અષ્ટાઙ્ગસંગ્રહ · અધ્યાય 6.9

અથાત ઉન્માદપ્રતિષેધં નામાધ્યાયં વ્યાખ્યાસ્યમઃ ।
ઇતિ હ સ્માહુરાત્રેયાદયો મહર્ષયઃ ॥

ષડુન્માદા ભવન્તિ વાતપિત્તકફસન્નિપાતાધિવિષનિમિત્તાઃ ।
તત્રોન્માદો નામ ય ઉન્માર્ગગૈઃ શારીરમાનસૈર્દોષૈર્મનસો મદઃ ॥

તેષાં પુનરુન્માર્ગગત્વે હેતુઃ શમલં વિકૃતોપહિતમહિતમનુચિતમન્નપાનવિધિનિરપેક્ષમાહારજાતમત્યુપક્ષીણદેહાનાં વ્યવાયવ્યાધિવેગસમુદ્ગમે વિષમશરીરચેષ્ટોપસેવા દેવદ્વિજગુરૂલ્લઙ્ઘનં વા રાગદ્વેષજનિતાભિરાધિભિર્મનોવિઘાતો વિષોપવિષગરોપયોગો વા ॥

એભિર્હીનસત્વસ્ય મનસ્યુપહતે બુદ્ધૌ પ્રચલિતાયામત્યુદીર્ણત્વાદ્દોષાઃ પ્રકુપિતા હૃદયમુપસૃત્ય મનોવહાનિ સ્રોતાંસ્યાવૃત્ય જનયન્ત્યુન્માદમ્ ॥

તત્ર શિરસઃ શૂન્યતા ચક્ષુષોરસ્વસ્થત્વં સ્વનઃ કર્ણયોરુચ્છ્વાસાધિક્યમાસ્યસંસ્રવણમન્નાનભિલાષો ઽરોચકો ઽવિપાકો હૃદયગ્રહો ઽસ્થાને ધ્યાનાયાસસમ્મોહોદ્વેગાઃ સતતં રોમહર્ષો જ્વરો ઽભીક્ષ્ણમુન્મત્તચિત્તત્વમુદર્દિત્વમર્દિતાકૃતિકરણં વ્યાધેઃ સ્વપ્ને ચ દર્શનમભીક્ષ્ણં ભ્રાન્તચિત્તચલિતાનવસ્થિતાનામપ્રશસ્તાનાં રૂપાણાં તિલપીડકવચ્ચક્રાધિરોહણં વાતકુણ્ડલિકાભિરુન્મથનં નિમજ્જનં કલુષાણામમ્ભસામાવર્તેષુ ચક્ષુષોશ્ચાપસર્પણામિતિ દોષનિમિત્તાનામુન્માદાનાં પૂર્વરૂપાણિ ।
તતો ઽનન્તરમુન્માદાભિનિર્વૃત્તિરેવ ॥

સામાન્યલિઙ્ગં મનોબુદ્ધિસ્મૃત્યાદિસમ્પ્રમોષઃ ॥

તતશ્ચ દેહો હતસારથિરિવ રથો ઽકર્ણધાર ઇવ ચાપ્સુ પ્લવઃ સુખદુઃખાચારધર્માધર્મપ્રલુપ્તો ઽકસ્માદ્ ભ્રમતિ ॥

તત્રવાતાદસ્થાનસ્મિતહસિતનૃત્તગીતવાદિત્રવાગઙ્ગવિક્ષેપવાગ્ભેદભ્રૂ વિક્ષેપરોદનક્રોશનાસ્ફોટનાનિ પર્યટનમજસ્રમાસ્યાત્ ફેનાગમો યાનમયાનૈરલઙ્કરણમનલઙ્કારિકૈર્દ્રવ્યૈર્લોભો ઽભ્યવહાર્યેષુ લબ્ધેષુ ચાવમાનસ્તીવ્રં માત્સર્યં કાર્શ્યં પારુષ્યમુત્પિણ્ડિતારુણાક્ષતા જીર્ણે ઽન્ને ચાતિબલવત્વમ્ ॥

પિત્તાત્ ક્રોધઃ સન્તર્જનમકસ્માન્મુષ્ટિલોષ્ટકાષ્ઠશસ્ત્રૈરભિદ્રવણં નગ્નતા પ્રચ્છાયશિશિરાભિરાતિરુદકાભિલાષઃ સન્તાપઃ પીતાવસ્રંસનમનિમિત્તમનલજ્વલનોપશઙ્કાહ્નિ તારકાદર્શનં તામ્રહરિતહારિદ્રસંરબ્ધાક્ષત્વં ચ ॥

કફાદલ્પવાક્ચેષ્ટાહારત્વમરોચકો વમથુરુષ્ણસેવા લાલાસિઙ્ઘણકસ્રવણં રહઃ કામતા સ્ત્રીપ્રિયત્વં નિદ્રાબીભત્સત્વં શૌચદ્વેષઃ શ્વયથુરાસ્યે શુક્લસ્તિમિતમલાવિલાક્ષતા ભુક્તે રાત્રૌ ચ બલવત્વમિતિ ।
ભવતિ ચાત્ર ॥

સર્વાયતનસંસ્થાનસન્નિપાતે તદાત્મકમ્ ।
ઉન્માદં દારુણં વિદ્યાત્તં ભિષક્ પરિવર્જયેત્ ॥

ધનકાન્તાદિનાશેન દુઃસહેનાભિષઙ્ગવાન્ ।
પાણ્ડુર્દીનો મુહુર્મુહ્યન્ હાહેતિ પરિદેવતે ॥

રોદિત્યકસ્માત્ સ્મયતે તદ્ગુણાન્ બહુમન્યતે ।
શોકક્લિષ્ટમના ધ્યાયન્ જાગરૂકો વિચેષ્ટતે ॥

વિષેણ શ્યાવવદનો નષ્ટચ્છાયો ઽબલેન્દ્રિયઃ ।
વેગાન્તરે ઽપિ સમ્ભ્રાન્તો રક્તાક્ષસ્તં વિવર્જયેત્ ॥

અથાનિલજ ઉન્માદે સ્નેહપાનં પ્રયોજયેત્ ।
પૂર્વમાવૃતમાર્ગે તુ સસ્નેહં મૃદુશોધનમ્ ॥

કફપિત્તોદ્ભવે ઽપ્યાદૌ વમનં સવિરેચનમ્ ।
સ્નિગ્ધાસ્વિન્નસ્ય બસ્તીંશ્ચ શિરસશ્ચ વિરેચનમ્ ।
તથાસ્ય શુદ્ધદેહસ્ય પ્રસાદં લભતે મનઃ ॥

સ્નેહકાલે ચ વાતોત્થે તૈલં શરીષમિષ્યતે ।
મહાકલ્યાણકં પૈત્તે પઞ્ચગવ્યં કફોદ્ભવે ॥

ઇથમપ્યનુવૃત્તૌ તુ તીક્ષ્ણં નાવનમઞ્જનમ્ ।
હર્ષણાશ્વાસનોત્રાસભયતાડનતર્જનમ્ ॥

અભ્યઙ્ગોદ્વર્તનાલેપધૂપાન્ પાનં ચ સર્પિષઃ ।
યુઞ્જ્યાત્તાંનિ હિ શુદ્ધસ્ય નયન્તિ પ્રકૃતિં મનઃ ॥

હિઙ્ગુસૌવર્ચલવ્યોષૈર્દ્વિપલાંશૈર્ઘૃતાઢકમ્ ।
સિદ્ધં સમૂત્રમુન્માદભૂતાપસ્મારનુત્ પરમ્ ॥

દ્વૌ પ્રસ્થૌ સ્વરસાત્બ્રહ્મ્યા ઘૃતપ્રસ્થં ચ સાધિતમ્ ।
વ્યોષશ્યામાત્રિવૃદ્બિમ્બીશઙ્ખપુષ્પીનૃપદ્રુમૈઃ ॥

સસપ્તલાકૃમિહરૈઃ કલ્કિતૈરક્ષસમ્મિતૈઃ ।
પલવૃધ્યા પ્રયુઞ્જીત પરં માત્રાચતુષ્પલમ્ ॥

ઉન્માદકુષ્ઠાપસ્મારહરં વન્ધ્યાસુતપ્રદમ્ ।
વાક્સ્વરસ્મૃતિમેધાકૃદ્ધન્યં બ્રાહ્મીઘૃતં સ્મૃતમ્ ॥

વરાવિશાલાવઢ્રૈલાદેવદાર્વેલવાલુકૈઃ ।
દ્વિસારિવાદ્વિરજનીદ્વિસ્થિરાફલિનીનતૈઃ ॥

બૃહતીકુષ્ઠમઞ્જિષ્ઠાનાગકેસરદાડિમૈઃ ।
વેલ્લતાલીસપત્રૈલામાલતીમુકુલોત્પલૈઃ ॥

સદન્તીપદ્મકહિમૈઃ કર્ષાંશૈઃ સર્પિષઃ પચેત્ ।
પ્રસ્થં ભૂતગ્રહોન્માદકાસાપસ્મારસૂદનમ્ ॥

પાણ્ડુકણ્ડૂવિષે શોષે મેહે મોહે જ્વરે ગરે ।
અરેતસ્યલ્પરજસિ દૈવોપહતચેતસિ ॥

અમેધસિ સ્ખલદ્વાચિ સ્મૃતિકામે ઽલ્પપાવકે ।
બલ્યં મઙ્ગલ્યમાયુષ્યં કાન્તિસૌભાગ્યપુષ્ટિદમ્ ।
કલ્યાણકામિદં સર્પિઃ શ્રેષ્ઠં પુંસવનષે ચ ॥

એભ્યો દ્વિસારિવાદીનિ જલે પક્ત્વૈકવિંશતિમ્ ।
જલે તસ્મિન્ પચેત્ સર્પિર્ગૃષ્ટિક્ષીરચતુર્ગુણમ્ ॥

વીરાદ્વિમેદાકાકોલીકપિકચ્છૂવિષાણિભિઃ ।
સૂપ્યપર્ણીયુતૈરેતન્મહાકલ્યાણકં પરમ્ ।
બૃંહણં સન્નિપાતઘ્નં પૂર્વસ્માદધિકં ગુણૈઃ ॥

જટિલા પૂતના કેશી ચારટી મર્કટી વચા ।
ત્રાયમાણા જયા વીરા ચોરકઃ કટુરોહિણી ॥

કાયસ્થા સૂકરી છત્રા સાતિચ્છત્રા પલઙ્કષા ।
મહાપુરુષદન્તા ચ વયસ્થા નાકુલીદ્વયમ્ ॥

કટમ્ભરા વૃશ્ચિકાલી શાલિપર્ણી ચ તૈર્ઘૃતમ્ ।
સિદ્ધં ચાતુર્થિકોન્માદગ્રહાપસ્મારનાશનમ્ ॥

મહાપૈશાચકં નામ ઘૃતમેતદ્યથામૃતમ્ ।
બુદ્ધિમેધાસ્મૃતિકરં બાલાનાં ચાઙ્ગવર્ધનમ્ ॥

લશુનાનાં શતં ત્રિંશદભયાત્ર્યૂષણાત્ પલમ્ ।
ગવ્યચર્મમષીપ્રસ્થો દ્વ્યાઢકં ક્ષીરમૂત્રયોઃ ॥

પુરાણસર્પિષઃપ્રસ્થમેભિઃ સિદ્ધં પ્રયોજયેત્ ।
હિઙ્ગુચૂર્ણપલં શીતે દત્વા ચ મધુમાનિકામ્ ॥

તદ્દોષગન્તુસમ્ભૂતાનુન્માદાન્ વિષમજ્વરાન્ ।
અપસ્મારાંશ્ચ હન્ત્યાશુ પાનાભ્યઞ્જનનાવનૈઃ ॥

કેવલં સિદ્ધમેભિર્વા ઘૃતમુત્તમમાત્રયા ।
પુરાણં પાયયિત્વૈનં શ્વભ્રે રુન્ધ્યાત્ ગૃહે ઽથવા ॥

એતાનૌષધવર્ગાન્વા વિધેયત્વમગચ્છતિ ।
અઞ્જનોદ્વર્તનાલેપનાવનાદિષુ યોજયેત્ ॥

અશ્વગન્ધાજગન્ધોગ્રગન્ધાલશુનસર્ષપૈઃ ।
રાસ્નાકાયસ્થગોલોમીયુક્તૈસ્તૈલં વિપાચિતમ્ ॥

ગોમૂત્રસદૃશં પાનનસ્યાભ્યઙ્ગાનુવાસૈનૈઃ ।
સર્વોન્માદગ્રહાલક્ષ્મીપાપ્માપસ્મારનાશનમ્ ॥

શિરીષો મધુકં હિઙ્ગુ લશુનસ્તગરં વચા ।
કુષ્ઠં ચ બસ્તમૂત્રેણ પિષ્ટં સ્યાન્નાવનાઞ્જનમ્ ॥

તદ્વદ્વ્યોષં હરિદ્રે દ્વે મઞ્જિષ્ઠાહિઙ્ગુસર્ષપાઃ ।
શિરીષબીજં ચોન્માદગ્રહાપસ્મારનાશનમ્ ॥

બ્રાહ્મીમૈન્દ્રીં વિડઙ્ગાનિ વ્યોષં હિઙ્ગુજટાં મુરમ્ ।
રાસ્નાં વિષઘ્નાં લશુનં વિશલ્યાં સુરસં વચામ્ ॥

જ્યોતિષ્મતીં નાગવિન્નામનન્તાં સહરીતકીમ્ ।
કામ્લીં ચ હસ્તિમૂત્રેણ પિષ્ટ્વા છાયાવિશોષિતા ।
વર્તિનસ્યાઞ્જનાલેપધૂપૈરુન્માદસૂદની ॥

પિષ્ટ્વા ફલાન્યપામાર્ગાદ્ધિઙ્ગુલં હિઙ્ગુપત્રિકામ્ ।
વર્તિર્ગોક્રોષ્ટુપિત્તેન મરિચાર્ધાંશકાઞ્જનમ્ ।
ઉન્માદભૂતાપસ્મારે નૃષુ ગોષુ ચ ગોચરે ॥

અવપીડાશ્ચ વિવિધાઃ સર્ષપસ્નેહસંયુતાઃ ।
કટુતૈલેન ચાભ્યઙ્ગો ધ્માપયેચ્ચાસ્ય તદ્રજઃ ॥

સહિઙ્ગુતીક્ષ્ણધૂમશ્ચ સૂત્રસ્થાનોદિતો હિતઃ ।
શૃગાલશલ્યકોલૂકજતુકાવૃકબસ્તજૈઃ ॥

મૂત્રપિત્તશકૃલ્લોમનખચર્મભિરાચરેત્ ।
ધૂપધૂમાઞ્જનાભ્યઙ્ગપ્રદેહપરિષેચનમ્ ॥

ધૂપયેત્ સતતં ચૈનં શ્વગોમત્સ્યૈઃ સુપૂતિભિઃ ।
વાતશ્લેષ્માત્મકે પ્રાયઃ પૈત્તિકે તુ પ્રશસ્યતે ॥

તિક્તકં જીવનીયં ચ સર્પિઃ સ્નેહશ્ચ મિશ્રકઃ ॥

શીતાનિ ચાન્નપાનાનિ મધુરાણિ લઘૂનિ ચ ।
વિધ્યેત્ સિરાં યથોક્તાં વા તૃપ્તં મેદ્યામિષસ્ય વા ।
નિવાતે શાયયેદેવં મુચ્યતે મતિવિભ્રમાત્ ॥

પ્રક્ષિપ્યાસલિલે કૂપે શોષયેદ્વા બુભુક્ષયા ।
આશ્વાસયેત્ સુહૃત્તં વા વાક્યૈર્ધર્માર્થસંહિતૈઃ ॥

બ્રૂયાદિષ્ટવિનાશં વા દર્શયેદદ્ભુતાનિ વા ।
બદ્ધં સર્ષપતૈલાક્તં ન્યસ્તં ચોત્તાનમાતપે ॥

કપિકચ્છ્વાથવા તપ્તૈર્લોહતૈલજલૈઃ સ્પૃશેત્ ।
કશાભિસ્તાડયિત્વા વા બધ્વા શ્વભ્રે વિનિક્ષિપેત્ ॥

અથવા વીતશસ્ત્રાશ્મજને સન્તમસે ગૃહે ।
સર્પેણોદ્ઘૃતદંષ્ટ્રેણ દાન્તૈઃ સિંહૈર્ગજૈશ્ચ તમ્ ।
ત્રાસયેચ્છસ્ત્રહસ્તૈર્વા કિરાતારાતિતસ્કરૈઃ ॥

અથવા રાજપુરુષા બહિર્નીત્વા સુસંયતમ્ ।
ભીષયેયુર્વધેનૈનં તર્જયન્તો નૃપાજ્ઞયા ॥

દેહદુઃખભયેભ્યો હિ પરં પ્રાણભયં મતમ્ ।
તેન યાતિ શમં તસ્ય સર્વતો વિપ્લુતં મનઃ ।
સિદ્ધા ક્રિયા પ્રયોજ્યેયં દેશકાલાદ્યપેક્ષયા ॥

ઇષ્ટદ્રવ્યવિનાશાત્તુ મનો યસ્યોપહન્યતે ।
તસ્ય તત્સદૃશપ્રાપ્તિસાન્ત્વાશ્વાસૈઃ પ્રસાદયેત્ ॥

કામશોકભયક્રોધહર્ષેર્ષ્યાલોભસમ્ભવાન્ ।
પરસ્પરપ્રતિદ્વન્દ્વૈરેભિરેવ શમં નયેત્ ॥

ભૂતાનુબન્ધમીક્ષેત પ્રોક્તલિઙ્ગાધિકાકૃતિમ્ ।
યદ્યુન્માદે તતઃ કુર્યાત્ ભૂતનિર્દિષ્ટમૌષધમ્ ॥

બલિં ચ દદ્યાત્ પલલં યાવકં સક્તુપિણ્ડિકામ્ ।
સ્નિગ્ધં મધુરમાહારં તણ્ડુલાન્ રુધિરોક્ષિતાન્ ॥

પક્વામકાનિમાંસાનિ સુરાં મૈરેયમાસવમ્ ।
અતિમુક્તસ્ય પુષ્પાણિ જાત્યાઃ સહચરસ્ય ચ ।
ચતુષ્પથે ગવાં તીર્થે નદીનાં સઙ્ગમેષુ ચ ॥

નિવૃત્તામિષમદ્યો યો હિતાશી પ્રયતઃ શુચિઃ ।
નિજાગન્તુભિરુન્માદૈઃ સત્વવાન્ ન સ યુજ્યતે ॥

પ્રસાદશ્ચેન્દ્રિયાર્થાનાં બુધ્યાત્મમનસાં તથા ।
ધાતૂનાં પ્રકૃતિસ્થત્વં વિગતોન્માદલક્ષણમ્ ॥