અષ્ટાઙ્ગસંગ્રહ · અધ્યાય 6.10

અથાતો ઽપસ્મારપ્રતિષેધં નામાધ્યાયં વ્યાખ્યાસ્યામઃ ।
ઇતિ હ સ્માહુરાત્રેયાદયો મહર્ષયઃ ॥

સ્મૃત્યપાયો હ્યપસ્મારઃ સ ધીસત્ત્વાભિસમ્પ્લવાત્ ।
જાયતે ઽભિહતે ચિત્તે ચિન્તાશોકભયાદિભિઃ ॥

ઉન્માદવત્ પ્રકુપિતૈશ્ચિત્તદેહગતૈર્મલૈઃ ।
હતે સત્ત્વે હૃદિ વ્યાપ્તે સંજ્ઞાવાહિષુ ખેષુ ચ ॥

તમો વિશન્ મૂઢમતિર્બીભત્સાઃ કુરુતે ક્રિયાઃ ।
દન્તાન્ખાદન્વમન્ફેનં હસ્તૌ પાદૌ ચ વિક્ષિપન્ ॥

પશ્યન્નસન્તિ રૂપાણિ પ્રસ્ખલન્ પતતિ ક્ષિતૌ ।
વિજિહ્માક્ષિભ્રુવો દોષવેગે ઽતીતે વિબુધ્યતે ॥

કાલાન્તરેણ સ પુનશ્ચૈવમેવ વિચેષ્ટતે ।
અપસ્મારશ્ચતુર્ભેદો વાતાદ્યૈર્નિચયેન ચ ॥

રૂપમુત્પત્સ્યમાને ઽસ્મિન્ હૃત્કમ્પઃ શૂન્યતા ભ્રમઃ ।
તમસો દર્શનં ધ્યાનં ભ્રૂવ્યુદાસો ઽક્ષિવૈકૃતમ્ ॥

અશબ્દશ્રવણં સ્વેદો લાલાસિઙ્ઘાણકસ્રુતિઃ ।
અવિપાકો ઽરુચિર્મૂર્છા કુક્ષ્યાટોપો બલક્ષયઃ ॥

નિદ્રાનાશો ઽઙ્ગમર્દસ્તૃટ્ સ્વપ્ને ગાનં સનર્તનમ્ ।
પાનં તૈલસ્ય મદ્યસ્ય તયોરેવ ચ મેહનમ્ ॥

તત્ર વાતાત્ સ્ફુરત્સક્થિઃ પ્રતતં ચ મુહુર્મુહુઃ ।
અપસ્મરતિ સંજ્ઞાં ચ લભતે વિસ્વરં રુદન્ ॥

ઉત્પિણ્ડિતાક્ષઃ શ્વસિતિ ફેનં વમતિ કમ્પતે ।
આવિધ્યતિ શિરો દન્તાન્ દશત્યાધ્માતકન્ધરઃ ॥

પરિતો વિક્ષિપત્યઙ્ગં વિષમં વિનતાઙ્ગુલિઃ ।
રૂક્ષશ્યાવારુણાક્ષિત્વઙ્નખાસ્યઃ કૃષ્ણમીક્ષતે ।
ચપલં પરુષં રૂપં વિરૂપં વિકૃતાનનમ્ ॥

અપસ્મરતિ પિત્તેન મુહુઃ સંજ્ઞાં ચ વિન્દતિ ।
પીતફેનાક્ષિવક્ત્રત્વગાસ્ફાલયતિ મેદિનીમ્ ।
ભૈરવાદીપ્તરુષિતરૂપદર્શી તૃષાન્વિતઃ ॥

કફાચ્ચિરેણ ગ્રહણં ચિરેણૈવ વિબોધનમ્ ।
શુક્લાભરૂપદર્શિત્વં સર્વલિઙ્ગં તુ વર્જયેત્ ॥

અથાવૃતાનાં ધીચિત્તહૃદ્ખાનાં પ્રાક્પ્રબોધનમ્ ।
તીક્ષ્ણૈઃ કુર્યાદપસ્મારે કર્મભિર્વમનાદિભિઃ ॥

વાતિકં બસ્તિભૂયિષ્ઠૈઃ પૈત્તં પ્રાયો વિરેચનૈઃ ।
શ્લૈષ્મિકં વમનપ્રાયૈરપસ્મારમુપાચરેત્ ॥

વમનં મદનં લમ્બા વિશાલારિષ્ટકૌટજમ્ ।
રેકો મૂત્રત્રિવૃચ્છ્યામા દ્રવન્તી સપ્તલા સ્નુહી ॥

દશમૂલબલારાસ્નાસરલામરદારુભિઃ ।
યવકોલકુલત્થૈશ્ચ સમૂત્રક્ષારસૈન્ધવૈઃ ।
આસ્થાપનં પ્રયુઞ્જીત હિઙ્ગુસ્નેહસમન્વિતૈઃ ॥

એભિરન્યૈશ્ચ વાતઘ્નૈઃ કટુતૈલં પ્રસાધિતમ્ ।
વાતાપસ્મારશમનં નસ્યાભ્યઙ્ગાનુવાસનૈઃ ॥

સર્વતઃ સુવિશુદ્ધસ્ય સમ્યગાશ્વાસિતસ્ય ચ ।
અપસ્મારવિમોક્ષાર્થં યોગાન્ સંશમનાન્ શૃણુ ॥

ગોમયસ્વરસક્ષીરદધિમૂત્રૈઃ શૃતં હવિઃ ।
અપસ્મારજ્વરોન્માદકામલાન્તકરં પિબેત્ ॥

દ્વિપઞ્ચમૂલત્રિફલાદ્વિનિશાકુટજત્વચઃ ।
સપ્તપર્ણમપામાર્ગં નીલિનીં કટુરોહિણીમ્ ॥

શમ્યાકપુષ્કરજટાફલ્ગુમૂલદુરાલભાઃ ।
દ્વિપલાઃસલિલદ્રોણે પક્ત્વા પાદાવશેષિતે ॥

ભાર્ઙ્ગીપાઠાઢકીકુમ્ભનિકુમ્ભવ્યોષરોહિષૈઃ ।
મૂર્વાભૂતીકાભૂનિમ્બશ્રેયસીસારિવાદ્વયૈઃ ॥

મદયન્ત્યગ્નિનિચુલૈરક્ષાંશૈઃ સર્પિષઃ પચેત્ ।
પ્રસ્થં તદ્વદ્દ્રવૈઃ પૂર્વૈઃ પઞ્ચગવ્યમિદં મહત્ ॥

જ્વરાપસ્મારજઠરભગન્દરહરં પરમ્ ।
શોફાર્શઃ કામલાપાણ્ડુગુલ્મકાસગ્રહાપહમ્ ॥

શિરીષપુષ્પપત્રત્વક્સારમૂલતુલાદ્વયમ્ ।
વરણૈરણ્ડશમ્યાકદશમૂલાટરૂષકમ્ ।

શતાવરીબલારાસ્નાસુષવીપારિભદ્રકમ્ ।
મુરુઙ્ગીં વઞ્ચુલં દન્તીં કકુભં સપુનર્નવમ્ ॥

રોહિષસ્ય જટાં પુષ્પં કરઘાટમયૂરકમ્ ।
શતાર્ધાંશં પૃથગ્દ્રાક્ષાલાક્ષામિસિવરાયવાન્ ॥

સકોલાન્ સકુલત્થાંશ્ચ પૃથગર્ધાઢકોન્મિતાન્ ।
દ્વિશતં પિશિતાત્ ગવ્યાત્ છાગાદ્વા તત્પચેદપામ્ ॥

દ્રોણૈર્દ્વાત્રિંશતાષ્ટાંશશેષેણ ચ વિપાચયેત્ ।
તૈલદ્રોણં દધિવહે શ્લક્ષ્ણપિષ્ટૈશ્ચ પાલિકૈઃ ॥

પાઠાસમઙ્ગાસુષવીદ્વિનિશાચન્દનદ્વયૈઃ ।
એલાજલોત્પલબલાશ્વદંષ્ટ્રાસારિવાઘનૈઃ ॥

મઞ્જિષ્ઠાકુષ્ઠમધુકલોધ્રરાસ્નાકુટન્નટૈઃ ।
શઠીશિરીષકુસુમનતનાગામરાહ્વયૈઃ ॥

વરાઙ્ગજોઙ્ગપત્તઙ્ગવિડઙ્ગૈઃ સપ્રિયઙ્ગુભિઃ ।
મુરુડ્ગીપત્રનલદસેવ્યકુન્દનખદ્વયૈઃ ॥

તિલપર્ણ્યા ચ તત્પાનબસ્ત્યભ્યઞ્જનનાવનૈઃ ।
અપસ્મારગ્રહોન્માદાન્ સશોષવિષમજ્વરાન્ ॥

યોનિશુક્રામયાન્ ગુલ્મં પ્રમેહં પાણ્ડુતાં મદમ્ ।
વાતશોણિતવીસર્પપક્ષાઘાતાર્દિતાદિકાન્ ॥

સર્વાન્ મારુતજાન્રોગાન્વિશેષાદ્વિષવાતજાન્ ।
નિહન્તિ કાર્મણં કૃત્યાં મૂલદંષ્ટ્રાવિષં ગરમ્ ।
રસાયનાનાં પ્રવરં મેધ્યં વાજીકરં પરમ્ ॥

બ્રાહ્મીરસવચાકુષ્ઠશઙ્ખપુષ્પીશૃતં ઘૃતમ્ ।
પુરાણં મેધ્યમુન્માદાલક્ષ્મ્યપસ્મારપાપ્મજિત્ ॥

તૈલપ્રસ્થં ઘૃતપ્રસ્થં જીવનીયૈઃ પલોન્મિતૈઃ ।
ક્ષીરદ્રોણે પચેત્ સિદ્ધમપસ્મારવિમોક્ષણમ્ ॥

કંસે ક્ષીરેક્ષુરસયોઃ કાશ્મર્યે ઽષ્ટગુણે રસે ।
કાર્ષિકૈર્જીવનીયૈશ્ચ સર્પિઃપ્રસ્થં વિપાચયેત્ ।
વાતપિત્તોદ્ભવં ક્ષિપ્રમપસ્મારં નિહન્તિ તત્ ॥

તદ્વત્ કાશાવિદારીક્ષુકુશક્વાથશૃતં પયઃ ॥

મધુકદ્વિપલે કલ્કે દ્રોણે ચામલકીરસાત્ ।
સિદ્ધં સિદ્ધો ઘૃતપ્રસ્થઃ પિત્તાપસ્મારભેષજમ્ ॥

કૂષ્માણ્ડસ્વરસે સર્પિરષ્ટાદશગુણે શૃતમ્ ।
યષ્ટીકલ્કમપસ્મારહરં ધીવાક્સ્વરપ્રદમ્ ॥

કપિલાનાં ગવાં પિત્તં નાવનં પરમં હિતમ્ ।
શ્વશૃગાલવિડાલાનાં સિંહાદીનાં ચ પૂજિતમ્ ॥

ગોધાનકુલનાગાનાં પૃષતર્ક્ષગવામપિ ।
પિત્તેષુ સાધિતં તૈલં નસ્યે ઽભ્યઙ્ગે ચ શસ્યતે ॥

ત્રિફલાવ્યોષપીતદ્રુયવક્ષારફણિજ્જકૈઃ ।
શ્ર્યાહ્વાપામાર્ગકારઞ્જબીજૈસ્તૈલં પ્રસાધિતમ્ ।
બસ્તમૂત્રે હિતં નસ્યં ચૂર્ણં વાધ્માપયેત્ ભિષક્ ॥

વૃશ્ચિકાલીબલાકુષ્ઠભાઙ્ર્જીલવણપઞ્ચકમ્ ।
કાયસ્થાં શારદાં મુદ્ગમુશીરં જલદં યવાન્ ॥

વ્યોષં ચ બસ્તમૂત્રેણ પિષ્ટ્વા વર્તીં પ્રકલ્પયેત્ ।
અપસ્મારગરોન્માદસર્પદષ્ટવિષાશિતે ॥

મુસ્તાવયસ્થાત્રિફલાકાયસ્થાહિઙ્ગુશાદ્વલૈઃ ।
વ્યોષમાષયવૈર્મૂત્રૈર્બસ્તમેષર્ષભોદ્ભવૈઃ ॥

હન્તિ વર્તિરપસ્મારકિલાસવિષમજ્વરાન્ ।
પુષ્યોદ્ઘૃતં શુનઃ પિત્તમપસ્મારઘ્નમઞ્જનમ્ ।
તદેવ સર્પિષા યુક્તં ધૂપનં પરમં હિતમ્ ॥

કટભીનિમ્બકટ્વઙ્ગમધુશિગ્રુત્વચાં રસે ।
સિદ્ધં મૂત્રસમં તૈલમભ્યઙ્ગાર્થં પ્રશસ્યતે ॥

પલઙ્કષાવચાપથ્યાવૃશ્ચિકાલ્યર્કસર્ષપૈઃ ।
જટિલાપૂતનાકેશીનાકુલીહિઙ્ગુચોરકૈઃ ॥

લશુનાતિરસાચ્છત્રાકુષ્ઠૈર્વિડ્ભિશ્ચ પક્ષિણામ્ ।
માંસાશિનાં યથાલાભં બસ્તમૂત્રે વિપાચિતમ્ ।
તૈલમભ્યઞ્જનં કાર્યં તૈશ્ચ ધૂપનલેપનમ્ ॥

નકુલોલૂકમાર્જારગૃધ્રકીટાહિકાકજૈઃ ।
તુણ્ડૈઃ પક્ષૈઃ પુરીષૈશ્ચ ધૂપમસ્ય પ્રયોજયેત્ ॥

કાકોલીશિગ્રુલવણહિઙ્ગુશિવાટિકાઃ ।
કૈડર્યં ચન્દનં કૃષ્ણાં કાકનાસાં સસર્ષપામ્ ॥

શુનઃ સ્કન્ધાક્ષિનખરાન્ પર્શુકાંશ્ચેતિ પેષયેત્ ।
બસ્તમૂત્રેણ પુષ્યર્ક્ષે તૈર્દિહ્યાદ્ધૂપયેચ્ચ તૈઃ ॥

ગોપુચ્છલોમભિર્દગ્ધૈરથવા બસ્તરોમભિઃ ।
ખરાસ્થિભિર્હસ્તિનખૈસ્તદ્વદ્વા મૂત્રકલ્કિતૈઃ ।
ઉદ્વર્તનં સદા કુર્યાચ્છૃતૈશ્ચ પરિષેચનમ્ ॥

આભિઃ ક્રિયાભિઃ સિદ્ધાભિર્હૃદયં સમ્પ્રભુચ્યતે ।
સ્રોતાંસિ ચાસ્ય શુધ્યન્તિ સ્મૃતિં સંજ્ઞાં ચ વિન્દતિ ॥

ભૂતાનુબન્ધેપસ્મારે દોષલિઙ્ગાધિકાકૃતૌ ।
યુઞ્જ્યાદ્યથાસ્વં ભૂતોક્તાં ક્રિયાં દૈવવ્યપાશ્રયામ્ ॥

શીલયેત્તૈલલશુનં પયસા વા શતાવરીમ્ ।
બ્રાહ્મીરસં કુષ્ઠરસં વચાં વા મધુસંયુતામ્ ॥

સમં ક્રુદ્ધૈરપસ્મારો દોષૈઃ શારીરમાનસૈઃ ।
યજ્જાયતે યતશ્ચૈષ મહામર્મસમાશ્રયઃ ॥

તસ્માદ્રસાયનૈરેનં દુશ્ચિકિત્સ્યમુપાચરેત્ ।
તદાર્તં ચાગ્નિતોયાદેર્વિષમાત્ પાલયેત્ સદા ॥

મુક્તં મનોવિકારેણ ત્વમિત્થં કૃતવાનિતિ ।
ન બ્રૂયાદ્વિષયૈરિષ્ટૈઃ ક્લિષ્ટં ચેતો ઽસ્ય બૃંહયેત્ ॥

ગ્રહોપશ્લિષ્ટદેહાનાં વિભ્રાન્તસ્મૃતિચેતસામ્ ।
મહાસ્નેહં પ્રશંસન્તિ પાનાભ્યઞ્જનબસ્તિષુ ॥