અષ્ટાઙ્ગસંગ્રહ · અધ્યાય 6.49

અથાતો રસાયનવિધિં નામાધ્યાયં વ્યાખ્યાસ્યામઃ ।
ઇતિ હ સ્માહુરાત્રેયાદયો મહર્ષયઃ ।
દીર્ઘમાયુઃ સ્મૃતિં મેધામારોગ્ય્ંઅ તરુણં વયઃ ।
પ્રભા વર્ણસ્વરૌદાર્યં દેહેન્દ્રિયબલોદયમ્ ॥

વાક્સિદ્ધિં વૃષતાં કાન્તિમવાપ્નોતિ રસાયનાત્ ।
લાભોપાયો હિ શસ્યાનાં રસાદીનાં રસાયનમ્ ॥

પૂર્વે વયસિ મધ્યે વા તત્પ્રયોજ્યં જિતાત્મનઃ ।
સ્નિગ્ધસ્ય સ્રુતરક્તસ્ય વિશુદ્ધસ્ય ચ સર્વથા ॥

અવિશુદ્ધે શરીરે હિ યુક્તો રાસાયનો વિધિઃ ।
ન ભાતિ મલસંસૃષ્ટે વસ્ત્રે રાગ ઇવાર્પિતઃ ॥

યુક્તં સંસ્કારહીનસ્ય સમ્યગપ્યપ્રમાદિનઃ ।
યથૈવ પૌરુષં તદ્વન્નસિધ્યતિ રસાયનમ્ ॥

સર્વે ચ દોષા ભવન્તિ ગ્રામ્યાદાહારાદમ્લલવણકટુકક્ષારવિરુદ્વાસાત્મ્યરૂક્ષાભિષ્યન્દિક્લિન્નગુરુપૂતિપુર્યુષિતનવધાન્યશુષ્કશાકામમાંસતિલકુલત્થદધિશુક્તકાઞ્જિકપિષ્ટાન્નવિરૂઢકનિષેવિણાં દિવાસ્વપ્નસ્ત્રીમદ્યનિત્યાનાં વિષમાતિમાત્રવ્યાયામાયામસઙ્ક્ષોભિતવપુષાં ક્રોધલોભભયશોકાયાસબહુલાના પાપકર્મણામસમઞ્જસાહારવિહારનિર્હારનિરતાનામ્ ॥

અતો નિમિત્તં હ્યવિશુદ્ધઃ સઞ્જાયતે રસો વિદહ્યતે રક્તં શિથિલીભવન્તિ માંસાનિ વિષ્યન્દતે મેદો દૂષ્યન્તે દોષા વિમુચ્યન્તે સન્ધયો ન સન્ધીયન્તેસ્થિષુ મજ્જાનો નાપ્યાયતે શુક્રં નૌજો ન બલં ન વીર્યમ્ ॥

તતઃ સ એવંભૂતો ગ્લાયતિ સીદતિ નિદ્રાતન્દ્રાલસ્યસમન્વિતઃ ખિદ્યતે નિર્વિદ્યતે નિરુત્સાહો ઽસમર્થઃ શારીરમાનસાનાં વિશિષ્ટાનાં ચેષ્ટાનાં ભ્રષ્ટચ્છાયો નષ્ટસ્મૃતિરલ્પબુદ્ધિરસમ્પાદ્યમાનાભિલષિતાર્થો ઽહર્નિશમનિશમનિશં નિશ્વસન્નધિષ્ઠાનભૂતો રોગાણાં નોપાત્તમપિ સર્વમાયુરવાપ્નોતિ ॥

તસ્માત્ બુદ્ધિમાનપાસ્ય યથોક્તાનાહારાદિદોષાન્ નિર્વાહ્ય ચ પૂર્વોપચિતાન્ રસાયનં વિધિવિહિતમુપસેવેત ॥

તત્તુ દ્વિવિધં કુટીપ્રાવેશિકં વાતાતપિકં ચ ।
તત્ર વીર્યપ્રભાવપ્રયોગપરિહારગુરુત્વાત્ કુટીપ્રાવેશિકં મહાફલતરમ્ ॥

તસ્ય વિધિઃ ક્ષેમસુભિક્ષધાર્મિકશદ્દધાનજનનૃપવૈદ્યવિપ્રે સુલભમહૌષધિઘૃતક્ષીરપથ્યભોજનોપકરણે ગ્રમે નગરે વા પૂર્વોત્તરસ્યાંદિશિ પ્રાગુદક્પ્રવણે સુવિભક્તવિહારોદ્દેશે દેશે દૃઢઘનસુમૃષ્ટભિત્તિમુત્સેધવિસ્તારસમ્પન્નાં સૂક્ષ્મલોચનાં ત્રિગર્ભામૃતુસુખાં નિર્વાતાં પ્રવાતૈકદેશાં પ્રાગ્દ્વારામુદગ્દ્વારાં વા શમીવિલ્વક્ષીરિવૃક્ષપરિગૃહીતામનિષ્ટેન્દ્રિયાર્થવાતાતપરજોધૂમસ્વેદક્લેદદંશમશકસરીસૃપવ્યાલબાલસ્ત્રીદાસાન્તાવસાયિનામગમ્યાં સન્નિહિતસદ્વૈદ્યપરિચારકોપકરણાં કુટીં કારયેત્ ॥

તસ્યાં રસાયનાર્થી શરદિ વસન્તે વા શુક્લપક્ષે પ્રશસ્તે અહનિ પૂજયિત્વા યથાર્હં દેવગુરુવિપ્રાન્ પ્રણમ્ય બ્રહ્મદક્ષાશ્વિપ્રભૃતીન્ પરિમૃશ્ય સુવર્ણઘૃતમધુસિદ્ધાર્થકપ્રિયઙ્ગુરોચનાઃ પ્રદક્ષિણીકૃત્ય ગોબ્રાહ્મણાનનુ પ્રવિશેત્ ॥

તત્ર સંશોધનૈઃ શુદ્ધઃ સુખી જાતબલઃ પુનઃ ।
બ્રહ્મચારી ધૃતિયુતઃ શ્રદ્દધાનો જિતેન્દ્રિયઃ ॥

દાનશીલદયાસત્યવ્રતધર્મપરાયણઃ ।
દેવતાનુસ્મૃતૌ યુક્તો યુક્તસ્વપ્નપ્રજાગરઃ ।
પ્રિયૌષધઃ પેશલબાગારભેત રસાયનમ્ ॥

હરીતકીમામલકં સૈન્ધવં નાગરં વચામ્ ।
હરિદ્રાં પિપ્પલીં વેલ્લં ગુડં ચોષ્ણામ્બુના પિબેત્ ।
સ્નિગ્ધસ્વિન્નો નરઃ પૂર્વં તેન સાધુ વિરિચ્યતે ॥

તતઃ શુદ્ધશરીરાય કૃતસંસર્જનાય ચ ।
ત્રિરાત્રં પઞ્ચરાત્રં વા સપ્તાહં વા ઘૃતાન્વિતમ્ ।
દદ્યાદ્યાવકમાશુદ્ધેઃ પુરાણશકૃતો ઽથવા ॥

ઇત્થં સંસ્કૃતકોષ્ઠસ્ય રસાયનમુપાહરેત્ ।
યસ્ય યદ્યૌગિકં પશ્યેત્ સર્વમાલોચ્ય સાત્મ્યવિત્ ॥

હરણાત્ સર્વરોગાણાં યાસાવુક્તા હરીતકી ।
પથ્યત્વાત્ સર્વધાતૂનાં પથ્યા શિવતયા શિવા ॥

યસ્માદ્વિજયતે વ્યાધીન્ સમગ્રાન્વિજયા તતઃ ।
અભયં સર્વરોગેભ્યો ભવત્યાયુશ્ચ શાશ્વતમ્ ।
યતઃ શીલયતામેનાં તેનેયમભયા સ્મૃતા ॥

નવા વૃત્તા ઘના સ્નિગ્ધા ગુર્વી મજ્જતિ ચાપ્સુ યા ।
બાલસ્ય સા પ્રયોક્તવ્યા નવનીતસમન્વિતા ॥

વાતે સસર્પિર્લવણા પિત્તે સગુડશર્કરા ।
કફે સપિપ્પલીક્ષૌદ્રા સર્વદા સા પ્રશસ્યતે ॥

અથ હરીતકીનાં હિમવચ્છૈલસમ્ભવાનાં કાલજાતાનામાપૂર્ણરસવીર્યાણામનામયાનાં દ્વિશસ્ત્રિશો વા શકલિતાનામનસ્થ્નામાઢકં ચતુર્ગુણેન પયસા સંસ્વેદ્ય મૃદુભૂતમવતાર્ય શીતં સર્પિર્મધ્વાઢકાભ્યાં સંસૃજ્ય સુગુપ્તં સ્થાપયેત્ ।
તતસ્ત્રિરાત્રાદૂર્ધ્વમાહારાનુપરોધિનીં માત્રાં પ્રત્યહમુપયોજયેત્ જીએણે શાલિષષ્ટિકં પયસા ભુઞ્જીત ।
પ્રયોગાન્તે ચ તાવન્તમેવ કાલમ્ ।
અસ્ય પ્રયોગાદ્વર્ષશતમજરો નિર્વલીખલતિપલિતામયઃ શ્રુતિસ્મૃતિસમ્પન્નઃ સમિદ્ધાનલશ્ચ પુરુષો ભવતિ ॥

બૃહચ્છરીરં ગિરિસારસારં સ્વરો ઘનૌઘસ્તનિતાનુકારી ।
ભવત્યપત્યં વિપુલં સ્થિરં ચ સમશ્નતો યોગમિમં પ્રયત્નાત્ ॥

પથ્યાસહસ્ત્રં ત્રિગુણધાત્રીફલસમન્વિતમ્ ।
પઞ્ચાનાં પઞ્ચમૂલાનાં સાર્દ્ધં પલશતદ્વયમ્ ॥

જલે દશગુણે પક્ત્વા દશભાગસ્થિતે રસે ।
આપોથ્ય કૃત્વા વ્યસ્થીનિ વિજયામલકાન્યથા ॥

વિનીય તસ્મિન્ નિર્યૂહે યોજયેત્ કુડવાંશકમ્ ।
ત્વગેલામુસ્તરજનીપિપ્પલ્યગરુચન્દનમ્ ॥

મણ્ડૂકપર્ણીકનકશઙ્ખપુષ્પીવચાપ્લવમ્ ।
યષ્ટ્યાહ્વયં વિડઙ્ગં ચ ચૂર્ણિતં તુલયાધિકમ્ ॥

સિતોપલાર્દ્ધભારં ચ પ્રાત્રાણિ ત્રીણિ સર્પિષઃ ।
દ્વે ચ તૈલાત્ પચેત્ સર્વં તદગ્નૌ લેહતાં ગતમ્ ॥

અવતીર્ણં હિમં યુઞ્જ્યાદ્વિંશૈઃ ક્ષૌદ્રશતૈસ્ત્રિભિઃ ।
તતઃ ખજેન મથિતં નિદધ્યાત્ ઘૃતભાજને ॥

એતદ્રસાયનં બ્રાહ્મં સમં પૂર્વેણ સર્વથા ।
વૈખાનસા બાલખિલ્યાઃ પ્રાશ્ય પ્રાપ્તા નવં વયઃ ।
આરોગ્યમમિતંચાયુર્વીતતન્દ્રાશ્રમક્લમાઃ ॥

અભયામલકવિભીતકપઞ્ચાત્મકપઞ્ચમૂલનિર્યૂહે ।
વલ્લીપલાશકરસે દ્વિગુણે ક્ષીરેષ્ટગુણે ચ વિપચેત્ ॥

ઘૃતસ્યકુમ્ભં મધુકં મધૂકં કાકોલિયુગ્મં ચ બલાં સ્વગુપ્તામ્ ।
સક્ષીરશુક્લામૃષભં સજીવં સુખામ્બુપસ્તચ્ચપિબેત્ ગુણાઢ્યમ્ ॥

આમલકસહસ્ત્રં પિષ્ટસ્વેદનવિધાનેન ક્ષીરોષ્મણા સુસ્વિન્નમનાતપશુષ્કમનસ્થિ ચૂર્ણયેત્ ।
તદામલકસહસ્રસ્વરસપરિપીતં સ્થિરાજીવન્તીપુનર્નવાનાગબલામણ્ડૂકપર્ણીબ્રહ્મસુવર્ચલાભીરુશઙ્ખપુષ્પીવચાપિપ્પલીવિડઙ્ગસ્વગુપ્તામૃતાગરુચન્દનમધુકમધૂકપુષ્પપદ્મોત્પલનવમાલિકાયુવતિયૂથિકાચૂર્ણાષ્ટભાગસમ્પૃક્તં પુનર્નાગબલાપલસહસ્રસ્વરસપરિપીતં છાયોપશોષિતં દ્વિગુણિતસર્પિષા ક્ષૌદ્રેણ ક્ષુદ્રગુડાકૃતિ કૃત્વા ઘૃતભાજનસ્થં ભસ્મરાશેરધઃ સ્થાપયેદન્તર્ભૂમેઃ પક્ષમથર્વવેદવિત્કૃતરક્ષં પક્ષાત્યયે ચોદ્ધૃત્ય કનકરજતતામ્રપ્રવાલકાલાયશ્ચૂર્ણાષ્ટભાગસંયુક્તમર્દ્ધકર્ષાભિવૃદ્ધ્યા યથાગ્નિ પ્રાતઃ પ્રયોજયેદિતિ સમાનં પૂર્વેણ ॥

આમલકસહસ્રમાર્દ્રપલાશદ્રોણ્યાં સાપિધાનાયાં બાષ્પમનુદ્વમન્ત્યામારણ્યગોમયાગ્નિભિરુપસ્વેદયેત્ ।
તાનિ સુસ્વિન્નશીતાન્યુદ્ધૃત્ય નિષ્કુલીકૃતાન્યાપોથ્ય પિપ્પલી વિડઙ્ગતણ્ડુલાનાં પૃથગાઢકેનાધ્યર્દ્ધેન શર્કરાયાઃ ષડ્ભિર્મધુઘૃતતૈલાનાં સંયોજ્ય ઘૃતકુમ્ભે સ્થાપયેદ્વિંશતિરાત્રં પરં ચોપયોજયેદિતિ સમાનં પૂર્વેણ ॥

અભયામલકસહસ્રં પિપ્પલીસહસ્રયુક્તં તરુણપલાશક્ષારોદકેનાપ્લાવ્ય શુચૌ ભાણ્ડે સ્થાપયેત્ ।
તતોનુગતક્ષારમનાતપશુષ્કમાસ્થિરહિતં ચૂર્ણયિત્વા સિતોપલાપાદેન ચતુર્ગુણાભ્યાં ચ મધુઘૃતાભ્યાં સંયોજ્ય ઘૃતભાજને ષણ્માસાનન્તર્ભૂમેઃ સ્થાપયિત્વા પરતો યથાગ્નિબલમુપયુઞ્જીતેતિ સમાનં પૂર્વેણ ॥

આમલકચૂર્ણાઢકમેકવિંશતિરાત્રમામલકસ્વરસભાવિતં મધુઘૃતાઢકાભ્યાં પિપ્પલીચૂર્ણાષ્ટભાગેન શર્કરાચતુર્ભાગેન ચ સંસૃષ્ટં ઘૃતભાજનસ્થં પ્રાવૃષિ ભસ્મરાશૌ નિદધ્યાત્ ।
તચ્છરદિ ચોપયોજયેદિતિ સમાનં પૂર્વેણ ॥

વિડઙ્ગતણ્ડુલાનામાઢકમાઢકં પિપ્પલીતણ્ડુલાનામધ્યર્દ્ધં સિતોપલાનાં મધુઘૃતતૈલાઢકૈઃ ષડ્ભિરેકીકૃતં ઘૃતભાજનસ્થં પ્રાવૃષિ ભસ્મરાશાવિતિસમાનં પૂર્વેણ ॥

અભયામલકબિભીતકાનાં દ્વિશસ્ત્રિશો વા સંયોજિતાનાં પલાશત્વગવનદ્ધાનાં મૃદાવલિપ્તાનાં કુકૂલસ્વિન્નાનાં નિરસ્થીકૃતાનાં પલસહસ્ત્રમુલૂખલે સઙ્ક્ષુદ્ય દધિભધુઘૃતતૈલપલલશર્કરાસમ્પૃક્તં ભક્ષયેદનન્નભુગ્યથોક્તેન વિધિના પ્રયોગાન્તે તતો દ્વિગુણં કાલં યવાગૂયૂષક્ષીરઘૃતષષ્ટિકાન્નમાહારોભ્યઞ્જનં સર્પિરુદ્વર્તનં યવચૂર્ણમિતિ સમાનં પૂર્વેણાભ્યધિકફલં વા ॥

દશમૂલબલામુસ્તજીવકર્ષભકોત્પલમ્ ।
પર્ણિન્યૌ પિપ્પલી શૃઙ્ગી મેદા તામલકી ત્રુટિઃ ॥

જીવન્તી જોઙ્ગકં દ્રાક્ષા પૌષ્કરં ચન્દનં શઠી ।
પુનર્નવદ્વિકાકોલી કાકનાસામૃતાદ્વયમ્ ॥

વિદારી વૃષમૂલં ચ તદૈકધ્યં પલેન્મિતમ્ ।
જલદ્રોણે પચેત્ પઞ્ચ ધાત્રીફલશતાનિ ચ ॥

પાદશેષં રસં તસ્માદ્વ્યસ્થીન્યામલકાનિ ચ ।
ગૃહીત્વા ભર્જયેત્તૈલઘૃતાદ્વાદશભિઃપલૈઃ ॥

મત્સ્યણ્ડિકાતુલાર્ધેન યુક્તં તલ્લેહવત્ પચેત્ ।
સ્નેહાર્દ્ધં મધુનઃ શીતે તુગાક્ષીર્યાશ્ચતુષ્પલમ્ ॥

પિપ્પલ્યા દ્વે પલે દદ્યાચતુર્જાતં કણાર્ધિકમ્ ।
અતોવલેહયેન્માત્રાં કુટીસ્થં પથ્યભોજિનમ્ ॥

ઇત્યેષ ચ્યવનપ્રાશો યં પ્રાશ્ય ચય્વનો મુનિઃ ।
જરાજર્જરિતોપ્યાસીન્નારીનયનનન્દનઃ ॥

કાસં શ્વાસં જ્વરં શોષં હૃદ્રોગં વાતશોણિતમ્ ।
મૂત્રશુક્રાશ્રયાન્તોષાન્ વૈસ્વર્યં ચ વ્યપોહતિ ।
બાલવૃદ્ધક્ષતક્ષીણકૃશાનામઙ્ગવર્દ્ધનઃ ॥

મેધાં સ્મૃતિં કાન્તિમનામયત્વમાયુઃપ્રકર્ષં પવનાનુલોમ્યમ્ ।
સ્ત્રીષુ પ્રહર્પં બલમિન્દ્રિયાણામગ્નેશ્ચ કુર્યાદ્વિધિનોપયુક્તઃ ॥

મધુકેન તવક્ષીર્યા પિપલ્યા સિન્ધુજન્મના ।
પૃથગ્લોહૈઃ સુવર્ણેન વચયા મધુસર્પિષા ॥

સિતયા વા સમાયુક્તા સમાયુક્તા રસાયનમ્ ।
ત્રિફલા સર્વરોગઘ્ની મેધાયુઃસ્મૃતિબુદ્ધિદા ॥

ત્રૈફલેનાયસીં પાત્રીં કલ્કેનાલેપયેન્નવામ્ ।
તમહોરાત્રિકં લેપં પિબેત્ ક્ષૌદ્રોદકાપ્લુતમ્ ॥

પ્રભૂતસ્નેહશમનં જીર્ણે તત્ર પ્રશસ્યતે ।
જીવત્યરુગ્જરસ્તસ્ય સમાભ્યાસાત્સમાઃ શતમ્ ॥

વર્ષં ખાદેત્ પ્રાણદાં પ્રાતરેકામશ્નન્નન્નાત્ પૂર્વમક્ષદ્વયં ચ ।
સાજ્યક્ષૌદ્રં ભોજનાન્તે ચતુષ્કં ધાત્રીકાનાં તદ્વયઃસ્થાપને ઽલમ્ ॥

અથાયસાનિ ચતુરઙ્ગુલદીર્ઘવિસ્તૃતાનિ તિલોત્સેધાનિ પત્રાણિ કારયેત્ ।
તન્ન્યગ્નિવર્ણાનિ કૃત્વામલકસ્વરસે નિર્વાપયેદેકવિંશતિકૃત્વઃ ।
તેષાં તાદૃશાનાં પલશતમાયસ્યાં સ્થાલ્યાં પ્રક્ષિપ્યામલકસ્વરસોત્તરં કૃત્વા સુપિહિતં ભસ્મહિતં ભસ્મરાશૌ નિખનેત્ ।
માસિ માસિ ચોદ્દૃત્યાયસેન દણ્ડેન ઘટ્ટયેત્ ।
શુષ્યત્યામલકસ્વરસં પૂર્વવદાવપેત્ ।
એવં તાનિ લોહપત્રાણિ સંવત્સરાત્ દ્રવીભવન્તિ ।
તતશ્ચોત્તરકાલં કૃત્વા વમનવિરેચનં સ્નિગ્ધતનુરેવ કેવલં સમન્તતોઙ્ગુષ્ઠપર્વમાત્રમુખેનાયસેન સ્રુવેણાયસ એવ ભાજને તસ્માત્ કલ્કીકૃતાત્ સ્રુવમેકં ગૃહીત્વા મધુધૃતાભ્યાં પૃથક્ સ્રુવેણ સંયોજ્ય પ્રાશ્નીયાત્ ।
જીર્ણે ક્ષીરરસયૂષાણામન્યતમેન સર્પિર્મિશ્રં નવં ષષ્ટિકૌદનમશ્નીયાત્ ।
અનેન વિધિના વર્ષમુપયુજ્ય વર્ષમેવ ચાન્યદપ્યુદ્દિષ્ટાહારો યન્ત્રિતાત્મા કુટીં સમધિવસેત્ ।
તતઃ સર્વોપતાપાન્ જિત્વા વ્યાધિજરામરણશસ્ત્રાગ્નિતોયવિષાણામગમ્યઃ સર્વભાવેષ્વતીન્દિર્યો વર્ષસહસ્રદ્વયં જીવતિ ॥

વાજિવેગો ગજપ્રાણો ભવેચ્ચ સ્મૃતિબુદ્ધિમાન્ ।
વાગ્મી વૃષઃ શ્રુતધરો મહાભોગો મહાધનઃ ॥

તામ્રરૂપ્યસુવર્ણાનામયમેવ પૃથગ્વિધિઃ ।
દ્વિગુણં તદ્ગુણોત્કર્ષં જાનીયાદુત્તરોત્તરમ્ ॥

હેમધાત્રીફલક્ષૌદ્રં ગાયત્રીપરિમન્ત્રિતમ્ ।
લિહન્નનુપિબન્ ક્ષીરં દૃપ્ટરિષ્ટોપિ જીવતિ ॥

સુવર્ણં પદ્મબીજાનિ મધુ લાજાઃ પ્રિયઙ્ગવઃ ।
ક્ષીરેણ પીતં પરમમલક્ષ્મીવિનિવારણમ્ ॥

સપદ્મબીજામલકાભયાક્ષં સર્પિર્મધુભ્યાં કનકં લિહન્તઃ ।
દીર્ઘાયુષો મન્દજરોપતાપાઃ સરીસૃપાણાં ચ ભવન્ત્યગમ્યાઃ ॥

મધુમાગધિકાવિડઙ્ગસારત્રિફલા હેમ ઘૃતં સિતાં ચ ખાદન્ ।
જરસાનવલીઢદેહકાન્તિઃ સમધાતુશ્ચ સમાઃ શતં ચ જીવેત્ ॥

હેમબિલ્વવચાર્સીપરૈકધ્યમુપયોજિતમ્ ।
મેધ્યમાયુષ્યમારોગ્યકાન્તિસૌભાગ્યપુષ્ટિદમ્ ॥

શતાવરીઘૃતં લીઢં સસુવર્ણં સમાક્ષિકમ્ ।
કરોતિ ચિરજીવિત્વં રાજાનં ચ વશાનુગમ્ ॥

આયુષ્કામઃ શઙ્ખપુષ્પ્યાસમેતં મેધાકામઃ કાઞ્ચનં સોગ્રગન્ધમ્ ।
લક્ષ્મીકામઃ પદ્મકિઞ્જલ્કયુક્તં યુક્તં ખાદેત્ કામકામો વિદાર્યા ॥

મણ્ડૂકપર્ણ્યાઃ સ્વરસં યથાગ્નિ ક્ષીરેણ યષ્ટીમધુકસ્યચૂર્ણમ્ ।
રસં ગુડૂચ્યાઃ સહમૂલપુષ્પ્યાઃ કલ્કં પ્રયુઞ્જીત ચ શઙ્ખપુષ્પ્યાઃ ॥

આયુઃપ્રદાન્યામયનાશનાનિ બલાગ્નિવર્ણસ્વરવર્દ્ધનાનિ ।
મેધ્યાનિ ચૈતાનિ રસાયનાનિ મેધ્યા વિશેષેણ તુ શઙ્ખપુષ્પી ॥

નલદં કટુરોહિણી પયસ્યા મધુકં ચન્દનસારિવોગ્રગન્ધાઃ ।
ત્રિફલા કટુકત્રયં હરિદ્રે સપટોલં લવણં ચ તૈઃ સુપિષ્ટૈઃ ॥

ત્રિગુણેન રસેન શઙ્ખપુષ્પ્યાઃ સપયસ્કં ઘૃતનલ્વણં વિપક્વમ્ ।
ઉપયુજ્ય ભવેજ્જડોપિ વાગ્મી શ્રુતધારી પ્રતિભાનવાનરોગઃ ॥

પેષ્યૈર્મૃણાલવિસકેસરપત્રબીજૈઃ સિદ્ધં સહેમશકલં પયસા ચ સર્પિઃ ।
પઞ્ચારવિન્દમિતિ તત્પ્રથિતં પૃથિવ્યાં પ્રભ્રષ્ટપૌરુષબલપ્રતિભૈર્નિષેવ્યમ્ ॥

યન્નાલકન્દદલકેસરવદ્વિપકં નીલોત્પલસ્યતદપિ પ્રથિતં પૃથિવ્યામ્ ।
સર્પિશ્ચતુષ્કુવલયં સહિરણ્યપત્રં મેધ્યં ગવામપિ ભવેત્ કિમુમાનુષાણામ્ ॥

બ્રાહ્મીવચાસૈન્ધવશઙ્ખપુષ્પી મત્સ્યાક્ષકબ્રહ્મસુવર્ચલૈન્દ્રયઃ ।
વૈદેહિકા ચ ત્રિયવાઃ પૃથક્સ્યુર્યવૌ સુવર્ણસ્ય તિલો વિષસ્ય ॥

સર્પિષશ્ચ પલમેકત એત દ્યોજયેત્ પરિણતે ચ ઘૃતાઢ્યામ્ ।
ભોજનં સમધુ વત્સરમેવં શીલયન્નધિકધીસ્મૃતિમેધાઃ ॥

અતિક્રાન્તજરાવ્યાધિતન્દ્રાલસ્યશ્રમક્લમઃ ।
જીવત્યબ્દશતં પૂર્ણં શ્રીતેજઃકાન્તિદીપ્તિમાન્ ॥

વિશેષતઃ કુષ્ઠકિલાસગુલ્મ વિષજ્વરોન્માદગરોદરાણિ ।
અથર્વમન્ત્રાદિકૃતાશ્ચ કૃત્યાઃ શામ્યન્ત્યનેનાતિબલાશ્ચ વાતાઃ ॥

યથોક્તગુણાયાં ભૂમૌ જાતામબાલામજીર્ણાં શીર્ણપુરાણપર્ણામસઞ્જાતાન્યપર્ણાં તપે તપસ્યે વા માસે યથોક્તેન વિધિના પુષ્યયુક્તે ચન્દ્રમસિ સુમુહુર્તે નાગબલાં સમૂલામુદ્ધરેત્ ।
તસ્યા મૂલાનાં ત્વક્પિણ્ડમામ્રમાત્રમક્ષમાત્રં વા શ્લક્ષ્ણપિષ્ટમવચૂર્ણિતં વા પયસા પિબેન્મધુઘૃતાભ્યાં વા લિહ્યાત્ ।
જીર્ણે ક્ષીરવૃત્તિરેવ સ્યાત્ ।
ક્ષીરેણૈવ વા સસર્ષિષ્કં શાલિષષ્ટિકમશ્નીયાત્ ।
એવં સંવત્સરપ્રયોગાદ્વર્ષશતમજર ઇત્યાદિ સમાનં પૂર્વેણ ॥

બલાતિબલાચન્દનાગરુધવતિનિશખદિરકદરશાકશિંશપાસનસુરસાપુનર્નવાનન્તાશ્ચ વયઃસ્થાપનોક્તા દશૌષધયઃ સવિદારીશ્વદંષ્ટ્રાશ્વગન્ધાવારાહીશતાવર્યો નાગબલયા વ્યાખ્યાતાઃ ॥

તત્ર સારવૃક્ષાણાં સર્વેષાં સ્વરસાર્થી કુષ્ઠચિકિત્સિતે ખદિરકલ્પમીક્ષેત ।
આર્દ્રવૃક્ષાસમ્ભવે તુ સારશકલાનિદ્વ્યઙ્ગુલત્ર્યઙ્ગુલાનિ તનૂનિ ચતુર્ગુણેમ્ભ્સ્યા પ્લાવ્યાતપે ત્રિરાત્રં સ્થાપયેત્ ।
તતસ્તાન્યુદ્ધૃત્યાન્યાનિ તત્ર ક્ષિપેત્ ।
ત્રિરાત્રાચ્ચ પુનરન્યાન્યેવં નવરાત્રેણ ત્રિઃપ્રક્ષેપણોદ્ધારેણ ચ સ્વરસઃ પરિકલ્પિતો ભવતિ ॥

ફલાનાં પુનર્વીરુદૌષધીનાં ચ યન્ત્રેણોલૂખલેન વા સઙ્ક્ષુદ્ય નિષ્પીડ્ય સ્વરસં ગૃહ્ણીયાત્ ॥

પરિશુષ્કાણાં તુ ચૂર્ણિકૃતાનામાઢકમાઢકમુદકસ્યાહોરાત્રસ્થિતં વિમૃદિતપૂતં સ્વરસવત્ પ્રયોજ્યમ્ ।
તુવરકભલ્લાતકાદીનાં પુનઃ પૃથગેવોપદેશઃ ॥

વૃક્ષાસ્તુવરકા નામ પશ્ચિમાર્ણવતીરજાઃ ।
વીચીતરઙ્ગવિક્ષોભમારુતોદ્ધૂતપલ્લવાઃ ॥

તેભ્યઃ ફલાન્યાદદીત સુપક્વાન્યમ્બુદાગમે ।
મજ્ઞઃ ફલેમ્યશ્ચાદાય શોષયિત્વાવચૂર્ણ્યં ચ ॥

તિલવત્પીડયેદ્રોણ્યાં ક્વાથયેદ્વા કુસુમ્ભવત્ ।
તત્તૈલં સમ્ભૃતં ભૂયઃ પચેદાસલિલક્ષયાત્ ॥

અવતાર્ય કરીષે ચ પક્ષમાત્રં નિધાપયેત્ ।
સ્નિગ્ધસ્વૈન્નો હૃતમલઃ પક્ષાદુદ્ધૃત્ય યત્નવાન્ ॥

ચતુર્થભક્તાન્તરિતઃ પ્રાતઃ પાણિતલં પિબેત્ ।
મન્ત્રેણાનેન એતસ્ય તૈલસ્ય દિવસે શુભે ॥

મજ્જસાર મહાવીર્ય સર્વાન્ ધાતૂન્ વિશોધય ।
શઙ્ખચક્રગદાપાણિસ્ત્વામાજ્ઞાપયતે ઽચ્યુતઃ ॥

તેનાસ્યોર્ધ્વમધસ્તાચ્ચ દોષા યાન્ત્યસકૃત્તતઃ ।
સાયમસ્નેહલવણાં યવાગૂં શીતલાં પિબેત્ ॥

પઞ્ચાહાનિ પિબેત્તૈલમિત્થં વર્જ્યાનિ વર્જયેત્ ।
પક્ષં મુદ્ગરસાન્નાશી સર્વકુષ્ઠૈર્વિમુચ્યતે ॥

તદેવખદિરક્વાથે ત્રિગુણે સાધુ સાધિતમ્ ।
નિહિતં પૂર્વવત્ પક્ષં પિબેન્માસં સુયન્ત્રિતઃ ॥

તેનાભ્યક્તશરીરશ્ચ કુર્વન્નાહારમીરિતમ્ ।
ભિન્નસ્વરં રક્તનેત્રં શીર્ણાઙ્ગં કૃમિભક્ષિતમ્ ।
અનેનાશુ પ્રયોગેણ સાધયેત્ કુષ્ઠિનં નરમ્ ॥

સર્પિર્મધુયુતં પીતં તદેવ ખદિરાદ્વિના ।
પક્ષં માંસરસાહારં કરોતિ દ્વિશતાયુષમ્ ॥

તદેવ નસ્યે પઞ્ચાશદ્દિવસાનુપયોજિતમ્ ।
વલીપલિતનિર્મુક્તસ્થિરસ્મૃતિકચદ્વિજમ્ ॥

વપુષ્મન્તં શ્રુતધરં કરોતિ ત્રિશતાયુષમ્ ।
અન્ત્ર્ધૂમં તસ્ય મજ્જા સુદગ્ધઃ ક્ષિપ્તસ્તૈલે સૈન્ધવં ચાગ્નિવર્ણમ્ ।
તુલ્યં હન્યાદર્મનક્તાન્ધ્યકાચાન્ નીલીરોગં તૈમિરં ચાઞ્જનેન ॥

એકાન્તરં તૌવરકઞ્ચ તૈલં પિબેદ્ધિતાશી નિયમેન માસમ્ ।
પ્રભિન્નકોષ્ઠો ગલિતાઙ્ગદેશસ્ત્વચં ત્યજેત્ સર્પૈવાશુ જીર્ણમ્ ॥

સાધયેત્ ષોડશગુણે સલિલે તુવરાઢકમ્ ।
અષ્ટાંશશેષે વિસ્રાવ્ય સઙ્ક્ષુદ્યોલૂખલે તતઃ ॥

શુષ્કારગ્વધવલ્કપાદરજસા વ્યામિશ્રિત કલ્કિતં ।
તસ્ય ક્વાથજલૈરુદુમ્બરસમાન્ છાયાવિશુષ્કાન્ ગુડાન્ ॥

કુર્યાદેકતમં ચ સાર્દ્ધમથવા ગોવારિણાલોડિતં ।
કુષ્ઠી તદ્દિવસાસ્થિતો નિરશનઃ સૂર્યે ગતે ઽસ્તં પિબેત્ ॥

તાવદેવ ચ તથૈવ ચ ભૂયઃ પાયયેત્તમરુણોદયકાલે ।
અપ્યજીર્ણમવિચિન્ત્ય વમિં વા ભેષજં પુરુષદોષબલજ્ઞઃ ॥

મધ્યાહ્ને ઽદ્યાત્ ભૂરિનિષ્પાવતૈલં કઙ્ગૂકૂરં શિગ્રુકન્દોપદંશમ્ ।
દધ્નાયુક્તં સ્વલ્પસિન્ધૂત્થચૂર્ણં ગવ્યેનાનુ સ્તોકતક્રામ્બુપાયી ॥

તૈલાક્તગાત્રો દિવસાન્તરં ચ કઙ્ગ્વિષ્ટિકાચૂર્ણકૃતપ્રઘર્ષઃ ।
સ્નાયાત્ સુખામ્ભોભિરમદ્યમાંસ સ્ત્રીસઙ્ગતિઃ સ્યાત્ત્રિગુણં ચ યોગાત્ ॥

ઉપયુજ્ય યોગમખિલં પ્રતિદિનમેવ દ્વિકાલમભિયુક્તઃ ।
કુષ્ઠી કુષ્ઠમપોહતિ વિશીર્ણકર્ણૌષ્ઠનાસમપિ ॥

અથ ભલ્લાતકાન્યનુપહતાન્યનામયાન્યાપૂર્ણરસપ્ર્પમાણવીર્યાણિ પક્રજામ્બવપ્રકાશાનિ શુચૌ શુક્રે વા માસે સઙ્ગૃહ્ય યવપલ્લે માષપલ્લે વા નિધાપયેત્ ।
તાનિ ચતુર્માસસ્થિતાનિ સહે સહસ્યે વા માસે પ્રયોક્તુમારભેત ।
શીતસ્નિગ્ધમધુરોપસ્કૃતશરીરઃ પૂર્વં દશભલ્લાતકાન્યાપોથ્યાષ્ટગુણેનામ્ભસા સાધુ સાધયેત્ ।
તેષાં રસમષ્ટભાગાવશિષ્ટમનુષ્ણં સપયસ્કં સર્પિર્ગણ્ડૂષાભ્યક્તોષ્ઠતાલુજિહ્વઃ પ્રાતઃ પિબેત્ ।
એવમેતાની દશભલ્લાતકાન્યેકૈકોત્કર્ષાપકર્ષેણ ત્રિંશત્પ્રયોજ્યાનિ ।
વિધિનાનેન સહસ્રપ્રયોગસ્ત્રિગુણશ્ચ કાલો ઘૃતક્ષીરાભ્યાં શાલિષષ્ટિકમશનમેવં વિશેષાદ્વિગતકુષ્ઠદુર્નામકૃમિપ્રમેહમેદોદોષો વર્ષશતમજર ઇત્યાદિ સમાનં પૂર્વેણ ॥

પૂર્વમેકૈકભલ્લાતકક્વાથં સપયસ્કં પિબેદેકૈકં ચ ભલ્લાતકમભિવર્દ્ધયેદ્યાવત્ પઞ્ચ ।
તતઃ પઞ્ચ પઞ્ચવર્ધયેદ્યાવત્ સપ્તતિઃ ।
પ્રાપ્ય ચ સપ્તતિમપકર્ષયેત્ ભૂયઃ પઞ્ચ પઞ્ચ યાવત્ પઞ્ચ ।
પઞ્ચભ્યશ્ચૈકૈકં યાવદેકમ્ ।
વિધિનાનેનસહસ્રં પ્રયોગ ઇત્યાદિ સમાનં પૂર્વેણ ॥

સપ્તતિવચ્ચ શતમુપયુઞ્જીત ।
તથા ચ સહસ્રદ્વયન્ ।
પ્રયોગ ઇત્યાદિ સમાનં પૂર્વેણ ।
દ્વિગુણસ્ત્વાયુષઃ કાલઃ ॥

ભલ્લાતકાનાં જર્જરીકૃતાનાં પિષ્ટસ્વેદનં પૂરયિત્વા ભૂમાવાકાણ્ઠનિખાતસ્ય સ્નેહભાવિતસ્ય દૃઢસ્યોપરિકુમ્ભસ્યારોપ્યોડુપેનાપિધાયકૃષ્ણભૃદાવલિપ્તં ગોમયાગ્નિનોપસ્વેદયેત્ ।
તેષાં યઃ સ્વરસઃ કુમ્ભં પ્રપદ્યતે તમષ્ટભાગમધુસંયુક્તં દ્વિગુણિતઘૃતમદ્યાત્ ।
ત્રિગુણશ્ચ કાલો ઘૃતક્ષીરાભ્યામિત્યાદિ સમાનં પૂર્વેણ ॥

અનેનૈવ વિધિના ભલ્લાતકસ્ય રસં ગૃહીત્વા કેવલમેવ માસમેકં પ્રયુઞ્જીત ।
ત્રિગુણશ્ચ કાલ ઇત્યાદિ સમાનં પૂર્વેણ ।
માસિ માસિ વર્ષશતમાયુષોભિવૃદ્ધિઃ ।
એવં દશમાસાનુપયુજ્ય વર્ષસહસ્રમાયુર્ભવતિ ॥

ભલ્લાતકતૈલપાત્રં સપયસ્કં મધુકાક્ષમાત્રેણ શતપાકમુપયુઞ્જીત ।
ત્રિગુણશ્ચકાલ ઇત્યાદિ સમાનં પૂર્વેણ ॥

ભલ્લાતકતૈલં કૃષ્ણતિલતૈલં સર્પિરામલકરસો ઽસનાદિસારકષાય ઇત્યેષાં દ્રોણં દ્રોણં ત્રિફલાત્રિકટુકવિડઙ્ગસારચિત્રકહરિદ્રાદ્વયત્રિવૃદ્દન્તીન્દ્રયવયષ્ટીમધુકવિષાતિવિષારસાઞ્જનપ્રિયઙ્ગૂનાં પાલિકાભાગાસ્તદૈકધ્યં સ્નેહપાકવિધિના વિપાચ્યાવતાર્ય પરિપૂયચાનુગુપ્તં નિદધ્યાત્ ।
તત ઉપસ્કૃતશરીરઃ પ્રાતઃ પ્રાતઃ પાણિશુક્તિમાત્રં ક્ષૌદ્રેણ પ્રતિસંસૃજ્યોપયુઞ્જીત ।
જીર્ણે મુદ્વામલકયૂષેણાલવણેન સર્પિષ્મતા ખદિરોદકસિદ્ધં મૃદુમોદનમશ્નીયાત્ ।
ખદિરોદકેનોદકકાર્યાણીત્યેવમતો દ્રોણમુપયુજ્ય વિગતકુષ્ઠદુર્નામેત્યાદિ સમાનં પૂર્વેણ ॥

પુષ્ટાનિ પાકેનપરિચ્યુતાનિ ભલ્લાતકાન્યાઢકસમ્મિતાનિ ।
ઘૃષ્ટ્વેષ્ટિકાચૂર્ણકણૈર્જલેન પ્રક્ષાલ્ય સંશોષ્ય ચ મારુતેન ॥

જર્જરાણિ વિપચેજ્જલકુમ્ભે પાદશેષધૃતગાલિતશીતમ્ ।
તદ્રસં પુનરપિ શ્રપયેત ક્ષીરકુમ્ભસહિતં ચરણસ્થે ॥

સર્પિઃ પક્વં તેન તુલ્યપ્રમાણં યુઞ્જ્યાત્ સ્વેચ્છં શર્કરાયા રજોભિઃ ।
એકીભૂતં તત્ખજક્ષોભણેન સ્થાપ્યં ધાન્યે સપ્તરાત્રં સુગુપ્તમ્ ॥

તમમૃતરસપાકં યઃ પ્રગે પ્રાશમશ્નન્નનુ પિબતિ યથેષ્ટં વારિ દુગ્ધં રસં વા ।
સ્મૃતિમતિબલમેધાસત્વસારૈરુપેતઃ કનકનિકષગૌરઃ સોશ્નુતે દીર્ઘમાયુઃ ॥

દ્રોણે ઽમ્ભસો વ્રણકૃતાં ત્રિશતાદ્વિપક્વાત્ ક્વાથાઢકે પલસમૈસ્તિલતૈલપાત્રમ્ ।
તિક્તાવિષાદ્વયવરા ગિરિજન્મતાર્ક્ષ્યૈઃ સિદ્ધં પરં નિખિલકુષ્ઠનિષૂદનાય ॥

સહામલકશુક્તિભિર્દધિસરેણ તૈલેન વા ।
ગુડેન પયસા ઘૃતેન યવસક્તુભિર્વા સહ ।
તિલેન સહ માક્ષિકેણ પલલેન સૂપેન વા ।
વપુષ્કરમરુષ્કરં પરમમેધ્યમાયુષ્કરમ્ ॥

ભલ્લાતકાનિ તીક્ષ્ષ્ણાનિ પાકીન્યગ્નિસમાનિ ચ ।
ભવન્ય્તમૃતકલ્પાનિ પ્રયુક્તાનિ યથાવિધિ ॥

કફજો ન સ રોગાસ્તિ ન વિબન્ધોસ્તિકશ્ચન ।
યં ન ભલ્લાતકં હન્યાચ્છીઘ્રમગ્નિબલપ્રદમ્ ॥

વાતાતપવિધાનેપિ વિશેષેણ વિવર્જયેત્ ।
કુલત્થદધિશુક્તાનિ તૈલાભ્યઙ્ગાગ્નિસેવનમ્ ॥

પઞ્ચાષ્ટૌ સપ્ત દશ વા પિપ્પલીર્મધુસર્પિષા ।
રસાયનગુણાન્વેષી સમામેકાં પ્રયોજયેત્ ॥

તિસ્રસ્તિસ્રસ્તુ પૂર્વાહ્ને ભુક્ત્વાગ્રે ભોજનસ્ય ચ ।
પિપ્પલ્યઃ કિંશુકક્ષારભાવિતા ઘૃતભર્જિતાઃ ।
પ્રયોજ્યા મધુસમ્મિશ્રા રસાયનગુણૌષિણા ॥

ક્રમવૃધ્યા દશાહાનિ દશપૈપ્પલિકં દિનમ્ ।
વર્ધયેત્ પયસા સાર્દ્ધં તથૈવાપનયેત્ પુનઃ ॥

જીર્ણૌષધશ્ચ ભુઞ્જીત ષષ્ટિકં ક્ષીરસર્પિષા ।
પિપ્પલીનાં સહસ્રસ્ય પ્રયોગોયં રસાયનમ્ ॥

પિષ્ટાસ્તા બલિભિઃ પેયાઃ શૃતા મધ્યબલૈર્નરૈઃ ।
શીતીકૃતા દ્રસ્વબલૈર્યોજ્યા દોષામયાન્ પ્રતિ ॥

તદ્વચ છાગદુગ્ધેન દ્વે સહસ્રે પ્રયોજયેત્ ॥

એભિઃ પ્રયોગૈઃ પિપ્પલ્યઃ કાસશ્વાસગલગ્રહાન્ ।
યક્ષ્મમેહગ્રહણ્યર્શઃ પાણ્ડુત્વવિષમજ્વરાન્ ।
ઘ્નન્તિ શોફં વમિં હિધ્માં પ્લીહાનં વાતશોણિતમ્ ॥

વિડઙ્ગચૂર્ણં યષ્ટીમધુકચૂર્ણયુક્તં શીતતોયેન સમાશમુપયુઞ્જીત ।
જીર્ણે મુદ્ગયૂષેણાલવણેન સઘૃતમોદનમશ્નીયાત્ ।
તેન વિશેષાદ્વિગતકૃમિદુર્નામકુષ્ઠપ્રમેહમેદોદોષો વર્ષશતમજર ઇત્યાદિ સમાનં પૂર્વેણ ।
વિડઙ્ગચૂર્ણં ક્ષૌદ્રભલ્લાતકક્વાથાભ્યાં મધ્વામલકરસાભ્યાં ગુડૂચીક્વાથેન ચ એતાંશ્ચતુરો યોગાન્ માસમુપયુઞ્જીતેતિ સમાનં પૂર્વેણ ।
સર્વેષુ ચ માસિમાસિ વર્ષશતમાયુષો ઽભિવૃદ્ધિઃ ॥

અલમ્બુષાં સ્વેન રસેન ભાવિતાં પૃથગ્ઘૃતક્ષીરમધૂષ્ણવારિભિઃ ।
પિબેત્તથા કાઞ્જિકતક્રમસ્તુભિર્ભગન્દરોરુગ્રહગુલ્મકાસવાન્ ॥

ઉષ્ણા વિપાકે કટુકા કષાયમધુરા રસે ।
અત્યન્તદીપની મેધ્યા વાતશ્લેષ્મહરા ચ સા ॥

વર્ષોપયોગાત્ કુરુતે નરં વર્ષશતાયુષમ્ ।
દૃઢેન્દ્રિયાનલબલં નિર્વલીપલિતામયમ્ ॥

શ્વેતાવલ્ગુજફલાન્યાતપશુષ્કાણી ચૂર્ણયિત્વા તત્તુલ્યગુડેન સઙ્ક્ષુદ્ય ઘૃતકુમ્ભે ધાન્યરાશૌ સપ્ત્પરાત્રં નિદધ્યાત્ ।
તતો ઽનુદિતે ભાસ્વતિ યથાબલં માત્રાં સુખોદકાનુપાનામુપયોજયેત્ ।
જીર્ણે સુખામ્બુપરિષિતઃ શાલિષષ્ટિકૌદનં સશર્કરેણ પયસાશ્નીયાત્ ।
તસ્ય માસપ્રયોગાદ્વિશેષેણ વિગતકુષ્ઠો ગ્રહણધારણવાન્ વર્ષશતમજર ઇત્યાદિ સમાનં પૂર્વેણ ।
પ્રયોગતશ્ચોર્ધ્વં દ્વિગુણં પરિહારઃ ॥

વાકુચિકાકર્ષચૂર્ણં સુખામ્બુના પિબેત્ ।
પીત્વા ચાતપે નિર્વાતોષ્ણે વા ગર્ભગૃહે તિષ્ઠેદપરાહ્ણે તદ્વદેવ સ્રાનમશનં ચ ।
યૂષરસાભ્યાં વા ।
તસ્ય ત્રિસપ્તરાત્રપ્રયોગાદ્વિગતકુષ્ઠ ઇત્યાદિ સમાનં પૂર્વેણ ॥

ત્વગ્રોમકેશદશનાન્ નખાંશ્ચમુક્ત્વા પુનર્નવાન્ લભતે ।
સ્વરવર્ણબલોત્સાહં નવં વયો નષ્ટપલિતં ચ ॥

પલાનિ દશ બાકુચ્યા દશૈવ ચ ફલત્રયાત્ ।
સપ્ત ક્રિમિઘ્નાદયસસ્ત્રીણિ દ્વે ગિરિસમ્ભવાત્ ॥

પુરપુષ્કરમૂલાભ્યામાહરેત પલં પલમ્ ।
સૂક્ષ્મૈલાર્ધપલં વ્યોષઘનકેસરકુઙ્કુમમ્ ॥

લોધ્રત્વક્પત્રયષ્ટ્યાહ્વચિત્રકં કાર્ષિકં પૃથક્ ।
શતંભલ્લાતકાનાં ચ સર્વં ખણ્ડસમાંસકમ્ ॥

ચૂર્ણયેદથ તન્માત્રાં ભક્ષયેત્ પાલિકીં પરામ્ ।
યથેષ્ટચેષ્ટો લભતે વર્ષાદ્રાસાયનાન્ ગુણાન્ ॥

સર્વરોગાન્ વિજયતે ત્વગ્વિકારાન્ વિશેષતઃ ।
અર્શોભગન્દરશ્વાસકાસપાણ્ડ્વામયક્રિમીન્ ॥

ગુલ્મપ્લીહાશ્મરીવર્ધમપ્રમેહારુચિપીનસાન્ ।
મન્દાનલત્વં કૃશતાં શોફગ્રન્થ્યર્બુદાનપિ ॥

વાકુચિકાફલાનિ ગોમૂત્રે સપ્તરાત્રં વાસયેત્ ।
તતો નિસ્તુષીકૃત્ય છાયાયાં વિશોષયિત્વા સુસૂક્ષ્મં ચ સઞ્ચૂર્ણ્ય ત્ર્યહં ત્ર્યહં ક્રમશો ભાવયેત્ત્રિફલાક્વથેન કારવલ્લીવાસાબ્રાહ્મીગુડૂચીભૃઙ્ગરાજસ્વરસૈઃ પૃથક્પૃથક્ ખદિરાસનરાજવૃક્ષપિચુમન્દક્વાથૈઃ ॥

તસ્ય પીતઃ પ્રતિદિનં ધાત્રીફલરસાપ્લુતઃ ।
કર્ષઃ સર્વામયાન્ હન્તિ ત્વગ્વિકારાન્વિશેષતઃ ॥

અસનખદિરયૂષૈર્ભાવિતાં સોમરાજીં ।
મધુઘૃતશિખિપથ્યાલોહચૂર્ણૈરુપેતામ્ ।
શરદમવલિહાનઃ પારિણામાન્ વિકારાં ।
સ્ત્યજતિ મિતહિતાશી તદ્વદાહારજાતાન્ ॥

તીવ્રેણ કુષ્ઠેન પરીતમૂર્ત્તિર્યઃસોમરાજીં નિયમેન ખાદેત્ ।
સંવત્સરં કૃષ્ણતિલદ્વિતીયાં સસોમરાજીં વપુષાતિશેતે ॥

યે સોમરાજ્યા વિતુષીકૃતાયાશ્ચૂર્ણૈરુપેતાત્ પયસઃ સુજાતાત્ ।
ઉદ્ધૃત્ય સારં મધુના લિહન્તિ તક્રં તદેવાનુ પિબન્તિ ચાન્તે ॥

તે કુષ્ઠિનઃ પક્ષ્મદરિદ્રનેત્રા ।
વિશીર્ણકર્ણાઙ્ગુલિનાસિકા વા ।
વિહાયવૈરૂપ્યમપાસ્ય રૂપં ।
પુનઃ પ્રરૂઢા ઇવ ભાન્તિ વૃક્ષાઃ ॥

ખદિરામ્ભસા પિબેદ્વા રવિસેવી તાં તયા યવાગૂં વા ।
ગાયત્રીજલસિદ્ધાં કુષ્ઠી તત્તોયકાર્યકરઃ ॥

ગજલિણ્ડક્ષારયુતા તત્ક્ષારપાયિનો વિલેપિભુજઃ ।
શ્વિત્રાણિ સોમરાજી પ્રસહ્ય હન્યાત્ પ્રલેપાચ્ચ ॥

ગોમૂત્રે સપ્તરાત્રં શશિશકલફલં વાસિતં લોલયિત્વા ।
કુર્યાચ્છાયાવિશુષ્કં પૃથગિતિ ચ ફલં પ્રાપુનાટં ચ શુષ્કમ્ ॥

અંશસ્તાભ્યાં તથાંશઃ કૃમિરિપુદહન સ્ફોટકૃદ્ભ્યઃ સ ચૂર્ણો ગોમૂત્રેણોપયુક્તઃ પ્રમિતહિતભુજઃ શ્ચિત્રમાશ્વેવ હન્તિ ॥

ઇક્ષુરગોક્ષુરસિંહી વ્યાઘ્રી પઞ્ચાંગુલામ્બુના પીતા ।
ઉપલમઘનં ઘનં વા રસાશિનાં હન્તિ બાકુચિકા ॥

ઉષ્ણોદકેન પિષ્ટા પીતા ચ ઘૃતાન્વિતા જયેત્ ગુલ્મમ્ લઘુપઞ્ચમૂલસિદ્ધાં પેયામુપયોજયેજ્જીર્ણે ॥

કટ્વઙ્ગકુટજયૂષૈરર્શીંસિ ભગન્દરં ચ નાશયતિ ।
મેહાન્ મદ્યૈર્નિગદૈર્નિષોવિતા બાકુચી પ્રબલાન્ ॥

વિષ્કિરરસેન પીતા દશમૂલરસેન વા ગુડૂચ્યા વા ।
અપતન્ત્રકં નિહન્યાદાયામં વા રસાન્નભુજઃ ॥

જઠરેષુ પિબેન્મૂત્રૈર્જલોદરે ત્રૈવૃતેન યૂષેણ ।
શોફે પાણ્ડુવ્યાધાવવલ્ગુજં શીઘ્વરિષ્ટાભ્યામ્ ॥

ઇક્ષુરકાદિક્વાથૈર્વર્ધ્મનિ મૂત્રેણ વા ગવાં શસ્તઃ ।
ધારોષ્ણેન તુ પયસા યુક્તઃ શોફજ્વરૌ હન્તિ ॥

ઉષ્ણામ્બુના પ્રયોજ્યો લૂતાકીટાખુસર્પદષ્ટેષુ ।
કૃમિહરચતુરઙ્ગુલયોઃ ક્વાથઃ કોષ્ણઃ કૃમિણકોષ્હેષુ ॥

લેખામિન્દોઃ સઘૃતાં સુખામ્બુના પુત્રિણી ભવતિ પીત્વા પુષ્ષોદયેશ્વગન્ધાશૃતેન પયસા ચ ભુઞ્જાના ॥

વન્ધ્યાપિ સપ્તાહમિમંપ્રયોગં કરોતિ યા હર્ષયતી સુગન્ધિઃ ।
પ્રિયંવદા સદ્વ્રતશૌચયુક્તા સૂતે સુતાન્ સા નિયમાત્ ગુણાઢ્યાન્ ॥

સ્નિગ્ધૈરુષ્ણૈર્મધુરૈર્હરતિ ગદાન્વાતજાન્ યુતા પૈત્તાન્ ।
તિક્તકમધુરકષાયૈઃ કફજાંસ્ત્રિફલારસમધુભ્યાં ચ ॥

ઇતિ શમની ધન્યેયં વિષગરભૂતોપસર્ગપાપ્મઘ્ની ।
ગેહે સ્થિતાપિ રેખા ચાન્દ્રમસી કિમુત કોષ્ઠસ્થા ॥

મનુષ્યમપ્યાગતમૃત્યુશાસનં પ્રણષ્ટબુદ્ધીન્દ્રિયમલ્પચેતસમ્ ।
અવલ્ગુજો મોક્ષયતે મહાભયાચ્છ્રિયં ચ મેધાં ચ દદાતિ પુપ્કલામ્ ॥

હૈમવત્યા વચાયાઃ પિણ્ડમામલકમાત્રં પયસાલોડ્ય પિબેજ્જીર્ણે પયસ્સર્પિરોદન ઇત્યાહારઃ ।
એવં સપ્તરાત્રેણ મેધાવી ભવતિ ।
સપ્તભિઃ સપ્તરાત્રૈઃ શ્રુતધરો વર્ષશતમજર ઇત્યાદિ સમાનં પૂર્વેણ ॥

ઇતરસ્યા અપિ વચાયા દ્વિપલક્વાથં પિબેત્ જીર્ણે પયઃ સર્પિરિત્યાદિ સમાનં પૂર્વેણ ।
તચ્ચૂર્ણં વા ક્ષૌદ્રસર્પિભ્યાં યથાબલમવલિહ્યાત્ ।
જીર્ણે પયઃ સર્પિરિત્યાદિ સમાનં પૂર્વેણ ॥

વચાકલ્કશતપાકં ઘૃતદ્રોણમુપયુજ્ય વિશેષાત્ ગ્રહોન્માદાપસ્મારગલગણ્ડગણ્ડમાલાશ્લીપદસ્વરભેદવિમુક્તઃ સર્વાર્થેષુ સિદ્ધિમાન્ વર્ષશતાયુર્ભવતિ ॥

શીતવાતહિમદગ્ધતનૂનાં સ્તબ્ધભગ્રકુટિલવ્યધિતાસ્થ્નામ્ ।
ભેષજસ્ય પવનોપહતાનાં વક્ષ્યતે વિધિરતો લશુનસ્ય ॥

રાહોરમૃતચૌર્યેણ લૂનાદ્યે પતિતા ગલાત્ ।
અમૃતસ્ય કણા ભૂમૌ તે રસોનત્વમાગતાઃ ॥

દ્વિજાનાશ્નન્તિ તમતો દૈત્યદેહસુમુદ્ભવમ્ ।
સાક્ષાદમૃતસમ્ભૂતેર્ગ્રામણીઃ સ રસાયનમ્ ॥

શીલયેલ્લશુનં શીતે વસન્તે ચ કફોલ્બણઃ ।
ઘનોદયેપિ વાતાર્ત્તઃ સદા વા ગ્રીષ્મલીલયા ।
રક્તપિત્તભવારોગા જાયન્તે રક્તપિત્તિનઃ ॥

માસઃ પરોસ્ય રસકલ્કનિષેવણાય સ્વચ્છન્દમપ્યુપદિશન્તિ વિમર્દકૈસ્તુ ।
ષણ્માસમન્યવિધિના ન તુ શસ્તમાહુઃ પક્ષપ્રયોગમપિ હીનતરં રસોને ॥

સ્રિગ્ધશુદ્ધતનુ શીતમધુરોપસ્કૃતાશયઃ ।
તદુત્તંસાવતંસાભ્યાં ચર્ચિતાનુચરાજિરઃ ॥

તસ્ય કન્દાન્ વસન્તાન્તે હિમવચ્છકદેશજાન્ ।
અપનીતત્વચો રાત્રૌ નિમયેન્મદિરાદિભિઃ ॥

તત્કલ્કસ્વરસં પ્રાતઃ શુચિતાન્તવપીડિતમ્ ।
મદિરાયાઃ સુરૂઢાયાસ્ત્રિભાગેન સમન્વિતમ્ ॥

મદ્યસ્યાન્યસ્ય તક્રસ્ય મસ્તુનઃ કઞ્જિકસ્ય વા ।
તત્કાલ એવ વા યુક્તં યુક્તમાલોચ્ય માત્રયા ॥

તૈલસર્પિર્વસામજ્જક્ષીરમાસરસૈઃ પૃથક્ ।
ક્વાથેન વા યથાવ્યાધિ રસં કેવલમેવ વા ॥

પિબેત્ ગણ્ડૂષમાત્ર પ્રાક્કણ્ઠનાડીવિશુદ્ધયે ।
પ્રતતં સ્વેદનંચાનુ વેદનાયાં પ્રશસ્યતે ॥

શીતામ્બુસેકઃ સહસા વમિમૂર્ચ્છાયયોર્મુખે ।
શેષં પિબેત્ ક્લમાપાયે સ્થિરતાં ગત ઓજસિ ॥

વિદાહપરિહારાય પરં શીતાનુલેપનઃ ।
ધારયેત્સામ્બુકણિકા મુક્તાકર્પૂરમાલિકાઃ ॥

સહિમસલિલગર્ભાશ્ચન્દ્રશુભ્રામૃણાલીઃ કુવલયદલમાલા હારયષ્ટીશ્ચ લોલાઃ ।
સ્તનતટવિનિવિષ્ટાશ્ચારુગાત્ર્યો દધાનાસ્તનુસરસવિલિતા ગાઢમેનં સ્વજેરન્ ॥

નલિનીદલતાલવૃન્તવાતૈઃ પ્રગલદ્વારિલવૈર્જલાર્દ્રયા ચ ।
દયિતાકરપલ્લવૈશ્ચ શીતૈર્ શુનસ્વેદકૃતં ક્લમં હરેયુઃ ॥

કુડવોસ્યપરા માત્રા તદર્દ્ધં કેવલસ્ય તુ ।
પલં પિષ્ટસ્ય તન્મજ્જ્ઞઃ સભક્તં પ્રાક્ચ શીલયેત્ ॥

રસોગ્નિકલ્પો મૃદુનૌજસા હિ ।
સંયુજ્યમાનઃ સહસૈવ તસ્ય ।
દાહાતિસારારતિચિત્તનાશાન્ ।
કુર્યાદતસ્તં ત્વરિતો ન યુઞ્જ્યાત્ ॥

જીર્ણશાલ્યોદ્દનં જીર્ણે શઙ્ખકૃન્દેન્દુપાણ્ડુરમ્ ।
ભુઞ્જીત યૂષૈઃ પયસા રસૈર્વા ધન્વચારિણામ્ ॥

દીપ્તાગ્નિર્મણ્ડકાન્ ખાદેત્ સર્પિપ્ર્મણ્ડોપસેચનાન્ ।
અખણ્ડમણ્ડલેન્દ્વાભાનિણ્ડરીખણ્ડમણ્ડિતાન્ ॥

રાજિકાશુક્તસમ્પર્કવિનિવર્તિતગૌરવૈઃ ।
પિષ્ટકાચૂર્ણધવલૈર્વધ્રૈઃ સૌકરકૈર્યુતાન્ ॥

મદ્યમેકં પિબેત્તત્તુ તૃટ્પ્રબન્ધે જલાન્વિતમ્ ।
ગન્ધમત્તક્વણદલિ પ્રિયાવક્ત્રેન્દુબોધિતમ્ ॥

અમદ્યપો યસ્તુ ફલામ્બુતુક્રમવન્તિસોમં ચ સુગન્ધિ શીતમ્ ।
સૌવીરકં જાઙ્ગલજં રસં વા તુષોદક્વં વા પરિસિક્થિકાં વા ॥

તત્કલ્કં વા સમઘૃતં ઘૃતપાત્રે ખજાહતમ્ ।
સ્થિતં દશાહાદશ્નીયાત્તદ્વદ્વા વસયા સમમ્ ॥

સદ્યઃ પિષ્ટં સર્પિષા સંયુતં વા નિર્યાસેન સ્વેન યુક્તં ચ કામમ્ ।
યુઞ્જીતૈનં પૂર્વકૈરેવ પાનૈઃ કોષ્ણામ્ભોભિર્વૈષ કલ્પોતિવીર્યઃ ॥

રસોનકલ્કઃ સદૃશાજસર્પિઃ ષણ્માસમુર્વ્યામુષિતો નિહન્તિ ।
અભ્યઙ્ગપાનાઞ્જનનસ્યયુક્તો મનોવિકારાન્ વિષમજ્વરં ચ ॥

સમતૈલં સશુક્તં વા યવરાશૌ સમાસ્થિતમ્ ।
વાતરોગાન્ જયેત્ ખાદન્ ઘૃતમાંસોત્તરાશનઃ ॥

તૈલસર્પિર્ગુડસિતાઃ પૃથક્કુર્યાત્તુલાન્મિતાઃ ।
દ્વે તુલે લશુનાચ્છ્રુદ્ધાત્ ત્ર્યૂષણાત્ કુડયત્રયમ્ ॥

પલં ત્વચશ્ચ તચ્શ્લક્ષ્ણં નિહિતં ઘૃતભાજને ।
દ્વે સમે યવમધ્યસ્થં પૂર્વસ્માદધિકં ગુણૈઃ ॥

ક્ષુણ્ણાં ક્ષિપેત્ કન્દતુલાં તક્રસ્ય પલવિંશતૌ ।
ગતે ચ સપ્તરાત્રે તુ તુલાર્દ્ધમસિતાત્તિલાત્ ॥

ધૌતક્ષુણ્ણાત્ પૃથક્ક્ષૌદ્રઘૃતશુણ્ઠીચતુષ્પલમ્ ।
અજાજીચવ્યધાન્યાગ્નિદ્વિકૃષ્ણાગ્રન્થિદીપ્યકાન્ ॥

પલોન્મિતાંશ્ચતુર્જાતાત્ પલમેકં સુચૂર્ણિતમ્ ।
પૃથક્પલાષ્ટકં તૈલાત્ઘૃતાત્ક્ષુણ્ણાચ્ચસર્ષપાત્ ॥

પટૂનિ પઞ્ચ ક્ષારૌ દ્વૌ દદ્યાત્તત્રાક્ષમાનતઃ ।
એકાદશાહં તદ્ધાન્યે સ્થિતમશ્નન્ પ્રગે પ્રગે ।
ગુણાન્રાસાયનાન્સર્વાન્ સ પ્રાપ્નોતિ નિરામયઃ ॥

દ્વિપશ્ચમૂલનિષ્ક્વાથે નલ્વણે લશુનાઢકમ્ ।
પિષ્ટં પર્યુષિતં વર્ષં હન્તિ વાતકફામયાન્ ॥

તત્કન્દકલ્કસ્વરસે ઘૃતતૈલં પૃથક્પચેત્ ।
શીલયેચ્ચ યથાસાત્મ્યં દારુણાનલપીડિતઃ ॥

નવનીતસમાંશં વા ખોદત્તત્કલ્કમર્દિતી ॥

વિકઞ્ચુકપ્રાજ્યરસોનગર્ભાન્ સશૂલ્યમાંસાન્ વિવિધોપદંશાન્ ।
નિમર્દકાન્ વા ઘૃતશુક્તયુક્તાન્ પ્રકામમદ્યાલ્લઘુતુચ્છમશ્નન્ ॥

કુસ્તુમ્બરી જીરકભૃષ્ટમુદ્ગસૌવર્ચલશ્લક્ષ્ણરજોવકીર્ણૈઃ ।
રસોનકન્દાઙ્કુરપત્રચિત્રૈઃ સવ્યઞ્જનૈર્નૈકરસાનુયાતૈઃ ॥

તત્કન્દસિદ્ધાન્ ક્રમશો યૂષક્ષીરરસાન્ પિબેત્ ।
કફપિત્તાનિલાશઙ્કી યથાસ્વૌષધસંસ્કૃતાન્ ॥

કૃશોશ્વગન્ધોદ્ભવચૂર્ણકીર્ણં સન્નસ્વરો યષ્ટિમધૂપધાનમ્ ।
તૈલેન ગુલ્મી ખદિરેણ કુષ્ઠી ખાદેત્ કૃમિઘ્નૈઃ કૃમિમાન્ રસોનમ્ ॥

માંસાદમાંસૈર્યક્ષ્માણમર્શાંસિ કુટજત્વચા ।
હન્તિ સ શ્રેષ્ઠયા મેહકાસશ્વાસવિલમ્બિકાઃ ॥

અન્નસ્વરૂપવિજ્ઞાનાત્ સ્વરૂપમુપલભ્ય ચ ।
યથાયથં પ્રયોગોસ્ય કાર્યસ્તં તં ગદં પ્રતિ ॥

લશુનસ્વરસાત્ પ્રસ્થાન્દ્વાત્રિંશત્તિલતૈલતઃ ।
દ્વાવપેતમલાત્ કિણ્વાદષ્ટૌપિષ્ટાચ્ચષડ્યવાત્ ॥

મેષશૃઙ્ગીભવાત્ ક્વાથાદ્રોણં પૂતાચ્ચ શીતલાત્ ।
સ્નેહપાત્રે તદૈકધ્યં નિદધ્યાચ્ચ શુચૌ દૃઢે ॥

ક્રમાત્તત્ર પુનર્દદ્યાત્ પિષ્ટં પ્રસ્થચતુષ્ટયમ્ ।
પક્ષાત્પરમિયં પેયા સુરા વાતવિકારિભિઃ ॥

ત્રિરાત્રમુષિતાં ધેનું લશુનં ખાદયેત્તતઃ ।
ક્ષીરદધ્યાજ્યમથિતં બ્રાહ્મણસ્યાપિ શસ્યતે ॥

પિત્તરક્તવિનિર્મુક્તસમસ્તાવરણાવૃતે ।
શુદ્ધે વા વિદ્યતે વાયૌ ન દ્રવ્યં લશુનાત્પરમ્ ॥

સુખાત્મનાં વિશેષેણ પ્રયોજ્યો લશુનાસવઃ ।
નારદેનોદ્ધવસ્યૈષ વાતભગ્નસ્ય કલ્પિતઃ ॥

આમામ્બુપાનેક્ષુવિકારમત્સ્યયાનાધ્વવાતાતપભાષ્યચિન્તાઃ ।
સ્વપ્નં દિવા જાગરણં નિશાસુ પિષ્ટં વ્યવાયં દધિ ચાત્ર નેચ્છેત્ ॥

સ્નેહકલ્પવિધાનેન સ્નેહયુક્તં પ્રયોજયેત્ ।
લશુનં સ્નેહસંયોગાત્ ગરીયાન્ જાયતે હિ સઃ ॥

પિત્તકોપભયાદન્તે યુઞ્જ્યાન્મૃદુવિએચનમ્ ।
રસાયનગુણાનેવં પરિપૂર્ણાન્ સમશ્નુતે ॥

પ્રિયામ્બુગુડદુગ્ધસ્ય માંસમદ્યામ્લવિદ્વિષઃ ।
અતિતિક્ષોરજીર્ણં ચ રસોનો વ્યાપદે ધ્રુવમ્ ॥

પાણ્ડૂદરોરક્ષતશોફતૃષ્ણાપાનાત્યયચ્છર્દિવિષવ્રણેષુ ।
પૈત્તે વિકારેક્ષિગદેતિસારે ક્ષામે શરીરે ચ સ વર્જનીયઃ ॥

શીલિત એષ કરોતિ દુરાપં વહ્નિશરીરબલં સમમેવ ।
વઙ્મતિરૂપગુણાઢ્યસુતેપ્સોઃ સ્ત્રીપુરુષસ્ય ચ બીજવિશુદ્ધિમ્ ॥

અમૃતકણસમુત્થં યો રસોનં રસોનં વિધિયુતમિતિખાદેચ્છીતકાલે સદૈવ ।
સ નયતિ શતજીવી સ્ત્રીસહાયો જરાન્તં કનકરુચિરવર્ણો નીરુજસ્તુષ્ટિજુષ્ટઃ ॥

રસોનાનન્તરં વાયોઃ પલાણ્ડુઃ પરમૌષધમ્ ।
સાક્ષાદિવસ્થિતં યત્ર શકાધિપતિજીવિતમ્ ॥

યસ્યોપયોગેન શકાઙ્ગનાનાં લાવણ્યસારાદિવિનિર્મિતાનામ્ ।
કપોલકાન્ત્યા વિજિતઃ શશાઙ્કો રસાતલં ગચ્છતિ નિર્વિદેવ ॥

સ્નિગ્ધાઙ્ગત્વં ગૌરતા કાન્તિમત્તા વનેર્દીપ્તિર્વર્ષ્મપુષ્ટિર્વૃષત્વમ્ ।
સમ્પ્રાપ્યન્તે યન્ત્રણોદ્વેગમુક્તૈઃ ર્યસ્યાભ્યાસાદ્ધારિ દીર્ઘં સુખં ચ ॥

અપ્યાહારે શીલિતો દીર્ઘારાત્રં બલ્યશ્ચક્ષુષ્યસ્તર્પણઃ સ્થૈર્યકારી ।
તૈસ્તૈર્યોગૈર્યોજિતોયં પલાણ્ડુસ્તાંસ્તાનાતઙ્કાન્ મેહિનામુચ્છિનત્તિ ॥

રસં રસોનવત્તસ્ય પીત્વાશ્નીયાત્તથૈવ ચ ।
સબીજપૂરસ્વરસમદિરામધુશીધુપઃ ॥

મરકતમણિનીલં નાલમસ્યાતિબાલં પરિણતશશિગૌરં યચ્ચ બીજં સુપિષ્ટમ્ ।
સસુરસસુમુખાભ્યાં પ્રાજ્યમાંસં સશુક્તં મૃદુધવલસુવૃત્તૈર્મણ્ડકૈરાત્તમૂર્તિમ્ ॥

વહુશઃશોભિતં શુભ્રૈઃ શશાઙ્કશકલોપમૈઃ ।
ઘારિકેણ્ડરિકાવલ્લૈઃ ક્ષીરોદાવયવૈરિવ ॥

યવમુદ્ગમાષગોધૂમ બહુવિધ વિકારકલ્પિતાન્ ભક્ષ્યાન્ ।
કામ્બલિકરાગષાડવસટ્ટકખલકાન્ સફલસારાન્ ॥

પટુસુરભિમધુરગન્ધાન્ ધવલાક્ષકધવલબહુલરસાન્ ।
ખર્જૂરદાડિમસિતાદ્રાક્ષાપાનાનુપોભ્યસ્યેત્ ॥

લભતે બલવર્ણૌજોવીર્યસ્વરસૌમનસ્યતેજાંસિ ।
ક્ષીણશકૃદ્રુધિરોપિ ચ રસોનવત્તદ્રસં પીત્વા ॥

સુરાસુરૈઃક્ષીરસમુદ્રમન્થે ગતાસ્તટાન્ યે ઽમૃતવિપ્રુષઃ પુરા ।
બબૂવ તેભ્યઃ કિલ કુક્કુટી યયા વ્રજન્તિ દેવત્વમિવાદ્ય માનુષાઃ ॥

કુક્કુટાણ્ડનિભૈઃ કન્દૈઃ કિઞ્ચિત્ કટુકપિચ્છિલૈઃ ।
સ્નિગ્ધૈર્મરકતચ્છાયૈઃ ખર્જૂરસદૃશૈચ્છદૈઃ ॥

નિસ્વિલરોગહરાપિ વિશેષતો જયતિ દારુણમપ્યનિલામયમ્ ।
ગુદજગુલ્મતમોવિષનાશિની જનયતિ સ્થિરતાં વપુષઃ પરામ્ ॥

કુટીં પ્રવિશ્યતત્કન્દાન્ ભક્ષયેત્ઘૃતભર્જિતાન્ ।
પયોનુપાનં ધારોષ્ણં તત્રેષ્ટમસનામ્બુ વા ॥

તન્માત્રવૃત્તિસ્તુભવેદ્દશાહં વિંશત્યહં સ્વાદુભુગપ્રમાદી ।
જત્રૂર્ધ્વકોષ્ઠત્રિકસન્ધિવાતપાણ્ડવામયાર્શસ્તિમિરાણિ જિત્વા ॥

વલીપલિતનિર્મુક્તઃ સ્થિરકેશદ્વિજશ્રુતિઃ ।
મેધામતિસ્મૃતિયુતો જીવેદ્વર્ષશતદ્વયમ્ ॥

આપૂર્યમાણચન્દ્રપ્રતિપદમારભ્યવર્ધયેત્કન્દમ્ ।
એકૈકં ઘૃતભૃષ્ટં પ્રાગ્ભક્તં પથ્યભુક્ખાદેત્ ॥

ભુઞ્જીતાલ્પતરં દિનાર્દિતમૃષિઃ પક્ષક્ષયે ભક્ષયન્ ક્ષીરં બીજકવારિ તક્રમથવા પીત્વા સ્થિતિં કલ્પયેત્ ।
માંસં પ્રાશ્ય તથા નખદ્વિજકચઃ શીર્ણોત્થિતૈઃ કાન્તિમાન્ જીવત્યબ્દશતત્રયં ધૃતિમતિસ્મૃત્યાદિભિર્ભૂષિતઃ ॥

ક્ષીરેણ કન્દચૂર્ણં પિબન્યવાગૂં ચ પરિણતે માસમ્ ।
લવણસ્નેહવિનાં દૃઢદૃગ્જીવેચ્છરદ્દ્વિશતમ્ ॥

તિમિરં ક્ષૌદ્રઘૃતાભ્યાં પથ્યભુજસ્તદ્રજો જયેન્માસાત્ ।
કન્દત્રયં ચ ભૃષ્ટં ઘૃતેશ્નતો ભક્ષિતં વાતાન્ ॥

તત્કન્દસૂક્ષ્મરજસા ત્રિભાગગોધૂમચૂર્ણમિશ્રેણ ।
પયસા પક્ત્વા ખાદેત્ ઘૃતપૂરાનાન્ત્રવૃદ્ધિહરાન્ ॥

ત્રીન્ કન્દકાંશ્ચ નિશિ ભક્ષયતાજ્યભૃષ્ટાન્ ધાત્રીફલામ્બુ સસિતં ચહ્ગલીપયો વા ।
પેયં દૃગામયજયાય નિષેવિતવ્યા કામં ચ રોગશમમાત્રફલાર્થિભિઃ સા ॥

ક્ષીરાન્વિતા મૂલકતુલ્યકન્દા સપ્તાષ્ટપત્રાસિતરક્તકાણ્ડા ।
વિભર્ત્તિ યા પલ્લવમબ્દશબ્દાત્ સા કઞ્ચુકી શ્વેતવપુર્વરેણ્યા ॥

આષાઢે કાર્તિકે વાત્તં તત્કન્દં શીતલં સ્થિતમ્ ।
અઙ્ગુષ્ઠપર્વદ્વયસં પિષ્ટં ક્ષીરપલાષ્ટકે ॥

કુટીપ્રવેશસ્તં પીત્વા ક્ષીરમેવ પિબેદનુ ।
ક્ષીરમેવ ચ જીર્ણેપિ પેયાં વા સ્નેહભર્જિતામ્ ॥

કિઞ્ચિદુષ્ણામલવણાં સ્પૃશેદુષ્ણામ્બુ નો હિમમ્ ।
એકેન સપ્તરાત્રેણ કુષ્ઠાન્યેવં નિયચ્છતિ ॥

સર્વવ્યાધીન્ દ્વિતીયેન તૃતીયેન તુ સર્પવત્ ।
ત્યક્ત્વા ત્વચં તતો જીર્ણાં કેશદન્તનખાનપિ ।
ધીમેધારૂપવાન્ જીવેત્ પઞ્ચવર્ષશતાનિ ચ ॥

કઞ્ચુકીકન્દચૂર્ણં વા સ્વેન ક્ષીરેણ ભાવિતમ્ ।
ગોક્ષીરકુડવે ન્યતં કર્ષં ખણ્ડપલાન્વિતમ્ ।
પીતં સર્વાભયાન્ હન્તિ નખકેશસ્થિતાનપિ ॥

પીતતત્સ્વરસં ચૂર્ણં તસ્યા મધુઘૃતાન્વિતમ્ ।
ખાદન્હિતાશી સપ્તાહં ત્વગ્દોષાંસ્તિમિરં જયેત્ ॥

વિડઙ્ગતાપ્યત્રિફલાલોહકઞ્ચુકિજં રજઃ ।
સપ્તરાત્રત્રયં લિહ્યાન્મધુના સંયતેન્દ્રિયઃ ॥

ક્ષીરેણ ભોજનં જીર્ણે શાલેર્લાબરસેન વા ।
તથાસ્ય કાચત્યિમિરે સુકૃચ્છ્રાઃ શિરસો ગદાઃ ॥

મેધાવિનઃ પ્રણશ્યન્તિ ગાત્રં સુપ્તં ચ બુધ્યતે ।
એષ સપ્તામૃતશ્ચૂર્ણઃ સર્વવ્યાધિષુ પૂજિતઃ ॥

પલં ચૂર્ણસ્ય કઞ્ચુક્યાઃ ક્ષીરપ્રસ્થે સમાવપેત્ ।
સ્નેહં દધ્નસ્તતો લિહ્યાજ્જિતાત્મા સસિતામધુ ॥

શાલેરન્નં પયઃ પાનં માસમેવં પ્રયોજયેત્ ।
ચતુર્ગુણઃ પરીહારઃ શોષશાબ્દસમદ્યુતિઃ ।
શતાનિ પઞ્ચ વર્ષાણાં જીવેદ્દેવ ઇવોર્જિતઃ ॥

પચેત્ પલાનિ દ્રોણેપાં કઞ્ચુક્યાઃ પઞ્ચવિંશતિઃ ।
અષ્ટાંશશિષ્ટે તુ ઘૃતાત્ પ્રસ્થં ક્ષીરસમં પચેત્ ॥

શઙ્ખપુષ્પીવચાકુષ્ઠત્રિવૃતામરદારુભિઃ ।
વરાયષ્ટીસિતાદ્રાક્ષામહિષાક્ષૈઃ પલાંશિકૈઃ ॥

યુક્તૈઃ કમલકિઞ્જલ્કત્રિપલેન હિમે ઽત્ર ચ ।
ક્ષૌદ્રાચ્ચતુષ્પલં દદ્યાદેતન્મર્ત્યામૃતાહ્વયમ્ ।
ચક્ષુષ્યં બૃંહણં મેધ્યં વર્ણ્યં વર્ષશતપ્રદમ્ ॥

પચેત્પલાનિ કઞ્ચુક્યાસ્ત્રીણિ લોહાત્સુચૂર્ણિતાત્ ।
પલાશબીજાચ્ચત્વારિ દશ દ્વે ચ ફલત્રયાત્ ॥

અષ્ટાદશ શતાવર્યા બીજકસ્યૈકાવિંશતિઃ ।
જીવન્ત્યાઃ ષોડશૈકધ્યં પૌર્ણમાસ્યાં વિપાચયેત્ ॥

વહે ઽપાં પાદશેષે ચ પૃથગર્દ્ધાઢકેન ચ ।
પચેત્ કાઞ્જિકમસ્તુભ્યાં ઘૃતપ્રસ્થં પિચૂન્મિતૈઃ ॥

શતાહ્વારુષ્કરવચાકુષ્ઠૈલાબિડહિઙ્ગુભિઃ ।
સૌવર્ચલાન્વિતૈઃ પદ્મકેસરાચ્ચ ત્રિભિઃ પલૈઃ ॥

પઞ્ચભિઃ પદ્મબીજાનાં પદ્મદ્વાદશકેન ચ ।
એતત્ સોમામૃતં પીત્વા યસ્સોમો ઽદ્યાપિ રાજતે ॥

ઇદમુપયુજ્ય સર્પિરતિવીર્યમુદારગુણં ભવતિ સુવાક્સુધીઃ સુદૃઢસુબલઃ સુભગઃ ।
ગ્રહમરકોપસર્ગવિષભીતિભિરધૃષ્યવપુર્વિજિતજરાજ્વરો નયતિ વર્ષશતદ્વિતયમ્ ॥

દાનવેન્દ્ર વિજિતાન્ પુરા સુરાન્ ભ્રષ્ટકાન્તિધૃતિધર્યતેજસઃ ।
વીક્ષ્ય વિષ્ણુરમૃતં કિલાસૃજત્ ગુગ્ગુલું બલવપુર્જયપ્રદમ્ ॥

અદ્યાપ્યતઃ સુરગણાઃ કિલ ધૂપમુખ્યાન્ હિત્વા વરાગરુતુરુષ્કહિમેન્દુદર્પાન્ ।
નિર્દહ્યમાનવપુષ્ષો ઽપિ શિખાં પિબન્તો ગન્ધેન યસ્ય મુદિતા દધતિ પ્રસાદમ્ ॥

સ યોગવાહી સ શિવઃ સ સાર્વઃ સર્વર્તુસેવ્યઃ સુખશીલનીયઃ ।
હન્તા જરાપાપ્મમલામયાનાં કર્તાગ્નિમેધાસ્મૃતિપાટવાનામ્ ॥

ગન્ધોત્કટઃ સ દાહે સ્નિગ્ધદ્રવપિચ્છિલો વિગતશલ્યઃ ।
મહિષાક્ષઃ પુષ્પરાગ સ્ફટિકાસિતનીરદચ્છાયઃ ॥

યઃ પદ્મરાગરાગો યઃ કનકચ્છેદપાટલો યો વા ।
જયતીન્દ્રનીલમમલં ભગ્નોપ્યન્તિકાન્તિમત્વેન ॥

આત્રેયમુનિગીતશ્ચ મન્ત્રોયં કર્મસિદ્ધિકૃત્ ।
ભગવાન્ પુણ્ડરીકાક્ષો દેવાશ્ચ સપુરન્દરાઃ ॥

જરામરણદુઃખેભ્યો યથા તેગ્યુત્થિતાઃ સુરાઃ ।
ઉપયોક્તુસ્તથૈવાસ્ય ભવ ત્વં હિ મહાબલ ॥

પઞ્ચમૂલસ્ય મહતઃ ક્વાથેન હિતભોજિના ।
ગુગ્ગુલુઃ શીલિતો હન્તિ સર્વાન્ વાતકફામયાન્ ॥

લઘીયસોપિ તદ્વચ્ચ સુખોષ્ણેન જલેન વા ।
મસ્તુધાન્યામ્લમદ્યૈર્વા વચાદેઃ સલિલેન વા ॥

વરણાદેસ્તુ બાધિર્યદન્તકર્ણશિરોરુજઃ ।
સ્વરભેદોદરશ્વાસવર્ધ્માન્તર્ગુલ્મવિદ્રધીન્ ॥

વાતપિત્તાસ્રરોગેષુ બૃંહણાર્થિનિ ચેષ્યતે ।
ક્વાથેન વાજિગન્ધાયા જીવનીયગણસ્ય વા ॥

ક્વાથેનોત્પલમૃદ્વીકારક્તચન્દનજન્મના ।
વાતપિત્તં નિહન્ત્યેષ પદ્મકાદિગણસ્ય વા ॥

ચવ્યકુષ્ઠવિડઙ્ગાનાં યાન્યા નાગરસ્ય વા ।
પ્રસારિણ્યાશ્ચ તોયેન ગુગ્ગુલુઃ કફવાતજિત્ ॥

ત્ર્યૂષણાગ્નિઘનવેલ્લવરાભિર્ભક્ષયન્ સમઘૃતં મહિષાક્ષમ્ ।
આશુ હન્તિ કફમારુતમેદોદોષજાન્ બલવતોપિ વિકારાન્ ॥

પટોલનિમ્બત્રિફલાગુડૂચી ગાયત્રિરાત્રિદ્વયબીજકાનામ્ ।
ક્વાથૈઃ પૃથક્પથ્યપરસ્ય હન્તિ માસેન ઘોરાન્ કફપિત્તરોગાન્ ॥

વિશેષાચ્છોફવીસર્પદુષ્ટવ્રણભગન્દરાન્ ।
શુક્રાર્તવમનોદોષપ્રમેહશ્વિત્રપાણ્ડુતાઃ ॥

પટોલારિષ્ટીર્નયૂહપિષ્ટસ્તુલ્યરસાઞ્જનઃ ।
ગલગોગાપચીવ્યઙ્ગગ્રન્થિસ્થૌલ્યકૃમિપ્રણુત્ ॥

શિલાજતુસમઃપીતઃ પયસા વાતશોણિતમ્ ।
નિવર્તયત્યતિબલં ક્ષીરમાંસઘૃતાશિનઃ ॥

રસેન પયસા મૂત્રૈર્વાતપિત્તકફાપહઃ ।
બ્રાહ્મીમણ્ડૂકશઙ્ખાનાં પૃથઙ્મેધાદિકૃદ્રસૈઃ ॥

માગધિકાગ્નિકલિઙ્ગબિડગૈર્બિલ્વધૃતૈઃ સવરાપલષટ્કૈઃ ।
ગુગ્ગુલુના સદૃશેન સમેતૈઃ ક્ષૌદ્રયુતૈઃ સકલામયનાશઃ ॥

પિબેત્ પલશતં યોસ્ય વિધિના નિયતો યતિઃ ।
નાકાલમૃત્યોર્ન વ્યાધેર્ન તસ્ય જરસો ભયમ્ ॥

કલ્પયેદૌષધૈઃ સ્વૈ સ્વૈર્વ્યાધિષુ વ્યાધિનાશનૈઃ ॥

શિલાજતુવિધાનં ચ ગુગ્ગુલોઃ સર્વમિષ્યતે ॥

ગુણનિધિરપિકુર્યાત્ સોતિમાત્રોપયુક્તસ્તિમિરવદનશોષક્લબિતાકાર્શ્યમોહાન્ ।
શમલશિથિલભાવં દેહરૌક્ષ્યં ચ તસ્માદ્રજનિચરનિષેવીસ્ય્યાન્ન રોગેષ્વમીષુ ॥

ગ્રીષ્મેર્કતપ્તા ગિરયો જતુતુલ્યં વમન્તિ યત્ ।
હેમાદિષટ્ધાતુરસં પ્રોચ્યતે તચ્છિલાજતુ ॥

સર્વદોષપ્રશમનં સર્વરોગવિનાશનમ્ ।
શિલાભ્યો યસ્ય યજ્જાતં ધાતોસ્તત્તદ્ગુણં વદેત્ ॥

સર્વં ચ તિક્તકટુકં નાત્યુષ્ણં કટુ પાકતઃ ।
છેદનં ચ વિશેષેણ લૌહં તત્ર પ્રશસ્યતે ॥

ગોમૂત્રગન્ધિ કૃષ્ણં ગુગ્ગુલ્વાભં વિશર્કરં મૃત્સ્નમ્ ।
સ્નિગ્ધમનમ્લકષાયં મ્દૃઉ ગુરુ ચ શિલાજતુ શ્રેષ્ઠમ્ ॥

રાસ્નાદશમૂલબલા પુનર્નવૈરણ્ડશુણ્ઠિમધુકાનામ્ ।
ક્વાથેન ભાવિતં તદ્વિશેષતો વાતરોગઘ્નમ્ ॥

દ્રાક્ષાભીરુપટોલત્રાયન્તિગુડૂચિજીવનીયાનામ્ ।
નિર્યૂહેણ સુભિન્નં શસ્તં પિત્તામયે સુતરામ્ ॥

ક્રિમિજિદ્વચાફલત્રય કરઞ્જઘનમુખ્યપઞ્ચમૂલાનામ્ ।
સહપઞ્ચકોલકાનાં ક્વાથેન કફામયે ભાવ્યમ્ ॥

લઘુપઞ્ચમૂલશુણ્ઠી દ્રાક્ષાકાશ્મર્યવાજિગન્ધાનામ્ ।
સગુડૂચિશરબલાનાં રસેન પિત્તાનિલગદેષુ ॥

ઘનકુષ્ઠવચાત્રિફલા સુરદારુવિડઙ્ગપઞ્ચકોલાનામ્ ।
રજનીમરિચાતિવિષા યુક્તાનાં વાતકફજેષુ ॥

પાઠાપટોલનિમ્બત્રિફલાઘનકુટજસપ્તપર્ણાનામ્ ।
ત્રાયન્ત્યમૃતાતિવિષાસહિતાનાં પિત્તકફજેષુ ॥

નિચયે ઽપિદોષબલતો યોગાનેતાન્ વિકલ્પ્ય યુજ્જીત ।
વિવિધગણસઙ્ગ્રહોક્તૈસ્તૈસ્તૈશ્ચ ગણૈર્ગિરેસ્સારમ્ ॥

વ્યાધિવ્યાધિતસાત્મ્યં સમનુસરન્ ભાવયેદયઃ પાત્રે ।
પ્રાક્કેવલજલધૌતં શુષ્કં ક્વાથૈસ્તતો ભાવ્યમ્ ॥

સમગિરિજમષ્ટગુણિતે નિષ્ક્કાથ્યં ભાવનૌષધં તોયે ।
તન્નિર્યૂહે ઽષ્ટાંશે પૂતોષ્ણે પ્રક્ષિપેત્ ગિરિજમ્ ॥

તત્ સમરસતાં યાતં સંશુષ્કં પ્રક્ષિપેદ્રસે ભૂયઃ ।
સ્વૈસ્વૈરેવં ક્વાથૈર્ભાવ્યં વારાન્ ભવેત્ સપ્ત ॥

અથ સ્નિગ્ધસ્ય શુદ્ધસ્ય ઘૃતં તિક્તકસાધિતમ્ ।
ત્ર્યહં યુઞ્જીત ગિરિજમેકૈકેન તથા ત્ર્યહમ્ ॥

ફલત્રયસ્ય યૂષેણ પટોલ્યા મધુકસ્ય ચ ।
યોગયોગ્યં તતસ્તસ્ય કાલાપેક્ષં પ્રયોજયેત્ ॥

શિલાજમેવં દેહસ્ય ભવત્યત્યુપકારકમ્ ।
ગુણાન્ સમગ્રાન્ કુરુતે સહસા વ્યાપદશ્ચ ન ॥

એકત્રિસપ્તસપ્તાહં કર્ષમર્દ્ધપલં પલમ્ ।
હીનમધ્યોત્તમો યોગઃ શિલાજસ્ય ક્રમાન્મતઃ ॥

સંસ્કૃતં સંસ્કૃતે દેહે પ્રયુક્તં ગિરિજાહ્વયમ્ ।
યુક્તં વ્યસ્તૈઃ સમસ્તૈર્વા તામ્રાયોરૂપ્યહેમભિઃ ॥

ક્ષીરેણાલોડિતં કુર્યાચ્છીઘ્રં રાસાયનં ફલમ્ ।
હન્યાદ્રોગાનશેષાંશ્ચ જીર્ણે હિતમિતાશિનઃ ॥

વ્યાયામાતપમારુતચેતઃસન્તાપગુરુવિદાહ્યાદિ ।
ઉપયોગાદપિ પરતો દ્વિગુણં પરિવર્જયેત્ કાલમ્ ॥

કુલત્થાન્ કાકમાચીં ચ કપોતાંશ્ચ સદા ત્યજેત્ ।
પિબેન્માહેન્દ્રમુદકં કૌપં પ્રાસ્રવણામ્બુ વા ॥

જ્વરી જ્વરઘ્નામ્બુદપર્પટાદેઃ ક્વાથેન રક્તી મધુયષ્ટિકાયાઃ ।
શોષી સરૈઃ ક્રવ્યભુગામિષોત્થૈર્માયુરમાંસૈઃ પયસા ચ કાર્શ્યે ॥

મધ્વમ્બુના મેદસિ સમ્પ્રવૃદ્ધે ક્ષીરેણ પયાકુલબુદ્ધિસત્વઃ ।
પાણ્ડ્વામયાર્ત્તાવુદરે સશોફે પિબેચ્છિલાજં મહિષીજલેન ॥

અશ્મ વીરતરાદ્યેન કુષ્ઠં ખદિરવારિણા ।
વિષં વિષઘ્નૈરગદૈર્હન્ત્યેવં તદ્યથામયમ્ ॥

શૈલજત્રિકટુક્ષૌદ્રક્ષૌદ્રધાતૂન્ નિષેવતે ।
ક્ષીરૌદનાશી યો જીર્ણે યક્ષ્મણા ન સ બાધ્યતે ॥

સુભાવિતાત્સારગણૈસ્તુલાં પીત્વા શિલોદ્ભવાત્ ।
સારાંબુનૈવ ભુઞ્જાનઃ શાલિં જાઙ્ગલજૈ રસૈઃ ॥

વ્યપોહ્ય મધુમેહાખ્યમન્તકં રોગસઙ્કરમ્ ।
વપુર્વર્ણબલોપેતઃ શતં જીવત્યનામયઃ ॥

શિલાહ્વાત્ ષોડશપલં ત્રિસ્ત્રિરેકત્ર ભાવયેત્ ।
વરાયા દશમૂલસ્ય ગુડૂચ્યાઃ કર્કશસ્ય ચ ॥

બલાયા મધુયષ્ટ્યાશ્ચ રસે ગવ્યે ચ વારિણિ ।
ક્ષીરે સકૃત્ક્રમેણૈવં સપ્તકૃત્વસ્તથા પુનઃ ॥

કાકોલિયુગ્મઘનપુષ્કરવહ્નિરાસ્ના મેદાયુગર્દ્ધિચવિકાગજપિપ્પલીનામ્ ।
પાઠાદ્વિજીવકનિકુમ્ભવિદારિયુગ્મ વીરાવરીમધુફલાંશુમતીદ્વયાનામ્ ॥

પલિકાનામબ્દ્રોણે સિદ્ધાનાં પાદશેષિતે ક્વાથે ।
ભાવિતમિત્થં ગિરિજં દ્વિપલૈશ્ચૂર્ણીકૃતૈર્યુઞ્જ્યાત્ ॥

કર્કટશૃઙ્ગીધાત્રીવ્યોષૈસ્તાલીસપત્રકુડબેન ।
ચૂર્ણપલેન વિદાર્યાસ્ત્વક્ષીર્યાઃ કર્ષયુગ્મેન ॥

દ્વિપલેન ચતુર્જાતાત્તૈલ ઘૃતક્ષૌદ્રશર્કરાભિશ્ચ ।
દ્વિપલાદ્દ્વિગુણાભિઃ કાર્યા ગુટિકાસ્તતોક્ષસમાઃ ॥

તાઃ શુષ્કા નવકુમ્ભે જાતીપુષ્પાધિવાસિતે સ્થાપ્યાઃ ।
તાસામેકાં ખાદેત્ પ્રતિદિનમનુપાનમત્રેષ્ટમ્ ॥

ક્ષીરરસદાડિમામ્ભો માર્દ્વીકસુરાસવાન્યતમમ્ ।
જીર્ણેન્નં લઘુ ભોજ્યં યૂષપયઃપિશિતનિર્યૂહૈઃ ॥

સપ્તાહમાત્રમેવં સર્વાન્નીનઃ ક્રમાત્ ભવેત્ પરતઃ ।
ભક્તસ્યાન્તે પ્રાગ્વા ગુટિકા ન વિરુધ્યતે સૈષા ॥

નિરપાયા ભૂરિફલા પરિહારસુખોપયોજિતા જયતિ ।
પ્રબલમપિ વાતશોણિતમૂરુસ્તમ્ભં જ્વરં દીર્ઘમ્ ॥

ભગમૂત્રશુક્રદોષપ્લીહયકૃદ્રક્તપાણ્ડુહૃદ્રોગાન્ ।
વર્ધ્મવમિગુલ્મપીનસહિધ્માકાસારુચિશ્વાસાન્ ॥

વિદ્રધિમુદરં કુષ્ઠં શ્વિત્રં જાડ્યં ક્ષયં મદં મૂર્ચ્છામ્ ।
ઉન્માદમપસ્મારં મુખનેત્રશિરોગદાંસ્તાંતાન્ ॥

આનાહમતીસારં હલીમકં કામલાગ્રહણિરોગાન્ ।
ગ્રન્થ્યર્બુદાન્ સપિટકાન્ ભગન્દરં ગણ્ડમાલાં ચ ॥

અતિકાર્શ્યમતિસ્થૌલ્યં સ્વેદમથશ્લીપદં ગુદે કીલાન્ ।
દંષ્ટ્રાવિષં સમૂલં ગરપ્રયોગાન્ સુઘોરાંશ્ચ ॥

અભિચારમરાતિકૃતં દુઃસ્વપ્નં ભૌતિકીં તથા બાધામ્ ।
પાપ્માલક્ષ્મીં ચેયં ગુટિકા શમયેચ્છિવા નામ્ના ॥

વૃષ્યાયુષ્યા ધન્યા કાન્તિયશઃશ્રીવિબોધિની મેધ્યા ।
કુરુતે નૃપવલ્લભતાં જયં વિવાદે ચ વક્ત્રસ્થા ॥

જિતખલતિવલીપલિતા જીવયતિ સુખં શતદ્વયં શરદામ્ ।
વર્ષદ્વયપ્રયોગાદ્વર્ષશતચતુષ્ટયં જીવેત્ ॥

ન સોસ્તિરોગો ભુવિ સાધ્યરૂપો જત્વશ્મજં યં ન જયેત્ પ્રસહ્ય ।
તત્કાલયોગૈર્વિધિવત્પ્રયુક્તૈઃ સ્વસ્થસ્ય ચોર્જાં વિપુલાં દધાતિ ॥

અમરમન્દિરમન્દરસમ્ભવાચ્છતપલં ગિરિજાદુપયોજય ।
યદિ જરામયદુઃખવિવર્જિતાં સુચિરમિચ્છસિ જીવિતસન્તતિમ્ ॥

દશગુણમુપયુઙ્ક્તે યઃ શતં શૈલજાતાલ્લઘુહિતમિતભોજી વર્જયન્ વર્જનીયાન્ ।
સતતસમનુષક્તાન્ વર્જિતાન્ વૈદ્યવૃન્દૈર્વિધમતિ સગદૌઘાન્ નેક્ષતે ચાયુષોન્તમ્ ॥

સમુદ્વભૂવામૃતમન્થનોત્થઃ સ્વેદઃ શિલાભ્યો ઽમૃતવાન્ ગિરેઃ પ્રાક્ ।
યો મન્દરસ્યાત્મભુવા હિતાય ન્યસ્તઃ સ શૈલેષુ શિલાજરૂપી ॥

સુવર્ણશૈલપ્રભવો વિષ્ણુના કાઞ્ચનો રસઃ ।
તાપી કિરાતચીનેષુ યવનેષુ ચ નિર્મિતઃ ॥

તાપ્યાં સૂર્યાંશુસન્તપ્તો માધવે માસિ દૃશ્યતે ।
મધુરઃ કાઞ્ચનાભાસઃ સામ્લો રજતસન્નિભઃ ॥

કિંચિત્ કષાય ઉભયઃ શીતઃ પાકે કટુર્લઘુઃ ।
શિલાનિર્યાસવચ્ચાત્ર કુલત્થાદીન્ પરિત્યજેત્ ॥

ન તન્નિષેવી જરસાભિભૃયતે ન પન્નગૈર્નાપિ ગરૈર્ન વૃશ્ચિકૈઃ ।
ન પાણ્ડુમેહજ્વરશોફયક્ષ્મભિર્ન કણ્ઠનેત્રશ્રવણત્વગામયૈઃ ॥

સોદશ્વિત્કો માક્ષિકધાતુઃ સઘૃતો વા સક્ષૌદ્રો વા ક્ષૌદ્રઘૃતાભ્યાં સહિતો વા ।
સામ્ભસ્કો વા તૈલયુતો વા વિનિહન્તા ત્વગ્દોષાણાં સર્વવિષાણાં સગરાણામ્ ॥

અક્ષદ્રાક્ષાયોમલમુસ્તામલકાનાં સવ્યોષાણાં પર્વતનિર્યાસયુતાનામ્ ।
દત્વા તુલ્યં માક્ષિકધાતું મધુમિશ્રં લિહ્યાત્પાણ્ડુવ્યાધ્યભિભૂતઃ શિવમિચ્છન્ ॥

અંશઃ શુણ્ઠ્યા લોહમલાંશો બદરાંશઃ પિપ્પલ્યંશો માક્ષિકધાતુર્દ્વિગુણાંશઃ ।
ક્ષૌદ્રં કામં કૃષ્ણતિલાનામપિ ચાંશઃ શ્રેષ્ઠા પિણ્ડી પાણ્ડુવિકારશ્વયથુઘ્ની ॥

સાયશ્ચૂર્ણં માક્ષિકધાતું મધુમિશ્રં વ્યોષોપેતં પર્વતનિર્યાસસમેતમ્ ।
ક્ષીરાહારો યો ઽવલિહાનઃ પ્રયતાત્મા કૃત્યુદ્વારં શોષમપોહત્યચિરેણ ॥

લોહં સર્પિર્માક્ષિકધાતુર્મધુમાત્રા ધાત્રીચૂર્ણં કે સરમમ્બુપ્રભવાનામ્ ।
યોગઃ કુર્યાદેષ સિતાભાગવિમિશ્રશ્ચક્ષુર્ઘ્રાણશ્રોત્રરસજ્ઞાનવિબોધમ્ ॥

કૃત્યૈકસ્થં માક્ષિકધાતું ત્રિફલાં ચ ભ્રાષ્ટ્રે પક્ત્વા યે સહવિષ્કં વિલિહન્તિ ।
પથ્યાદાસ્તાન્ વાર્ધકદોષા ન ભજન્તે માતુર્દોષાઃ સ્તન્યનિવૃત્તાનિવ વાલાન્ ॥

સમશ્નતો માક્ષિકધાતુચૂર્ણં સર્પિર્મધુભ્યાં ત્રિફલારજશ્ચ ।
શનૈઃ શનૈર્યાતિ જરા વિનાશં પ્રત્યન્તવાસાદિવ લોકયાત્રા ॥

ત્રિકોણકાણ્ડા સુબહુપ્રતાના ફલેષુ પીતા કુસુમેષુ રક્તા ।
પત્રૈઃસદુગ્ધૈર્મૃદુરોમવદ્ભિસ્તામ્બૂલતુલ્યૈર્ઘનકન્દમૂલા ॥

પવનવિવસ્વદંશુવનિતાદિષુકામચરા વિવિધમનઃશરીરગદવૃન્દનિવૃત્તિકરી ।
ભુવિ પરમૌષધિર્મહિષવલ્લરીતિ પ્રથિતા ક્વચિદપિ વૃદ્ધદારક ઇયત્વપિ વેલ્લરિકા ॥

વસન્તે સઙ્ગૃહીતાનાં શોષિતાનામનાતપે ।
વૃદ્ધદારકમૂલાનાં તુલાં સંચૂર્ણ્યં સર્પિષા ॥

આપ્લાવ્ય ઘૃતપાત્રસ્થાં ધાન્યે પક્ષમુપેક્ષિતામ્ ।
લિહ્યાદનુ પિવેત્ક્ષીરં જીર્ણે ક્ષીરઘૃતાશનઃ ॥

તત્પ્રયોગાજ્જરાજીણા વૃદ્ધા દારકતામિયાત્ ।
ભગ્નાસ્થિર્ગદ્ગદઃ પઙ્ગુઃ કૃશો હ્રસ્વોન્યરૂપતામ્ ॥

નિરસ્તાશેષદોષોત્થનખભેદાદ્યુપદ્રવઃ ।
અપસ્મારગ્રહોન્માદપાપ્માલક્ષ્મીવિવર્જિતઃ ।
દીપ્તાગ્નિર્બલવાન્ વાગ્મી જીવેદ્વર્ષશતાનિ ષટ્ ॥

ચૂર્ણિતૈરશ્વગન્ધાયાઃ સંયુતં ત્રિંશતા પલૈઃ ।
તત્તુલ્યં દારકં પ્રાશ્ય પયસા સર્પિષાથવા ॥

જીર્ણો પૂર્વવદશ્નીયાદ્યો જીવેત્ સ સમાઃ શતમ્ ।
વાજિવેગો ગજપ્રાણઃ સુરૂપો ભાસ્કરદ્યુતિઃ ॥

અશ્વગન્ધેન સંયોજ્યૌ વરીગોક્ષુરકૌ પૃથક્ ॥

યો લિહ્યાત્ સર્પિષા ચૂર્ણં વૃદ્ધદારકમૂલજમ્ ।
સપ્તાહં યૂષભક્તાશી સ્યાત્ સ કિન્નરતુલ્યવાક્ ॥

સ્વરસેન શતાવર્યા સપ્તાહં ભાવિતં ચ તત્ ।
લિહાનઃ પૂર્વવન્માસં શતં જીવેન્મહામતિઃ ॥

લિહ્યાદ્વા મધુસર્પિર્ભ્યાં ધાત્રીસ્વરસભાવિતમ્ ।
ક્ષીરેણ વા પિબન્માસં શતં જીવેદરુક્સુધીઃ ॥

વૃદ્ધદારકમૂલાનાં રસં ક્ષીરેણ યઃ પિબેત્ ।
તત્કલ્કસિદ્ધં સર્પિર્વા સજીવેન્નીરુજઃ શતમ્ ॥

પીતં વેલ્લરિકામૂલં ગોમૂત્રેણ સહોષિતમ્ ।
કુષ્ઠગુલ્મોદરગરશ્લીપદાર્શોપચીર્જયેત્ ॥

પિપ્પલી ત્રિફલા દાર્વી મહૌષધપુનર્નવાઃ ।
પૃથગ્દશપલાઃ સર્વૈસ્તુલ્યાંશો વૃદ્ધદારકઃ ॥

ધાન્યામ્લપીતસ્તચ્ચૂર્ણો જીર્ણે સ્વચ્છન્દભોજનઃ ।
શ્લીપદામમરુદ્વર્ધ્મગુલ્મોદરગરાન્ હરેત્ ॥

શૌણ્ડી વિશ્વવરાદ્વીપિવેલ્લમુસ્તાઃ સમાંશકાઃ ।
તુલ્યવેલ્લરિકામૂલાઃ સાજ્યક્ષૌદ્રાસ્તથાગુણાઃ ॥

તત્ફલાત્ સ્વરસં કર્ષં લિહંસ્તુલ્યાજ્યમાક્ષિકમ્ ।
ગવ્યં પિબેદનુ પયો માહિષં વા યથેષ્ટભુક્ ॥

પઞ્ચાહેન જયેત્ કાસાન્ સપ્તાહેન ત્વગામયાન્ ।
મહાકુષ્ઠાનિ માસેન ભવેન્માસદ્વયેન તુ ।
પઞ્ચવર્ષશતાયુષ્કો ધીમેધાબલરૂપવાન્ ॥

વેલ્લરીફલમૂલાનાં પિપ્પલ્યાશ્ચ સમં રજઃ ।
વેલ્લરીફલમૂલોત્થસ્વરસેનૈવ ભાવયેત્ ॥

અમૃતાયા રસેનાનુ તતઃ શુષ્કં ઘૃતાપ્લુતમ્ ।
નિખનેત્ ઘૃતકુમ્ભસ્થં કરીષે બહુસઞ્ચયે ॥

માસાદુદ્ધૃત્ય તં લેહં યો વર્ષમુપયોજયેત્ ।
સહસ્રાયુઃ સ જરસા સહસા નાભિભૂયતે ॥

કુષ્ઠચૂર્ણતુલાં ક્ષૌદ્રઘૃતસ્ય દ્વિતુલાન્વિતામ્ ।
ધાન્યરાશૌ દિનશતં નિહિતામુપયોજયેત્ ॥

સુગન્ધિકાયો દૃક્શ્રોત્રસ્વરવર્ણેષ્વતીન્દ્રિયઃ ।
ગતવ્યાધિજરો જીવેત્ સપ્તવર્ષશતાનિ ના ॥

કુટીપ્રવેશઃ ક્ષણિનાં પરિચ્છદવતાં હિતઃ ।
અતોન્યથા તુ યે તેષાં સૌર્યમારુતિકો વિધિઃ ॥

વાતાતપસહા યોગા વક્ષ્યન્તે ઽતો વિશેષતઃ ।
સુખોપચારા ભ્રંશે ઽપિ યે ન દેહસ્ય બાધકાઃ ॥

શીતોદકં પયઃ ક્ષૌદ્રં ઘૃતમેકૈકશો દ્વિશઃ ।
ત્રિશઃ સમસ્તમથવા પ્રાક્પીતં સ્થાપયેદ્વયઃ ॥

હરીતકીમાગધિકાક્ષધાત્રીશ્ચૂર્ણીકૃતા લોહરજોવિમિશ્રાઃ ।
સર્પિર્મધુભ્યામદતઃ શરીરં કાલાગ્રદૂતી ન જરા દુનોતિ ॥

હરીતકીમાગધિકાવિડઙ્ગશશાઙ્કલેખામલકચ્છવીનામ્ ।
સિતોપલૌતપઘૃતાન્વિતાનાં રોગા ન લેઢારમભિદ્રવન્તિ ॥

ત્રિફલામસનોદકેન પિષ્ટાં રજનીં પર્યુષિતામયઃ કપાલે ।
મધુના મધુરાં લિહન્ હિનસ્તિ સ્થવિમાનં જરસં ગદાંશ્ચ સર્વાન્ ॥

ખદિરાસનયૂષભાવિતાયાસ્ત્રિફલાયા ઘૃતમાક્ષિકપ્લુતાયાઃ ।
નિયમેન નરા નિષેવિતારો યદિ જીવન્ત્યજરાઃ કિમત્ર ચિત્રમ્ ॥

અસનસ્વરસેન ભાવિતાનામભયાનાં સવિડઙ્ગતણ્ડુલાનામ્ ।
મધુલોહરજોઘૃતાપ્લુતાનાં ન હિ લેઢારમભિદ્રવન્તિ રોગાઃ ॥

બીજકમ્ય રસમઙ્ગુલિહાર્યં શર્કરામધુઘૃતં ત્રિફલાં ચ ।
શીલયત્સુ પુરુષેષુ જરત્તાસ્વાગતાપિ વિનિવર્ત્તત એવ ॥

દર્વીપ્રલેપાસ્રિફલાકષાયઃ સિતોપલા તૈલમધુપ્રગાઢઃ ।
સપિપ્પલીનાગરલોહરેણુસ્તનોઃ સપત્નીં જરસં નિહન્તિ ॥

ફલત્રયત્ર્યૂષણચૂર્ણયુક્તાં દ્રાક્ષાં સસર્પિર્મધુશર્કરાં ચ ।
ક્ષીરાનુપાનં પુરુષા લિહન્તો જીવન્તિ નિર્ધૂતજરાવિકારાઃ ॥

હરીતકીં સર્પિષિ સમ્પ્રતાપ્ય સમશ્નતસ્તત્ પિબતો ઘૃતં ચ ।
ભવેચ્ચિરસ્થાયિ બલં શરીરે સક્દ્ત્કૃતં સાધુ યથા કૃતજ્ઞે ॥

આરાચ્ચિતાનાં કલશં પુરાણં ધાત્રીફલાનાં મધુનશ્ચ પૂર્ણમ્ ।
સંવત્સરાર્દ્ધં નિહિતં યવેષુ નિષેવમાણો જરસં નિહન્તિ ॥

ધાત્રીકૃમિઘ્નાસનસારચૂર્ણં સતૈલસર્પિર્મધુલોહરેણુ ।
નિષેવમાણસ્ય ભવેન્નરસ્ય તારુણ્યલાવણ્યમપિ પ્રણષ્ટમ્ ॥

નવામલકશુક્તયો મધુ ઘૃતં રજશ્ચાયસં ચતુષ્ટયમયોઘટસ્થમિતિ ચૂર્ણિતં વત્સરમ્ ॥

ક્રમેણ લિહતઃ પયોનુપિબતશ્ચ પથ્યાશિનશ્ચિરં ભવતિ જીવિતં ક્ષયમુપૈતિ પૃથવીજરા ॥

ચૂર્ણં શ્વદંષ્ટ્રામલકામૃતાનાં લિહન્ સસર્પિર્મધુભાગયુક્તમ્ ।
વૃષસ્થિરઃશાન્તવિકારદુઃખઃ સમાઃ શતં જીવતિ કૃષ્ણકેશઃ ॥

વિડઙ્ગસારં મધુકં ચ પિષ્ટં ભલ્લાતકક્વાથમધુપ્રગાઢમ્ ।
અર્શાંસિ જન્તૂંશ્ચ જયત્યુદીર્ણાન્ વહ્નિં ચ સન્ધુક્ષયતિ ક્ષણેન ॥

વિડઙ્ગભલ્લાતકચિત્રકાણાં ગુડોત્તરાણામભયાન્વિતાનામ્ ।
તૈલેન ચૂર્ણાનિ નિષેવમાણાન્ શરીરિણો નોપતપન્તિ રોગાઃ ॥

વિડઙ્ગભલ્લાતકનાગરાણિ યે ઽશ્નન્તિ સર્પિર્મધુસંયુતાનિ ।
જરાનદીં રોગતરઙ્ગિણીં તે લાવણ્યયુક્તાઃ પુરુષાસ્તરન્તિ ॥

વિડઙ્ગકલ્કં સ્વરસેન ધાત્ર્યાઃ ક્ષૌદ્રેણ યુક્તં ચ પિબેન્નરો યઃ ।
દ્રાક્ષારસક્ષૌદ્રપરિપ્લુતં વા વિજિત્ય રોગાન્ સ ભવેચ્છતાયુઃ ॥

ચૂર્ણં સમં માગધિકાકણાનાં વિડઙ્ગચૂર્ણેન સચિત્રકેણ ।
નિષેવમાણો મધુતૈલમિશ્રં વયઃપરીણામજલે ન મજ્જેત્ ॥

પુનર્નવસ્યાર્દ્ધપલં પલં વા પિષ્ટં પિબેદ્યઃ પયસાર્દ્ધામાસમ્ ।
માસદ્વયં તત્ત્રિગુણં સમાં વા જીર્ણોપિ ભૂયઃ સપુનર્નવઃ સ્યાત્ ॥

મૂર્વાબૃહત્યંશુમતીબલાનામુશીરપાઠાસનસારિવાણામ્ ।
કાલાનુસાર્યાગરુચન્દનાનાં વદન્તિ પૌનર્નવમેવ કલ્પમ્ ॥

શતવરીકલ્કકષાયસિદ્ધં યે સર્પિરશ્નન્તિ સિતાદ્વિતીયમ્ ।
તાન્ જીવિતાધ્વાનમભિપ્રપન્નાન્ ન વિપ્રલુમ્પન્તિ વિકારચોરાઃ ॥

પીતાશ્વગન્ધા પયસાર્દ્ધમાસં ઘૃતેન તૈલેન સુખામ્બુના વા ।
કૃશસ્ય પુષ્ટિં વપુષો વિધત્તે બાલસ્ય સસ્યસ્ય યથા સુવૃષ્ટિઃ ॥

દિને દિને કૃષ્ણતિલપ્રકુઞ્ચં સમશ્નતઃ શીતજલાનુપાનમ્ ।
પોષઃ શરીરસ્ય ભવત્યનલ્પો દૃઢીભવન્ત્યામરણાચ્ચ દન્તાઃ ॥

શિલાજતુક્ષૌદ્રવિડઙ્ગસર્પિર્લોહાભયાપારદતાપ્યભક્ષઃ ।
આપૂર્યતે દુર્બલદેહધાતુસ્ત્રિપઞ્ચરાત્રેણ યથા શશાઙ્કઃ ॥

મધુ મધુરસા લાજા ભાર્ઙ્ગી મધૂકશતાવરી ।
કમલકુસુમત્વક્ષીરીભિઃ સમં જતુ પાર્વતમ્ ।
પ્રચુરહવિષા લેહં લીઢ્વા સમૃદ્ધસિતોપલં ।
શિથિલજરસો મન્દાતકા ભવન્તિ ચિરાયુષઃ ॥

ગાયત્રીશિખિશિંશપાસનશિવા વેલ્લાક્ષકારુષ્કરાન્ પિષ્ટ્વાષ્ટૌ દશષટ્ગુણેમ્ભસિ દૃતાન્ ખણ્ડૈઃ સહાયોમયૈઃ ।
પાત્રે લોહકૃતે ત્ર્યહં રવિકરૈરાલોડયન્ પાચયેદગ્નૌ ચાનુ મૃદૌ સલોહશકલં પાદસ્થિતં તત્ પચેત્ ॥

પૂતસ્યાંશઃ ક્ષીરતોંશસ્તથાંશૌ ભાર્ઙ્ગાન્નિર્યાસાત્ પિબર્યાસ્ત્રયોંશાઃ ।
અંશાશ્ચત્વારસ્તત્ર હય્યઙ્ગવીનાદેકીકૃત્યૈતત્ સાધયેત્ કૃષ્ણલૌહે ॥

વિમલયા સિતયા મધુનાથવા યુતમયુક્તમિદં યદિ વા ઘૃતમ્ ।
સ્વરુચિભોજનપાનવિચેષ્ટિતો ભવતિ ના પલશઃ પરિશીલયન્ ॥

શ્રીમાન્ નિર્ધૂતપાપ્મા વનમહિષબલો વાજિવેગઃ સ્થિરાઙ્ગો કેશૈર્ભૃઙ્ગાઙ્ગનીલૈર્મધુસુરભિમુખો નૈકયોષિન્નિષેવી ।
વાઙ્મેધાધીસમૃદ્ધઃ સુપટુહુતવહો માસમાત્રોપયોગાદ્ધત્તેસૌ નારસિંહં વપુરનલશિખાતપ્તચામીકરાભમ્ ॥

હવિરિદમતિપ્રભાવં સ્વમિવ વપુર્નિર્મિતં નૃસિંહેન ।
નશ્યન્તિ યતો ભીતા વ્યાધ્યાધિજરાસુરા દૂરાત્ ॥

ભૃઙ્ગપ્રવાલાનમુનૈવભૃષ્ટાન્ ઘૃતેન યઃ ખાદતિ યન્ત્રિતાત્મા ।
વિશુદ્ધકોષ્ઠો ઽસનસારાસિદ્ધદુગ્ધાનુપસ્તત્કૃતભોજનાર્થઃ ॥

માસોપયોગાત્ સ સુખી જીવત્યબ્દશત ત્રયમ્ ।
ગૃહ્ણાતિ સકૃદપ્યુક્તમવિલુપ્તસ્મૃતીન્દિર્યઃ ॥

અનેનૈવ ચ કલ્પેન યસ્તૈલમુપયોજયેત્ ।
તાનેવાપ્નોતિ સ ગુણાન્ કૃષ્ણકેશશ્ચ જાયતે ॥

કાશ્મર્યાણાં તુલાં માસં સ્થિતાં મધુઘૃતોક્ષિતામ્ ।
ઉપયુજ્ય પયોન્નાશી ચિરં જીવતિ કાન્તિમાન્ ॥

ઉક્તાનિ શક્યાનિ ફલાન્વિતાનિ યુગાનુરૂપાણિ રસાયનાનિ ।
મહાનુશંસાન્યપિ ચાપરાણિ પ્રાપ્ત્યાદિકષ્ટાનિ ન કીર્ત્તિતાનિ ॥

અમાનુષાણામતિવિસ્મયાનાં સત્કર્મણાં યદ્યપિ તાનિ હેતુઃ ।
સમૂલકાષં તુ કષન્તિ દેહં ભ્રંશાદ્વિધેસ્તેન વિવર્જિતાનિ ॥

યુગસ્વભાવાદ્યદિ ચૌષધીનાં ક્રિયાસુ શક્તિઃ પરિકલ્પ્યતે ઽલ્પા ।
આયુર્બલાદિષ્વપિ સા તથેતિ યત્નાન્નિષેવ્યાણિ રસાયનાનિ ॥

ન ચૌષધીનામપિ સર્વથૈવ પ્રભાવહાનિઃ પરિકલ્પનીયા ।
ફલં પ્રયાત્યૂર્ધ્વમધસ્ત્રિવૃત્તુ પ્રત્યક્ષતઃ કસ્ય ન સિદ્ધમેતત્ ॥

અદેશકાલોપહિતાન્યસાત્મ્યાન્યત્યુષ્ણતીક્ષ્ણાનિ યથૌષધાનિ ।
નાશં નયન્તે સહસૈવ દેહં સમ્યક્પ્રયુક્તાનિ તથૈવ વૃદ્ધિમ્ ॥

જિત્વા તસ્માદિન્દ્રિયાદીન્ સુદુષ્ટાન્ કાલોપેતઃ શ્વદ્દધાનો યથાવત્ ।
આયુઃપ્રજ્ઞાતેજસાં યદ્વિવૃધ્યૈ વીર્યોપેતં શીલયેદૌષધં તત્ ॥

ઉત્સાહવીરૈરપિ સર્વકાલં નરૈરગમ્યાનિ તપોદરિદ્રૈઃ ।
મહાર્ણવાનામિવ દુસ્તરાણાં પારાણ્યપારાણિ રસાયનાનામ્ ॥

રસાયનાનામુપયોગસમ્પદા કૃતપ્રસાદૈર્મલદોષધાતુભિઃ ।
સ્થિરં શરીરં ક્રિયતે શરીરિણાં કુલં યથા સત્પુરુષૈરધિષ્ઠિતમ્ ॥

દાન્તેન્દ્રિયેણ શાસ્ત્રાર્થં યથાવદનુતિષ્ઠાતા ।
કિયદ્વા દીર્ઘદર્શિત્વં નેન્દ્રત્વમપિ દુર્લભમ્ ॥

રસાયનવિધિભ્રંશાજ્જાયેરન્ વ્યાધયો યદિ ।
યથાસ્વમૌષધં તેષાં કાર્યં મુક્ત્વા રસાયનમ્ ॥

અધ્યાક્રાન્તા યે ઽમ્લપટુક્ષારકટૂષ્ણૈર્દ્રવ્યૈસ્તીક્ષ્ણૈઃ સન્નિહિતા તેષુ જરત્તા ।
સન્ધુક્ષ્યોગ્નિસ્તૈરુપજાતે ચ વિવર્જ્યા યોગાસ્તેગ્નૌ ધાતુસમૃદ્ધેઃ સ હિ મૂલમ્ ॥

આયુર્યોગાઃ સાધ્વપિ યુક્તા મૃદુવહ્નૌ નૈરર્થક્યં યાન્તિ કૃતઘ્ને ઽપ્યુપકારાઃ ।
દીપ્તે વહ્નૌ તે તુ ગુણૌઘૈરપિ તુચ્છા વિસ્તીર્યન્તે પાત્રનિસૃષ્ટા ઇવ ભોગાઃ ॥

સત્યવાદિનમક્રોધમધ્યાત્મપ્રવણેન્દ્રિયમ્ ।
શાન્તં સદ્વૃત્તનિરતં વિદ્યાન્નિત્યરસાયનમ્ ॥

ગુણૈરોભિઃ સમુદિતઃ સેવતે યો રસાયનમ્ ।
સનિર્વૃતાત્મા દીર્ઘાયુઃ પરત્રેહ ચ મોદતે ॥

શાસ્ત્રાનુસારિણી ચર્યા ચિત્તજ્ઞાઃ પાર્શ્વવર્ત્તિનઃ ।
બુદ્ધિરસ્ખલિતાર્થેષુ પરિપૂર્ણં રસાયનમ્ ॥

ગવામૃજુત્વેન કૃતાનુકારૈરનન્યવાગાશયદેહચેષ્ટૈઃ ।
સ્થિરેન્દ્રિયાયુર્જ્વલનૈઃ સુશીલૈઃ સુવૃદ્ધ ગોપૈઃ સમધિષ્ઠિતેષુ ॥

પ્રાજ્યાજ્યદુગ્ધૌષધિપાદપેષુ હુમ્ભારવૈર્વલ્ગિતવત્સકેષુ ।
મઠપ્રવેશેન વિનાપિ સિદ્ધિં વ્રજન્તિ ગોષ્ઠેષુ રસાયનાનિ ॥