અષ્ટાઙ્ગસંગ્રહ · અધ્યાય 6.7

અથાતો ભૂતવિજ્ઞાનીયં નામાધ્યાયં વ્યાખ્યાસ્યામઃ ।
ઇતિ હ સ્માહુરાત્રેયાદયો મહર્ષયઃ ॥

અષ્ટાદશ ભૂતાધિપતયઃ ।
તદ્યથા ।
સુરાસુરગન્ધર્વોરગયક્ષબ્રહ્મરાક્ષસરાક્ષસપિશાચપ્રેતકૂષ્માણ્ડકાખોર્દમૌકિરણવેતાલપિતરઃ ઋષિગુરુવૃદ્ધસિદ્ધાશ્ચ ।
તે પુનઃ પૃથક્ કોટિપરિવારાઃ ।
તેષામપિ ચાપરિસઙ્ખ્યેયઃ પરિવાર ઇત્યનન્તો ભૂતલોકઃ ॥

સર્વો ઽપિ ચ પ્રાયેણાહારકામા નિશાર્ધવિચારિણો ભયાનકા માંસાસૃગ્વસાશિનઃ ॥

અપિ ચ ।
સુરાસુરાદિસંવાસસંસર્ગાત્તચ્છીલાચારકર્મતયા ચ તત્સંજ્ઞાં લભન્તે ॥

તેષાં પુનરનુપ્રવેશે કારણં સદ્યઃ પૂર્વકૃતો વા વિશેષેણ પ્રજ્ઞાપરાધઃ ॥

તેન હિ કામક્રોધલોભમોહાદિજનિતેન પ્રલુપ્તધમભિન્નવ્રતાચારશૌચો મલીમસઃ પૂજ્યાનતિક્રામન્નાત્માનમુપહન્તિ ॥

તતસ્તમાત્મહનમવતારગવેષિણો દેવાદિગ્રહા અપ્યનુઘ્નન્તિ ।
તદ્વદુન્માદાપસ્મારોપપ્લુતચિત્તં તથા જ્વરાદ્યામયોપહતમપિ ।
વિશેષતશ્ચ વ્રણિનઃ પૂયાસૃક્સ્નેહગન્ધેન ॥

એવંવિધાંસ્તુ પુરુષાનેષ્વાઘાતકાલેષ્વભિગચ્છન્તિ ॥

તદ્યથા ।
પાપસ્ય કર્મણઃ સમારમ્ભે ।
પૂર્વકૃતસ્ય વા પરિણામકાલે ।
એકસ્ય વા શૂન્યગૃહનિવાસે ।
ચતુષ્પથાધિષ્ઠાને વા ।
સન્ધ્યાવેલાયામપ્રયતભાવે વા પક્ષસન્ધિષુ વા મિથુનીભાવે ।
રજસ્વલાભિગમને વા ।
વિગુણે વાધ્યાપનહોમબલિમઙ્ગલપ્રયોગે ।
નિયમબ્રહ્મચર્યવ્રતભઙ્ગે વા ।
મહાહવે વા ।
દેશપુરકુલવિનાશે વા ।
મહાગ્રહોપગમને વા ।
સ્ત્રિયા વા પ્રજનનકાલે ।
વિવિધભૂતાશુચિસંસ્પર્શે વા ।
વમનવિરેચનરુધિરસ્રાવે વા ।
અશુચેરપ્રયતસ્ય વા ચૈત્યદેવાયતનાભિગમને વા ।
માંસમધુગુડતિલમદ્યોચ્છિષ્ટે વા ।
દિગ્વાસસિ વા ।
નિશિ નગરચતુષ્પથોપવનશ્મશાનાભિગમને વા ।
દ્વિજગુરુસુરયતિપૂજ્યવ્યતિક્રમે વા ॥

તત્રાવલોકયન્તો જનયન્તિ મનોવિકારં સુરાસુરગ્રહાઃ ।
સ્પૃશન્તો ગન્ધર્વાઃ ।
સમાવિશન્તો ભુજગાઃ ।
યક્ષાશ્ચાત્મગન્ધમાઘ્રાપયન્તઃ ।
રાક્ષસા વાહયન્તોધિરુહ્ય ।
તથૈવ પિશાચાદ્યાઃ ।
દર્શયન્તઃ પિતરોભિશપન્ત ઋષિગુરુવૃદ્ધસિદ્ધાઃ ॥

તત્ર શીલવન્તં ચોક્ષાચારં શુક્લામ્બરધરં તપઃસ્વાધ્યાયપરં પ્રાયઃ શુક્લપ્રતિપદિત્રયોદશ્યાં ચતુર્દશ્યાં પૌર્ણમાસ્યાં વા દેવા ગૃહ્ણન્તિ ।
ક્રોધનં કદર્યમાત્મસમ્ભાવિનં કુલરૂપગર્વિતં કૃષ્ણદ્વાદશ્યાં કૃષ્ણત્રયોદશ્યાં સન્ધ્યયોશ્ચાસુરાઃ ।
પ્રિયનૃત્તગીતવાદિત્રગન્ધમાલ્યામ્બરં પરદારરતં ચોક્ષાચારં પ્રાયશ્ચતુર્થ્યામષ્ટભ્યાં દ્વાદશ્યાં ચતુર્દશ્યાં ચ ગન્ધર્વાઃ ।
સ્વપ્નશીલં ચપલમનિમિત્રક્રોધનમર્થસિદ્ધં બ્રાહ્મણં પ્રાયઃ પઞ્ચભ્યાં સન્ધ્યયોર્મધ્યાહ્ને ચ નાગાઃ ।
સત્વબલરૂપગન્ધર્વધનશૌર્યયુક્તં માલ્યાનુલેપનહાસ્યપ્રિયમતિવ્યાકરણં પ્રાયઃ શુક્લસપ્તમ્યામેકાદશ્યાં ચ યક્ષાઃ ॥

સ્વાધ્યાયતપોવ્રતચર્યાદેવયતિગુરુપૂજારતં ભ્રષ્ટશૌચં વા બ્રાહ્મણમબ્રાહ્મણં વા બ્રહ્મવાદિનં શૂરં માનિનં દેવાગારસલિલક્રીડનપ્રિયં ચ સ્ખલિતબ્રહ્મચર્યં પ્રાયઃ શુક્લપઞ્ચમ્યામષ્ટમ્યાં પૂર્ણચન્દ્રદર્શને સન્ધ્યાસુ ચ ।
બ્રહ્મરાક્ષસાઃ ॥

હીનસત્વં પિશુનં સ્તેનં લુબ્ધં શઠં પ્રાયો દ્વિતીયાતૃતીયાષ્ટમીષુ રાક્ષસપિશાચાદયઃ ।
કલિપાનપ્રિયમસૂયાવન્તં પરુષભાષિણં બહ્વાશિનં ચ કૃષ્ણનવમીદ્વાદશ્યોર્નિશિ ચ રાક્ષસાઃ ॥

આત્મશ્લાઘિનં કૂટસાક્ષ્યપ્રદં પરોપતાપિનં ચ ચતુર્દશ્યાં પિશાચાદયઃ ॥

માતાપિતૃગુરુવૃદ્ધસિદ્ધાચાર્યોપસેવિનં પ્રાયો દશમ્યામમાવાસ્યાં ચ પિતરઃ ।
તદ્વિધમેવ ચ પ્રાયઃ ષષ્ઠ્યાં નવમ્યાં ચ ગુરુવૃદ્ધસિદ્ધાઃ ।
તથૈવ ચ સ્નાનશુચિવિવિક્તસેવિનં ધર્મશાસ્ત્રશ્રુતિકાવ્યકુશલમૃષયઃ ॥

તેષાં તુ ગ્રહીષ્યતાં પૂર્વરૂપાણિ ભવન્તિ ।
તદ્યથા ।
દેવગોબ્રાહ્મણતપસ્વિનાં હિંસારુચિત્વં નૃશસાભિપ્રાયતા કોપનત્વમરતિરોજોવર્ણચ્છાયાબલવપુષાં ચોપતપ્તિઃ સ્વપ્ને દેવાદિભિર્ભત્સનં પ્રવર્તનં ચ ॥

તત્ર સૌમ્યદૃષ્ટિં ગમ્ભીરમપ્રધૃષ્યમકોપનં શુચિમનિદ્રં ભોજનાનભિલાષિણમલ્પસ્વેદમૂત્રપુરીષવાચં સંસ્કૃતવાદિનં દેવદ્વિજગુરુભક્તં શુક્લમાલ્યામ્બરસરિત્પુલિનશૈલોચ્ચભવનદધિક્ષીરસુરભિપ્રિયં ચિરાદક્ષિણી નિમીલયન્તં વરપ્રદાતારં શુભગન્ધં વર્ચસ્વિનં ફુલ્લપદ્મોપમમુખં દેવગ્રહેણ ગૃહીતં વિદ્યાત્ ॥

તત્રાપિ ગોવૃષમિવ નદન્તં દીપ્તમુખનયનમાદીપ્તેન સ્વરેણ સર્વમાભાષમાણમીશ્વરેણ ।
મેધસ્તનિતવિદ્યુદ્વૃષ્ટીર્વાચા વિસૃજન્તમિન્દ્રેણ ।
ધનાનિ વાચા પ્રયચ્છન્તમાચ્છિન્દન્તં ચ ધનદેન ।
સુરાસવસમગન્ધં કાષ્ઠતૃણરજ્જ્વાદિ સર્વં પાશમભિમન્યમાનં વરુણેન ॥

જિહ્મદૃષ્ટિં દુષ્ટાત્માનં ક્રોધનમતૃપ્તં સસ્વેદગાત્રં દેવબ્રાહ્મણગુરુદ્વેષિણં નિર્ભયમભિમાનિનં શૂરં વ્યવસાયિનં રુદ્રો ઽહમિન્દ્રોહમુપેન્દ્રો ઽહં સ્કન્દો ઽહં વિશાખો ઽહમિત્યાદિ ભાષમાણં વિકૃતવાચમસકૃદ્ધસન્તં સુરામિષરુચિં દન્તૈર્નખૈશ્ચ પરાન્ હિંસન્તમસુરેણ ॥

સ્વાચારં હૃષ્ટાત્માનં શુભગન્ધમલ્પવ્યવહારં નૃત્યન્તં ગાયન્તં મુખવાદ્યાનિ કુર્વન્તં પ્રિયોદ્યાનપુલિનરક્તવસ્ત્રસ્નાનમાલ્યાનુલેપનધૂપાન્નપાનહાસલીલાશૃઙ્ગારકથાગાન્ધર્વં ગન્ધર્વેણ ।
તત્રાપિ શિરો ધુનાનં કલહં કુર્વન્તં સંરમ્ભેણ જાગરૂકં પઠન્તં હસન્તં હસનેન ॥

ક્રોધનમનિશં વિશ્વસન્તં ભ્રમન્તમાતપત્રાત્ ત્રસ્યન્તં રક્તાક્ષં સ્તબ્ધદૃષ્ટિં જિહ્વાં લોલયન્તં સૃક્વિણ્યૌ લિહાનમધોમુખશાયિનં ચલં વક્રગામિનં બિલમવલોક્ય સર્પવદૂર્ધ્વં પ્રસરન્તં જલૌઘઘનદુન્દુભિસ્વનૈર્હૃષ્યન્તં ક્ષીરઘૃતગુડમધુસ્નાનમાલ્યપ્રિયં ગાત્રાણિ કમ્પયન્તં દન્તૈઃ ખાદન્તં જલે ઽવતીર્ણમુત્તરણમનિચ્છન્તમુરગેણ ॥

અસકૃત્ સ્વપ્નરોદનહાસનૃત્યગીતપાઠકથાન્નપાનસ્નાનમાલ્યધૂપગન્ધરક્તવસ્ત્રરતિં રક્તત્રસ્તવિપ્લુતાક્ષં દ્રુતં સગર્વં મત્તમિવ ગચ્છન્તં વસ્ત્રાન્તમુત્કર્ષયન્તં ચલિતાગ્રહસ્તં બહુભાષિણં સ્ત્રીલોલુપં મદ્યામિષપ્રિયં સન્નહ્ય શસ્ત્રં મૃગયમાણમતિબલમવ્યથં હૃષ્ટં તુષ્ટમલ્પરોષં કિં કસ્મૈ દદામીતિ વાદિનં શુભગન્ધં વર્ચસ્વિનં દ્વિજાતિવૈદ્યપરિભાવિનં રહસ્યભાષિણં યક્ષેણ ॥

તત્રાપિ હૃષિતરોમાણમૂર્ધ્વેક્ષણં પ્રહૃષ્ટનયનં ચણ્ડં પરુષં મહાનિનાદં મણિવરેણ ।
રહોહસિતનૃત્યગીતાન્યાચરન્તમાકીર્ણે મૌનમાસેવમાનં વિકટેન ॥

હાસનૃત્તપ્રિયમાક્રોશિનં પ્રધાવિનં દેવદ્વિજભિષગ્દ્વેષિણં મન્ત્રવેદશાસ્ત્રાભિધાયિનં કાષ્ઠશસ્ત્રાદિભિશ્ચાત્માનમાઘ્નન્તં છિદ્રપ્રહારિણં વૈદ્યરન્ધ્રાન્વેષિણં ભોઃશબ્દવાદિનં પરુષં રૌદ્રચેષ્ટં શીઘ્રગામિનં બ્રહ્મરાક્ષસેન ।
તત્રાપિ વિકૃતસ્વરં ભાષયન્તમુત્રાસયન્તં બ્રહ્મવાદિનં સંસ્કૃતભાષિણં બહુશસ્તોયં યાચન્તં યજ્ઞસેનેન ॥

સક્રોધદૃષ્ટિં ભ્રુકુટિમુદ્વહન્તં ભૈરવાસ્યં ત્વરિતમભિધાવન્તં રુવન્તં સસંભ્રમં પ્રહરન્તં નષ્ટનિદ્રં નિશાવિચારિણમન્નદ્વેષિણમનાહારમપ્યતિબલિનમન્નકાલે હસન્તં નિર્લજ્જં શૂરં રોષણમપ્રિયવાદિનમશુચિં સ્રીમદ્યમાંસરક્તમાલ્યપ્રિયં રક્તમામિષં વા દૃષ્ટ્વોષ્ઠૌ પરિલિહન્તં દીનં શઙ્કિતં ધાવન્તમકસ્માદ્રુદન્તં હસન્તં ગાયન્તં નૃત્યન્તં નિરર્થકં પરિભાષમાણં રાક્ષસેન ।
તત્રાપિ પરુષચ્છવિં ભૂમિં તાડયન્તમકસ્માદ્રુદન્તં વિશાખેન ।
ભિન્નગદ્ગદકણ્ઠમઙ્ગાનિ ભઞ્જયન્તં જિહ્વાં પરિલિહાનમક્ષમાલયા જપમાનં શૌચમભીક્ષ્ણં કુર્વાણં સઙ્ગમેન ।
મેઘવિદ્યુદુદયાયાસતે ક્રુધ્યન્તં જલવૃષ્ટિં સમન્તાન્મન્યમાનં શકટનિષ્પીડિનં વિદ્યુન્માલિના ।
આમમાંસપલલમૂલકાપૂપપરમાન્નયાચિનં રૂક્ષચ્છવિં વિરૂપાક્ષેણ ॥

અસ્વસ્થચિત્તં નૈકત્ર તિષ્ઠન્તં પરિધાવિનં દયિતનૃત્યગીતહાસોચ્છિષ્ટમદ્યમાંસશૂન્યનિવાસરતિં પુરસ્તાદભિઘ્નન્તં નિર્ભત્સનાદ્દીનશઙ્કિતવદનં નખૈરાત્મવપુષિ લિખન્તં નષ્ટસ્મૃતિં બદ્ધાબદ્ધભાષિણમકસ્માદ્રુદન્તં દુઃખાન્યાવેદયમાનમુધ્વસ્તરૂક્ષદેહસ્વરં દુર્ગન્ધમશુચિં નગ્નં મલિનં રથ્યાચૈલતૃણાભરણં સઙ્કરકૂટકાષ્ઠાશ્વારોહિણં લોલં બહ્વાશિનં પિશાચેન ।
તત્રાપિ ભોજનં દૃષ્ટ્વા હસન્તં વિસ્વરં ક્રોશન્તં નિત્યભીતં કશ્મલેન ।
સર્વગાત્રાણિ સ્પન્દયન્તં મુહુર્મુહુર્ધાવન્તં ભીષયમાણં કુશેન ।
વૈદ્યં દૃષ્ટ્વા કુપ્યન્તં ભ્રમદ્ભોજિનં બહ્વાશિનં ભસ્મગુણ્ઠનશયનં સ્ત્રિયો માર્ગે રુન્ધાનં મૂત્રપુરીષવિમર્દિનં નિસ્તેજસા ।
પ્રેતાકૃતિચેષ્ટાગન્ધં તૃણચ્છેદિનં ભીતમાહારદ્વેષિણં પ્રેતેન ॥

બહુપ્રલાપમુગ્રવાક્યં વિલમ્બિતગતિં કૃષ્ણવદનં શૂનપ્રલમ્બવૃષણં કૂષ્માણ્ડેન ॥

નગ્નં ધાવન્તમકસ્માદશ્મકાષ્ઠાદિ ગૃહીત્વા ભ્રમન્તં તૃણચીરમાલ્યનિવસનમુત્રસ્તદૃષ્ટિં પરુષાભિધાયિનં શ્મશાનશૂન્યૈકવૃક્ષરથ્યાનિષેવિણં તિલાન્નમદ્યામિષસક્તદૃષ્ટિં કાખોર્દેન ॥

ઉગ્રવાદિનં રક્તત્રસ્તનેત્રમન્નાભિલાષિણમુદકં પ્રાર્થયમાનં મૌકિરણેન ॥

સત્યવાદિનં પરિવેપિનં ધૂપગન્ધમાલ્યરતિમતિનિદ્રાલું વેતાલેન ॥

અપ્રસન્નદૃષ્ટિં ચલન્નેત્રપક્ષ્માણં શઙ્કિતેક્ષણં દીનવદનં સંશુષ્કતાલું નિદ્રાલું પ્રતિહતવાચમપસવ્યવસ્ત્રમલ્પાગ્નિમરોચકિનં તિલગુડપાયસમાંસરુચિં ચ પિતૃગ્રહેણ ॥

ઋષિગુરુવૃદ્ધસિદ્ધાનામાભિશાપાનુધ્યાનાનુરૂપવિહારવ્યાહારાહારં તદ્ગ્રહેણ ગૃહીતં વિદ્યાદિતિ ।
ભવતિ ચાત્ર ॥

લક્ષયેત્ જ્ઞાનવિજ્ઞાનવાક્ચેષ્ટાબલપૌરુષમ્ ।
પુરુષે ઽપૌરુષં યત્ર તત્ર ભૂતગ્રહં વદેત્ ॥

કુમારવૃન્દાનુગતં નગ્નમુદ્ધતમૂર્ધજમ્ ।
અસ્વસ્થમનસં દૈર્ઘ્યકાલિકં સગ્રહં ત્યજેત્ ॥