અષ્ટાઙ્ગસંગ્રહ · અધ્યાય 6.48

અથાતો વિષોપયોગીયં નામાધ્યાયં વ્યાખ્યાસ્યામઃ ઇતિ હ સ્માહુરાત્રેયાદયો મહર્ષયઃ ।
વિષે પ્રતિવિષં યોજ્યં મન્ત્રતન્ત્રૈરસિધ્યતિ ।
અતીતે પઞ્ચમે વેગે સપ્તમસ્યાનતિક્રમે ।
પ્રભોનિર્વદ્યે પ્રયતો નૈવ વાખ્યાય કસ્યચિત્ ॥

સિદ્ધમન્ત્રધરઃ કૃત્વા ધરણીબન્ધમાદિતઃ ।
નહિ મન્ત્રસહાયસ્ય વિષં યાત્યવિધેયતામ્ ॥

શ્લેષ્મતુલ્યગુણં પ્રાયઃ સ્થિરમૂર્ધ્વગમં વિષમ્ ।
પ્રાયઃ પિત્તગુણૈર્યુક્તમધોગામિ ચ જઙ્ગમમ્ ॥

ગુણૈરિતિ વિપર્યસ્તૈર્નિહતસ્તે પરસ્પરમ્ ।
યુઞ્જ્યાન્મૂલવિષં તસ્માદ્દષ્ટાનાં પાનલેપયોઃ ॥

વિષપીતં ચ કુશલો દંશયેત્ પવનાશિભિઃ ।
ન વિષપ્રતિમં કિઞ્ચિન્નિર્વિષીકરણં વિષે ॥

ચતુર્ભિઃ ષડ્ભિરષ્ટાભિર્હીનમધ્યોત્તમાં યવૈઃ ।
માત્રાં વિષસ્ય મૌલસ્ય પ્રયુઞ્જીત યથાયથમ્ ॥

દષ્ટસ્ય દ્વૌ યવૌ કીટૈસ્તિલમાત્રં તુ વૃશ્ચિકૈઃ ।
નૈવ સ્વસૃક્સ્થે પાને તુ લૂતાદષ્ટસ્ય નેષ્યતે ॥

સવિષે યુક્તમમૃતં વિષમેવાવિષે વિષમ્ ।
અબલે ચાતિબલવદ્વ્યાપન્નં ચ પ્રયોગતઃ ॥

સવિષાવિષશઙ્કાયામગદાનુપયોજયેત્ ।
અવિરુદ્ધાન્ પ્રયુક્તો હિ નિર્વિષસ્યાગદો ગદઃ ॥

તદ્વચ્ચ સવિષત્યાપિ ક્રિયાકાલાતિપાતતઃ ।
જાનીયાદ્વિષસદ્ભાવં ભિષક્તસ્માત્ પ્રયત્નતઃ ॥

સાક્તુકં મુસ્તકં શૃઙ્ગી વાલકં સર્ષપાહ્વયમ્ ।
વત્સ્સ્નાભં ચ કર્મણ્યં વિષં સ્નિગ્ધં ઘનં ગુરુ ।
નજાત્વન્યત્ પ્રયોક્તવ્યં કાલકૂટં વિશેષતઃ ॥

વિષે ઽવચારિતે તીક્ષ્ણે પેયં ઘૃતમનન્તરમ્ ।
સભાર્ઙ્ગીદધિધૂમોત્થસારિવાતણ્ડુલીયકમ્ ॥

અગારધૂમમઞ્જિષ્ઠાયષ્ટ્યાહ્વૈર્વા સમન્વિતમ્ ।
લિહ્યાદ્વા મધુસર્પિર્ભ્યાં ચૂર્ણિતામર્જુનત્વચમ્ ॥

ક્ષીરક્ષૌદ્રઘૃતૈર્યુક્તં પીતં હન્તિ વિષં વિષમ્ ।

સસિન્દુવારતગરં મૃતસઞ્જીવનં વિષમ્ ॥

શિરીષકુસુમં વક્રં વિષમાખુવિષાપહમ્ ॥
દેવદારુનતંમાંસી દ્રામિલીબાકુચીવિષમ્ ।
કુષ્ઠં ચ પાનલેપાભ્યાં સમસ્તવિષશાશનમ્ ॥

મનશ્શિલાજ્જનાલૈલા સિન્દુવારામરાહ્વયમ્ ।
સરક્તાકુંકુમવિષં ધ્માનં નિસ્સંજ્ઞબોધનમ્ ॥

દાહે વિષોદ્ભવે લેપઃ સક્તુક્ષીરઘૃતૈર્હિતઃ ॥

યસ્તુ સંરોષિતો ભોગી ધૂમં વક્ત્રાદ્વિમુઞ્જ્ચતિ ।
દણ્ડાગ્રે પિશિતં બધ્વા બહુશસ્તેન દંશયેત્ ॥

અશક્યમગદૈરન્યૈર્વિષપીતં ચિકિત્સકઃ ।
પાયયેન્માંસચૂર્ણં તં જ્ઞાત્વા વિષબલાબલમ્ ॥

અન્યેષ્વપિ ચ રોગેષુ શેષોપાયપરિક્ષયે ।
વિષં યુઞ્જીત નિત્યં ચ રસાયનગવેષિણઃ ॥

ઘૃતોપસ્કૃતદેહસ્ય વિશુદ્ધસ્ય હિતાશિનઃ ।
સાત્વિકસ્યોદિતે ભાનૌ યોજ્યં શીતવસન્તયોઃ ॥

ગ્રીષ્મેપ્યાત્યયિકે વ્યાધૌ ન ચ વર્ષાસુ દુર્દિને ॥

ન ક્રોધને ન પિત્તાર્તે ન ક્લીબે રાજનિ દ્વિજે ।
ક્ષુત્તૃષ્ણાશ્રમઘર્માધ્વવ્યાધ્યન્તરનિપીડિતે ।
ગર્ભિણીબાલવૃદ્ધેષુ ન રૂક્ષેષુ ન મર્મસુ ॥

અભ્યસ્તેપિ વિષે યત્નાદ્વર્જનીયાન્ વિવર્જયેત્ ।
કટ્વમ્લતૈલલવણદિવાસ્વપ્નાતપાનલાન્ ।
રૂક્ષમન્નં વિશેષેણ ભયં વાજીર્ણતઃ સદા ॥

દૃગ્વિભ્રમં કર્ણરુજામન્યાંશ્ચાનિલજાન્ ગદાન્ ।
વિષં રૂક્ષાશિનઃ કુર્યાન્મૃત્યુમેવ ત્વજીર્ણતઃ ॥

અલં ગોમૂત્રસંયુક્તમાતપે શોષયેત્ ત્ર્યહમ્ ।
વિષં બૃંહણમેતદ્ધિ વિષસ્યાદૌ પ્રશસ્યતે ॥

તત્ પિબેન્મસ્તુના વાતજ્વરે ક્ષીરેણ પૈત્તિકે ।
યુક્તં મૂત્રેણ કફજે સર્વજે ત્રિફલામ્ભસા ॥

લોધ્રચન્દનષડ્ગ્રન્થાશર્કરાઘૃતમાક્ષિકૈઃ ।
ક્ષીરેણ ચ વિષં યુક્તં જીર્ણજ્વરહરં પરમ્ ॥

નિકુમ્ભકુમ્ભત્રિફલાસર્પિર્મધુવિષૈઃકૃતઃ ।
નિહન્તિ મોદકો જીર્ણજ્વરમેહત્વગામયાન્ ।
શિખિકર્કિરસોપેતં વિષમજ્વરજિદ્વિષમ્ ॥

વિષં યષ્ટ્યાહ્વયં રાસ્નાસેવ્યમુત્પલકન્દકમ્ ।
તણ્ડુલોદકપીતાનિ રક્તપિત્તસ્ય ભેષજમ્ ॥

વિષં રસાઞ્જનં ભાર્ઙ્ગી વૃશ્ચિકાલી મહાસહા ।
સવેદને સપાકે ચ વ્રણે દુષ્ટે પ્રલેપનમ્ ॥

સિતાવિષક્ષીરતરુપ્રવાલા મધુના દ્રુતાઃ ।
શ્વાસહિધ્માપહા લીઢાશ્છર્દિધ્ન્યસ્તુ વિષાન્વિતાઃ ।
ક્ષૌદ્રોશીરમધુક્ષારરજનીકુટજત્વચઃ ॥

વિજયાપિપ્પલીમૂલપિપ્પલીદ્વયચિત્રકૈઃ ।
પુષ્કરાહ્વશઠીદ્રાક્ષાયવાનીક્ષારદીપ્યકૈઃ ॥

સિતાયષ્ટીદ્વિબૃહતીસૈન્ધવૈઃ પાલિકૈઃ પચેત્ ।
સવિષાર્દ્ધપલૈઃ પ્રસ્થં ઘૃતાત્તજ્જીર્ણભુક્પિબેત્ ॥

દુર્નામમેહગુલ્માર્મતિમિરક્રિમિપાણ્ડુતાઃ ।
ગલગ્રહગ્રહોન્માદકુષ્ઠાનિ ચ નિયચ્છતિ ॥

કૃચ્છ્રઘ્ના વિષપથ્યાગ્નિદન્તીદ્રાક્ષાનિશાવિષાઃ ।
શિલાજતુ વિષં મૂત્રમુદાવર્તાશ્મરીહરમ્ ॥

ગોમૂત્રક્ષારસિન્ધૂત્થં વિષં પાષાણભેદકમ્ ।
વજ્રવદ્દારયત્યેતદેકતઃ પીતમશ્મરીમ્ ॥

સમૂલા પિપ્પલી મૂત્રં વિષં શૂલહરં તથા ।
વિષદ્રવન્તીમધુકદ્રાક્ષારાસ્નાશઠી કણાઃ ॥

એરણ્ડતૈલં ત્રિફલા ગોમૂત્રં ચિત્રકો વિષમ્ ।
સર્પિષા સહિતં પીતં વાતાણ્ડત્વમપોહતિ ॥

ત્રિફલા સ્વર્જિકાક્ષારો વિષં ગુલ્મપ્રભેદનમ્ ।
વિષવેલ્લમિસિક્ષીરં ગુલ્મપ્લીહનિબર્હણમ્ ॥

પ્લીહોદરઘ્નં પયસા શતાહ્વા ક્રિમિજિદ્વિષમ્ ॥

વાયસીમૂલનિષ્ક્કાથપીતં કુષ્ઠહરં વિષમ્ ॥

વાયસ્યારાજવૃક્ષત્વક્ત્રાયન્તીબાકુચીફલાત્ ।
પ્લીહઘ્નેભકણાભ્યાં ચ વિષં ક્વાથેન કુષ્ઠજિત્ ॥

અવલ્ગુજૈડગજયોર્બીજં ક્ષારદ્વયં વિષમ્ ।
લેપઃ સસૈન્ધવઃ પિષ્ટો વારિણા કુષ્ઠનાશનઃ ॥

ચિત્રકાર્કજટાહસ્તિપિપ્પલીબાકુચીવિષૈઃ ।
ગોમૂત્રપિષ્ટૈરન્યોન્યોમનોહ્વાસ્નુક્પયોવિષૈઃ ॥

સચન્દ્રલેખૈડગજકરઞ્જફલસૈન્ધવૈઃ ।
સવ્યોષસ્વર્જિકાક્ષારયવક્ષારનિશાદ્વયૈઃ ।
અગારધૂમસહિતૈર્બસ્તમૂત્રેણ કલ્કિતૈઃ ।
ભલ્લાતકાગ્નિશમ્યાકવિષૈર્ગોમૂત્રપેષિતૈઃ ।
લેપો વિચર્ચિકાદદુશતારુઃકિટિભાપહઃ ।
શમ્યાકપત્રત્વઙ્મૂલં વિષં તક્રં ચ તદ્ગુણમ્ ॥

વિષભલ્લાતકદ્વીપિગુઞ્જાનિમ્બફલૈર્જયેત્ ।
લેપોમ્લપિષ્ટૈઃ શ્વિત્રાણિ પુણ્ડરીકં ચ દારુણમ્ ॥

વક્રકુષ્ઠરસદ્વીપિસ્પૃક્કાપત્રૈલવાલુકમ્ ।
પિષ્ટં ખદિરતોયેન ત્રિરાત્રમુષિતં પિબેત્ ॥

શ્વિત્રી વિષેણ સંસૃષ્ટં તતઃ સ્ફોટાન્ કિલાસજાન્ ।
કણ્ટકેન વિભિદ્યાનુ લેપૈર્લિમ્પેત કૌષ્ઠિકૈઃ ॥

અથવા કરવીરાર્કમૂલબાકુચિકાવિષૈઃ ।
બતામ્બુપિષ્ટૈઃ સદ્વીપિદ્વિપપિપ્પલ્યરુષ્કરૈઃ ॥

લાક્ષાસુરાહ્વામઞ્જિષ્ઠાકુષ્ઠપદ્મકસારિવાઃ ।
ગુઞ્જાફલં કુરબકો લાઙ્ગલી વજ્રકન્દકઃ ॥

વારાહીકન્દકાસ્ફોતા સપ્તાહ્વગિરિકર્ણિકાઃ ।
અર્કાશ્વમારયોર્મૂલં નાગપુષ્પં નતં નિશે ॥

દન્તી વિષં સાતિવિષં પિપ્પલી મરિચાનિ ચ ।
તૈસ્તૈલ્ં કટુતૈલં વા શ્વિત્રસ્યાભ્યઞ્જનં પચેત્ ।
સવર્ણીકરણં શ્રેષ્ઠમાસ્તિકસ્ય વચો યથા ॥

વીરા લાઙ્ગલિકી દન્તી વિષપાષાણભેદકૈઃ ।
પ્રયોજ્યો મૂઢગર્ભાણાં પ્રલેપો ગર્ભમોચનઃ ॥

સ્વરસં બીજપૂરસ્ય વચાં બ્રાહ્મીરસં ઘૃતમ્ ।
બન્ધ્યા પિબન્તી સવિષં સુપુત્રૈઃ પરિવાર્યતે ॥

નષ્ટશુક્રઃ પયો દ્રાક્ષાકપિકચ્છુ વચા વિષમ્ ॥

વિષં સર્પિઃ સિતા ક્ષૌદ્રં તિમિરાપહમઞ્જનમ્ ।
વિષં ચૈકમજાક્ષીરકલ્કિતં ઘૃતધૂપિતમ્ ॥

વિષં ધાત્રીફલરસૈરસકૃત્ પરિભાવિતમ્ ।
અઞ્જનં શઙ્ખસહિતં પ્રગાઢતિમિરપ્રણુત્ ॥

વિષમિન્દ્રાયુધં સ્તન્યે ઘૃષ્ટં કાચજિદઞ્જનમ્ ।
બીજપૂરરસે ઘૃષ્ટં વિષં તદ્વત્સિતાયુતમ્ ।
વિષં માગધિકા દ્વે ચ નિશે કાચઘ્રમઞ્જનમ્ ॥

શુક્લાર્મજિદ્વિષં કૃષ્ણાયુક્તં ગોમૂત્રભાવિતમ્ ॥

સમુદ્રફેનસ્ફટિકકુરુવિન્દસુધાઞ્જનમ્ ।
કૂર્મપૃષ્ઠં ચ તુલ્યાનિ તેભ્યોર્દ્ધાંશા મનશ્શિલા ॥

અર્દ્ધહીનાનિ મરિચસૈન્ધવાયોરજાંસિ ચ ।
અતો યથોત્તરં દદ્યાદયસા ચ સમં વિષમ્ ।
રસક્રિયેયં મધુના શુક્લપિલ્લાર્મકાચહૃત્ ॥

અભીક્ષ્ણં શીતતોયેન સિઞ્જ્ચેન્નેત્રે વિષાઞ્જિતે ॥

રસોનકન્દમરિચવિષસર્ષપસૈન્ધવૈઃ ।
પિલ્લેક્ષિ લિખિતં પૂર્વં સુરસારસપેષિતૈઃ ॥

પૂરયેત્ સર્પિષા ચાનુ સર્પિરેવ ચ પાયયેત્ ।
મધૂકસારમધુકવિષક્ષીરજલૈર્ઘૃતમ્ ।
પક્વં સન્તર્પણં શ્રેષ્ઠં રાત્ર્યન્ધત્વે ચિરોત્થિતે ॥

નસ્યં શિરોરુક્શમનં પ્રત્યક્પુષ્પી સિતા વિષમ્ ।
અથવા ઘૃતયષ્ટ્યાહ્વશર્કરા વિષસંયુતાઃ ॥

શુણ્ઠી પથ્યા વિષં પાઠા દ્રવન્તી પૂતિનાસજિત્ ॥

કટુતૈલં વિષં નસ્યં પલિતારૂંષિકાપહમ્ ॥

સ્વર્જિકાક્ષારસિન્ધૂત્થશુક્તયુક્તં વિષં પરમ્ ।
કર્ણયોઃ પૂરણં તીવ્રકર્ણશૂલનિબર્હણમ્ ॥

પ્રપૌણ્ડરીકમઞ્જિષ્ઠાવિષસિન્ધુસમુદ્ભવૈઃ ।
નિહન્તિ સાધિતં તૈલં ગણ્ડૂષેણ મુખામયાન્ ॥

દેવદારુ વિષં સર્પિર્ગોમૂત્રં કણ્ટકારિકા ।
વાચઃસ્ખલનતાં હન્તિ પીતમિત્યાહ કાશ્યપઃ ॥

શત્રુપ્રયુક્તાદ્વિષતો ગરાદ્વા ।
લૂતાભુજઙ્ગાખુગણાજ્જરાયાઃ ।
અકાલમૃત્યોર્ગ્રહપાપ્મતો વા ।
વિષાશિનો નાસ્તિ ભયં નરસ્ય ॥