

arjayitvākhilān arthān bhogān āpnoti puṣkalān
na hi sarvaparityāgam antareṇa sukhī bhavet //

kartavyaduḥkhamārtaṇḍa jvālād agdhāntarātmanaḥ
kutaḥ praśamapīyūṣa dhārāsāram ṛte sukham //

bhavo 'yaṃ bhāvanāmātro na kiṃcit paramarthataḥ
nāsty abhāvaḥ svabhāvanāṃ bhāvābhāvavibhāvinām //

na dūraṃ na ca saṅkocāl labdham evātmanaḥ padam
nirvikalpaṃ nirāyāsaṃ nirvikāraṃ nirañjanam //

vyāmohamātraviratau svarūpādānamātrataḥ
vītaśokā virājante nirāvaraṇadṛṣṭayaḥ //

samastaṃ kalpanāmātram ātmā muktaḥ sanātanaḥ
iti vijñāya dhīro hi kim abhyasyati bālavat //

ātmā brahmeti niścitya bhāvābhāvau ca kalpitau
niṣkāmaḥ kiṃ vijānāti kiṃ brūte ca karoti kiṃ //

ayaṃ so 'ham ayaṃ nāham iti kṣīṇā vikalpanāḥ
sarvam ātmeti niścitya tūṣṇībhūtasya yoginaḥ //

na vikṣepo na caikāgryaṃ nātibodho na mūḍhatā
na sukhaṃ na ca vā duḥkham upaśāntasya yoginaḥ //

svārājye bhaikṣavṛttau ca lābhālābhe jane vane
nirvikalpasvabhāvasya na viṣeso 'sti yoginaḥ //

kva dharmaḥ kva ca vā kāmaḥ kva cārthaḥ kva vivekitā
idaṃ kṛtam idaṃ neti dvandvair muktasya yoginaḥ //

kṛtyaṃ kim api naivāsti na kāpi hṛdi rañjanā
yathājīvanam eveha jīvanmuktasya yoginaḥ //

kva mohaḥ kva ca vā viśvaṃ kva tad dhyānaṃ kva muktatā
sarvasaṅkalpasīmāyāṃ viśrāntasya mahātmanaḥ //

yena viśvam idaṃ dṛṣṭaṃ sa nāstīti karotu vai
nirvāsanaḥ kiṃ kurute paśyann api na paśyati //

yena dṛṣṭaṃ paraṃ brahma so 'haṃ brahmeti cintayet
kiṃ cintayati niścinto dvitīyaṃ yo na paśyati //

dṛṣṭo yenātmavikṣepo nirodhaṃ kurute tv asau
udāras tu na vikṣiptaḥ sādhyābhāvāt karoti kim //

dhīro lokaviparyasto varttamāno 'pi lokavat
na samādhiṃ na vikṣepaṃ na lepaṃ svasya paśyati //

bhāvābhāvavihīno yas tṛpto nirvāsano budhaḥ
naiva kiṃcit kṛtaṃ tena lokadṛṣṭyā vikurvatā //

pravṛttau vā nirvṛttau vā naiva dhīrasya durgrahaḥ
yadā yat kartum āyāti tatkṛtvā tiṣṭhataḥ sukham //

nirvāsano nirālambaḥ svacchando muktabandhanaḥ
kṣiptaḥ saṃskāravātena ceṣṭate śuṣkaparṇavat //

asaṃsārasya tu kvāpi na harṣo na viṣāditā
sa śītalamanā nityaṃ videha iva rājate //

kutrāpi na jihāsāsti nāśo vāpi na kutracit
ātmārāmasya dhīrasya śītalācchatarātmanaḥ //

prakṛtyā śūnyacittasya kurvato 'sya yadṛcchayā
prākṛtasyeva dhīrasya na māno nāvamānatā //

kṛtaṃ dehena karmedaṃ na mayā śuddharūpiṇā
iti cintānurodhī yaḥ kurvann api karoti na //

atadvādīva kurute na bhaved api bāliśaḥ
jīvanmuktaḥ sukhī śrīmān saṃsarann api śobhate //

nānāvicārasuśrānto dhīro viśrāntim āgataḥ
na kalpate na jānāti na śṛṇoti na paśyati //

asamādher avikṣepān na mumukṣur na cetaraḥ
niścitya kalpitaṃ paśyan brahmaivāste mahāśayaḥ //

yasyāntaḥ syād ahaṅkāro na karoti karoti saḥ
nirahaṅkāradhīreṇa na kiṃcid akṛtaṃ kṛtam //

nodvignaṃ na ca santuṣṭam akartṛ spandavarjitam
nirāśaṃ gatasandehaṃ cittaṃ muktasya rājate //

nirdhyātuṃ ceṣṭituṃ vāpi yac cittaṃ na pravarttate
nirnimittam idaṃ kin tu nirdhyāyati viceṣṭate //

tattvaṃ yathārtham ākarṇya mandaḥ prāpnoti mūḍhatām
atha vāyāti saṅkocam amūḍhaḥ ko 'pi mūḍhavat //

ekāgratā nirodho vā mūḍhair abhyasyate bhṛśam
dhīrāḥ kṛtyaṃ na paśyanti suptavat svapade sthitāḥ //

aprayatnāt prayatnād vā mūḍho nāpnoti nirvṛtim
tattvaniścayamātreṇa prājño bhavati nirvṛtaḥ //

śuddhaṃ buddhaṃ priyaṃ pūrṇaṃ niṣprapañcaṃ nirāmayam
ātmānaṃ taṃ na jānanti tatrābhyāsaparā janāḥ //

nāpnoti karmaṇā mokṣaṃ vimūḍho 'bhyāsarūpiṇā
dhanyo vijñānamātreṇa muktas tiṣṭhaty avikriyaḥ //

mūḍho nāpnoti tad brahma yato bhavitum icchati
anicchann api dhīro hi parabrahmasvarūpabhāk //

nirādhārā grahavyagrā mūḍhāḥ saṃsārapoṣakāḥ
etasyānarthamūlasya mūlacchedaḥ kṛto budhaiḥ //

na śāntiṃ labhate mūḍho yataḥ śamitum icchati
dhīras tattvaṃ viniścitya sarvadā śāntamānasaḥ //

kvātmano darśanaṃ tasya yad dṛṣṭam avalambate
dhīrās taṃ taṃ na paśyanti paśyanty ātmānam avyayam //

kva nirodho vimūḍhasya yo nirbandhaṃ karoti vai
svārāmasyaiva dhīrasya sarvadāsāv akṛtrimaḥ //

bhāvasya bhāvakaḥ kaścin na kiṃcid bhāvako 'paraḥ
ubhayābhāvakaḥ kaścid evam eva nirākulaḥ //

śuddham advayam ātmānaṃ bhāvayanti kubuddhayaḥ
na tu jānanti saṃmohād yāvajjīvam anirvṛtāḥ //

mumukṣor buddhir ālambam antareṇa na vidyate
nirālambaiva niṣkāmā buddhir muktasya sarvadā //

viṣayadvīpino vīkṣya cakitāḥ śaraṇārthinaḥ
viśanti jhaṭiti kroḍaṃ nirodhaikāgryasiddhaye //

nirvāsanaṃ hariṃ dṛṣṭvā tūṣṇīṃ viṣayadantinaḥ
palāyante na śaktās te sevante kṛtacāṭavaḥ //

na muktikārikāṃ dhatte niḥśaṅko yuktamānasaḥ
paśyañ chṛṇvan spṛśañ jighrann aśnann āste yathāsukham //

vastuśravaṇamātreṇa śuddhabuddhir nirākulaḥ
naivācāramanācāram audāsyaṃ vā prapaśyati //

yadā yat kartum āyāti tadā tatkurute ṛjuḥ
śubhaṃ vāpy aśubhaṃ vāpi tasya ceṣṭā hi bālavat //

svātantryāt sukham āpnoti svātantryāl labhate param
svātantryān nirvṛtiṃ gacchet svātantryāt paramaṃ padam //

akartṛtvam abhoktṛtvaṃ svātmano manyate yadā
tadā kṣīṇā bhavanty eva samastāś cittavṛttayaḥ //

ucchṛṅkhalāpy akṛtikā sthitir dhīrasya rājate
na tu saspṛhacittasya śāntir mūḍhasya kṛtrimā //

vilasanti mahābhogair viśanti girigahvarān
nirastakalpanā dhīrā abaddhā muktabuddhayaḥ //

śrotriyaṃ devatāṃ tīrtham aṅganāṃ bhūpatiṃ priyam
dṛṣṭvā sampūjya dhīrasya na kāpi hṛdi vāsanā //

bhṛtyaiḥ putraiḥ kalatraiś ca dauhitraiś cāpi gotrajaiḥ
vihasya dhikkṛto yogī na yāti vikṛtiṃ manāk //

santuṣṭo 'pi na santuṣṭaḥ khinno 'pi na ca khidyate
tasyāścaryadaśāṃ tāṃ tāṃ tādṛśā eva jānate //

kartavyataiva saṃsāro na tāṃ paśyanti sūrayaḥ
śūnyākārā nirākārā nirvikārā nirāmayāḥ //

akurvann api saṃkṣobhād vyagraḥ sarvatra mūḍhadhīḥ
kurvann api tu kṛtyāni kuśalo hi nirākulaḥ //

sukham āste sukhaṃ śete sukham āyāti yāti ca
sukhaṃ vakti sukhaṃ bhuṅkte vyavahāre 'pi śāntadhīḥ //

svabhāvād yasya naivārtir lokavad vyavahāriṇaḥ
mahāhrada ivākṣobhyo gatakleśaḥ suśobhate //

nivṛttir api mūḍhasya pravṛttir upajāyate
pravṛttir api dhīrasya nivṛttiphalabhāginī //

parigraheṣu vairāgyaṃ prāyo mūḍhasya dṛśyate
dehe vigalitāśasya kva rāgaḥ kva virāgatā //

bhāvanābhāvanāsaktā dṛṣṭir mūḍhasya sarvadā
bhāvyabhāvanayā sā tu svasthasyādṛṣṭirūpiṇī //

sarvārambheṣu niṣkāmo yaś cared bālavan muniḥ
na lepas tasya śuddhasya kriyamāṇe 'pi karmaṇi //

sa eva dhanya ātmajñaḥ sarvabhāveṣu yaḥ samaḥ
paśyan śṛṇvan spṛśan jighrann aśnan nistarṣamānasaḥ //

kva saṃsāraḥ kva cābhāsaḥ kva sādhyaṃ kva ca sādhanam
ākāśasyeva dhīrasya nirvikalpasya sarvadā //

sa jayaty arthasaṃnyāsī pūrṇasvarasavigrahaḥ
akṛtrimo 'navacchinne samādhir yasya vartate //

bahunātra kim uktena jñātatattvo mahāśayaḥ
bhogamokṣanirākāṅkṣī sadā sarvatra nīrasaḥ //

mahadādi jagaddvaitaṃ nāmamātravijṛmbhitam
vihāya śuddhabodhasya kiṃ kṛtyam avaśiṣyate //

bhramabhūtam idaṃ sarvaṃ kiṃcin nāstīti niścayī
alakṣyasphuraṇaḥ śuddhaḥ svabhāvenaiva śāmyati //

śuddhasphuraṇarūpasya dṛśyabhāvam apaśyataḥ
kva vidhiḥ kva ca vairāgyaṃ kva tyāgaḥ kva śamo 'pi vā //

sphurato 'nantarūpeṇa prakṛtiṃ ca na paśyataḥ
kva bandhaḥ kva ca vā mokṣaḥ kva harṣaḥ kva viṣāditā //

buddhiparyantasaṃsāre māyāmātraṃ vivartate
nirmamo nirahaṅkāro niṣkāmaḥ śobhate budhaḥ //

akṣayaṃ gatasantāpam ātmānaṃ paśyato muneḥ
kva vidyā ca kva vā viśvaṃ kva deho 'haṃ mameti vā //

nirodhādīni karmāṇi jahāti jaḍadhīr yadi
manorathān pralāpāṃś ca kartum āpnoty atatkṣaṇāt //

mandaḥ śrutvāpi tadvastu na jahāti vimūḍhatām
nirvikalpo bahiryatnād antarviṣayalālasaḥ //

jñānād galitakarmā yo lokadṛṣṭyāpi karmakṛt
nāpnoty avasaraṃ kartuṃ vaktum eva na kiṃcana //

kva tamaḥ kva prakāśo vā hānaṃ kva ca na kiṃcana
nirvikārasya dhīrasya nirātaṅkasya sarvadā //

kva dhairyaṃ kva vivekitvaṃ kva nirātaṅkatāpi vā
anirvācyasvabhāvasya niḥsvabhāvasya yoginaḥ //

na svargo naiva narako jīvanmuktir na caiva hi
bahunātra kim uktena yogadṛṣṭyā na kiṃcana //

naiva prārthayate lābhaṃ nālābhenānuśocati
dhīrasya śītalaṃ cittam amṛtenaiva pūritam //

na śāntaṃ stauti niṣkāmo na duṣṭam api nindati
samaduḥkhasukhas tṛptaḥ kiṃcit kṛtyaṃ na paśyati //

dhīro na dveṣṭi saṃsāram ātmānaṃ na didṛkṣati
harṣāmarṣavinirmukto na mṛto na ca jīvati //

niḥsnehaḥ putradārādau niṣkāmo viṣayeṣu ca
niścintaḥ svaśarīre 'pi nirāśaḥ śobhate budhaḥ //

tuṣṭiḥ sarvatra dhīrasya yathāpatitavartinaḥ
svacchandaṃ carato deśān yatrāstamitaśāyinaḥ //

patatūdetu vā deho nāsya cintā mahātmanaḥ
svabhāvabhūmiviśrānti vismṛtāśeṣasaṃsṛteḥ //

akiṃcanaḥ kāmacāro nirdvandvaś chinnasaṃśayaḥ
asaktaḥ sarvabhāveṣu kevalo ramate budhaḥ //

nirmamaḥ śobhate dhīraḥ samaloṣṭāśmakāñcanaḥ
subhinnahṛdayagranthir vinirdhūtarajastamaḥ //

sarvatrānavadhānasya na kiṃcid vāsanā hṛdi
muktātmano vitṛptasya tulanā kena jāyate //

jānann api na jānāti paśyann api na paśyati
bruvann api na ca brūte ko 'nyo nirvāsanād ṛte //

bhikṣur vā bhūpatir vāpi yo niṣkāmaḥ sa śobhate
bhāveṣu galitā yasya śobhanāśobhanā matiḥ //

kva svācchandyaṃ kva saṅkocaḥ kva vā tattvaviniścayaḥ
nirvyājārjavabhūtasya caritārthasya yoginaḥ //

ātmaviśrāntitṛptena nirāśena gatārtinā
antar yad anubhūyeta tat kathaṃ kasya kathyate //

supto 'pi na suṣuptau ca svapne 'pi śayito na ca
jāgare 'pi na jāgarti dhīras tṛptaḥ pade pade //

jñaḥ sacinto 'pi niścintaḥ sendriyo 'pi nirindriyaḥ
sabuddhir api nirbuddhiḥ sāhaṅkāro 'nahaṃkṛtiḥ //

na sukhī na ca vā duḥkhī na virakto na saṅgavān
na mumukṣur na vā mukto na kiṃcin na ca kiṃcana //

vikṣepe 'pi na vikṣiptaḥ samādhau na samādhimān
jāḍye 'pi na jaḍo dhanyaḥ pāṇḍitye 'pi na paṇḍitaḥ //

mukto yathāsthitisvasthaḥ kṛtakartavyanirvṛtaḥ
samaḥ sarvatra vaitṛṣṇyān na smaraty akṛtaṃ kṛtam //

na prīyate vandyamāno nindyamāno na kupyati
naivodvijati maraṇe jīvane nābhinandati //

na dhāvati janākīrṇaṃ nāraṇyam upaśāntadhīḥ
yathātathā yatratatra sama evāvatiṣṭhate //