અષ્ટાઙ્ગસંગ્રહ · અધ્યાય 6.47

અથાતો વિષોપદ્રવપ્રતિષેધં નામાધ્યાયં વ્યાખ્યાસ્યામઃ ।
ઇતિ હ સ્માહુરાત્રેયાદયો મહર્ષયઃ ॥

જ્વરકાસવમિશ્વાસહિધ્મા તૃષ્ણાતિમૂર્ચ્છનમ્ ।
વિશોભેદો ઽતિકાઠિન્યમાનાહો બસ્તિમૂર્દ્ધરુક્ ॥

શ્વયથુઃ પૂતિદંશત્વં રક્તસ્રાવો વિષાનિલઃ ।
ઇતિ ષોડશ નિર્દિષ્ટા વિષાર્તાનામુપદ્રવાઃ ।
ગચ્છન્ત્યુપોક્ષિતા નાશં યૈર્જુષ્ટા વિષરોગિણઃ ॥

રાજવૃક્ષફલોશીરકાશ્મર્યઘનપદ્મકાત્ ।
ક્વાથઃ સશર્કરાક્ષૌદ્રો વિષજ્વરહરઃ પરમ્ ॥

પીતા તણ્ડુલતોયેન કટુકા સસિતોપલા ।
વિષજ્વરહરાજાજી જીવકર્ષભકોત્પલમ્ ॥

કોલમજ્જસિતાધાન્યભાર્ઙ્ગીયષ્ટ્યાહ્વકેસરમ્ ।
વિષજ્વરવમિશ્વાસકાસતૃષ્ણાનિબર્હણમ્ ॥

ત્રિફલારગ્વધવ્યાઘ્રીક્વાથો જ્વરવિબન્ધજિત્ ।
બાલબિલ્વવચામુસ્તા કષાયઃ સપુનર્નવઃ ।
જ્વરાગ્નિસાદશ્વયથૂન્નિહન્તિ વિષસમ્ભવાન્ ॥

વૈદેહિકારામઠકં કપિત્થરસસૈન્ધવમ્ ।
સસિતામાક્ષિકં લીઢં શ્વાસકાસજ્વરાપહમ્ ॥

સદ્રાક્ષાનાગરાં કૃષ્ણામથવા સવરાઘનામ્ ।
લીઢ્વાજ્યમધુના કાસાન્મુચ્યતે વિષસમ્ભવાત્ ॥

સપાઠાઞ્જનમઞ્જિષ્ઠાદ્વિનિશામધુકાં તથા ।
યષ્ટ્યાહ્વમમ્ભસા પીત્વા મરિચૈરવચૂર્ણિતમ્ ॥

વિષવમ્યાં પિબેત્ ક્વાથં વિલ્બમૂલાદ્રજો ઽથવા ।
ધાત્રીષરૂપકદ્રાક્ષા મધુકં પયસા દ્રુતમ્ ॥

વેલ્લાગ્ર્યાઞ્જનસોશીરયષ્ટ્યૈલાકણકેસરમ્ ।
લિહ્યાન્મરિચકુમ્ભીં વા ઘૃતપુષ્પરસદ્રુતામ્ ॥

ક્ષીરિવૃક્ષાઙ્કુરક્ષૌદ્રસિતાસ્તૃડ્વમથુચ્છિદઃ ॥

જીર્ણશાલ્યોદનં ક્ષૌદ્રં ક્ષીરં ચન્દનસાધિતમ્ ।
શીતાન્ભોનુપિબેત્ ભુક્ત્વા વિષચ્છર્દિમપોહતિ ॥

તૈલગોવિડ્રસક્ષૌદ્રૈલિહ્યાત્ કૃષ્ણાપ્રિયઙ્ગુકે ॥

શ્વાસી ક્ષૌદ્રેણ વા દ્રાક્ષાશૃઙ્ગીમાગધિકાસિતાઃ ।
ગુડનાગરવૈદેહીવિજયામલકાનિ વા ॥

હિધ્માયાં શઙ્ખકનકકટુકાસ્વર્ણગૈરિકમ્ ।
વેલ્લશુણ્ઠીકણોશીરરજનીદ્વિતયાનિ વા ॥

લિહ્યાદ્વા વ્યોષમૃદ્વીકાં બીજપૂરરસેન વા ।
સક્ષૌદ્રં વાલકરજઃ ક્વાથં વા સગુડં પિબેત્ ॥

વિશ્વભેષજગાયત્રીહરિદ્રામરદારુજમ્ ।
દન્તીન્દ્રવારુણીદ્વીપીકલ્કં સૌવીરકેણ વા ॥

તૃણ્મૂર્ચ્છયોરશિરસો લેપસેકા હિમા હિતાઃ ।
અમ્ભોજનાલકુસુમચન્દનોશરીમૌક્તિકૈઃ ।
વૈહાયસસિતાતોયક્ષીરાજ્યેક્ષુરસાપ્લુતૈઃ ॥

વીજનં તાલવૃન્તેન શીતે સિકતિલે સ્થિતિઃ ॥

કમલોત્પલકિઞ્જલ્કપટલાવૃતવારિષુ ।
વિષતૃડ્દાહમૂર્ચ્છાઘ્નં સરસીષ્વવગાહનમ્ ॥

વિષવેગસમુત્થાયાં તૃષ્ણાયાં લાજતર્પણમ્ ।
શર્કરાદાડિમક્ષૌદ્રસલિલાપ્લાવિતં પિબેત્ ।
વટવેતસજમ્બ્વામ્રસેવ્યતોયં ચ શીતલમ્ ॥

ભૂનિમ્બમુસ્તકટુકાત્રાયન્તીન્દ્રયવાન્ સમાન્ ।
દ્વૌ ભાગૌ ચિત્રકાદષ્ટૌ કુટજાદ્વારિણા પિબેત્ ।
વિષાતિસારોદાવર્તકાસશ્વાસજ્વરાપહમ્ ॥

લોધ્રમોચરસામ્બષ્ઠાધાતકીસ્તણ્ડુલામ્બુના ।
સમાક્ષિકાઃ પિબેત્તદ્વન્નાગરાતિવિષાભયાઃ ॥

સધાતકીઃ સકુટજાઃ સાઞ્જનાઃ શ્લક્ષ્ણચૂર્ણિતાઃ ।
પાઠાનાગરચૂર્ણં વા દધ્ના યુક્તં સમાક્ષિકમ્ ॥

બસ્તિરુગ્વર્તનાહેષુ ફલવર્તિં પ્રયોજયેત્ ।
સારગ્વધાં સત્રિવૃતાં સોપકુલ્યાં હરીતકીમ્ ।
પિબેત્ ઘૃતેન સક્ષૌદ્રાં બસ્તિશૂલાદિનાશિનીમ્ ॥

ગૃહધૂમનતશ્યામા નીલિની તણ્ડુલીયકૈઃ ।
સિદ્ધં વાજ્યં તથાસિદ્ધં વરા ક્વાથત્રિવૃદ્યુતમ્ ॥

કાકોલી ક્ષીરિવૃક્ષત્વગ્દ્રાક્ષાયષ્ટ્યાહ્વશર્કરાઃ ।
નસ્યં વિષશિરોરુઘ્નં સંયોજ્યં શીતવારિણા ॥

શ્વયથૌ શુદ્ધકોષ્ઠસ્ય પયઃ પાને હિતં શૃતમ્ ।
વિશ્વભેષજવૈદેહીકટુકાદેવદારુભિઃ ।
સુરસામ્લકલ્કૈર્વા છાગં વા પિપ્પલીશૃતમ્ ॥

ત્રિફલાયાઃ કષાયેણ ત્રિવૃતા ભાવિતા ત્ર્યહમ્ ।
આલોડ્ય સર્પિષા પીતા વિષશ્વયથુનાશિની ॥

મધુવેલ્લવરાવ્યોષસુરાહ્વોશીરપદ્મકૈઃ ।
વિષશ્વયથુજિલ્લેપસ્તથા સ્વાદુકષાયકૈઃ ॥

શિરીષપુષ્પાહિશિરોનતકુષ્ઠૈર્ઘૃતાન્વિતઃ ।
ધૂપો ઽગદઃ શ્વયથુજિત્ સમસ્તવિષનાશનઃ ॥

અલ્પેનાપ્યપચારેણ દંશઃ પૂતિત્વમશ્નુતે ।
પ્રાયો ન સહતે તીક્ષ્ણમુષ્ણં વા ભેષજં વિષમ્ ॥

મધુરસ્નિગ્ધશીતાનિ યુઞ્યાત્તસ્માદ્વિષવ્રણે ।
સેકાલેપાંશ્ચ સક્ષીરૈઃ કષાયૈઃ ક્ષીરિવૃક્ષજૈઃ ॥

ન્યગ્રોધશુઙ્ગમધુકતિલસર્ષપસૈન્ધવમ્ ।
સાભયા નિમ્બપત્રાજ્યં દંશપૂતિત્વનાશનમ્ ।
કર્ણિકાપાતનં શ્રેષ્ઠં વિષવ્રણવિનાશનમ્ ॥

રક્તે સ્રવત્યતિભૃશં ઘૃતં સમરિચં પિબેત્ ।
તણ્ડુલીયકમૂલેન સિતયા વા સમન્વિતમ્ ॥

દંશં પ્રલેપયેચ્ચાસ્ય દાર્વ્યા સુશ્લક્ષ્ણપિષ્ટયા ।
સિતોપલાક્ષૌદ્રઘૃતચ્છાગદુગ્ધાનિ નાવનમ્ ॥

શમીકલ્કં પિબેચ્છ્લક્ષ્ણમઙ્ગં લિમ્પોદ્વિશાલયા ।
નાવને હેમં શુક્લા ચ તતઃ શામ્યતિ શોણિતમ્ ॥

ક્દ્શસ્યાતિસ્રુતે રક્તે રૂક્ષૈરત્યર્થસેવિતૈઃ ।
વિષસ્ય ચ સ્વભાવેન માતરિશ્વા પ્રકુપ્યતિ ॥

ઉન્માદાક્ષેપકમનોભ્રંશાપસ્મૃતયસ્તતઃ ।
તત્રેષ્ટં સ્નેહનં બસ્તિનસ્યપ્રધમાનાઞ્જનમ્ ॥

નાગદન્ત્યભયાકુષ્ઠપિપ્પલીવૃષકટ્ફલમ્ ।
ભલ્લાતકાસ્થિકટુકાબિલ્વપ્રતિવિષાગ્નિકાઃ ।
સક્ષીરં તૈર્ઘૃતં સિદ્ધં વિષવાતવિકારજિત્ ॥

પિબેદેરણ્ડતૈલં વા છાગમાંસરસાન્વિતમ્ ।
ઐકધ્યં ઘૃતતૈલં વા મેધ્યમાંસરસાશનઃ ॥

કાર્પાસમૂલં મરિચં હરિદ્રે નલદં નલમ્ ।
પિપ્પલીં સ્વર્જિકાં કુષ્ઠં જલેનાલોડ્ય પાયયેત્ ।
ઉન્મત્તં વિષવાતેન તથાપસ્મારિણં નરમ્ ॥

વચાહંસપદીવ્યોષદધિત્થં હસ્તિપિપ્પલીમ્ ।
દેવદારુબલાબિલ્વકૃમિજિત્ કુષ્ઠટુણ્ટુકમ્ ॥

લોધ્રાખુકર્ણ્યતિવિષાઃ ક્ષીરં સર્પિશ્ચ પાયયેત્ ।
નિહન્તિ પાનાભ્યઙ્ગાભ્યાં ઘૃતં સર્વવિષાણિ તત્ ॥

પ્રતિકુર્યાદ્યથાસ્વં ચ રોગેષ્વેવં પરેષુ ચ ।
દોષાનુબન્ધમાલોચ્ય વિષતન્ત્રાવિરોધતઃ ॥

દૃશ્યશબ્દાગદૈરસ્ય વિષશેષં નિવર્તયેત્ ।
અલ્પમપ્યવશિષ્ટં હિ વ્યાધયે મરણાય વા ॥

ધવાશ્વકર્ણતિનિશકરઘાટકપીતનાન્ ।
પલાશામ્રાતકકુભપારિભદ્રકતિલ્વકાન્ ॥

કપિત્થકુટજાઙ્કોલપ્રગ્રહામલકીભુજાન્ ।
શમીશ્લેષ્માતકાશ્મન્તગોજીયમલકણ્ટકાન્ ॥

ચિરિવિલ્વાર્કકટ્વઙ્ગસમઙ્ગામધુશિગ્રુકાન્ ।
ગોપઘોણ્ટાહિમારૌ ચ ભસ્મીકૃત્યામ્ભસા ગવામ્ ॥

ક્ષારકલ્પેનવિસ્રાવ્ય પચેત્ ક્ષિપ્ત્વાવચૂર્ણિતાન્ ।
પિપ્પલીદ્વયકોશાસ્રસપ્તપર્ણૈલવાલુકાન્ ॥

વરાઙ્ગચોચમઞ્જિષ્ઠાકુષ્ઠવઞ્જુલટુણ્ટુકાન્ ।
વિડઙ્ગાતિવિષાનન્તાસર્ષપતણ્ડુલીયકાન્ ॥

સુરાહ્વસરલપ્લક્ષગૃહધૂમકરઞ્જકાન્ ।
નાગદન્તી સુતશ્રેણી નિચુલં વરુણં વચામ્ ॥

વર્દ્ધમાનમયો બિલ્વં ક્ષારવત્પાકમાગતમ્ ।
તત્ લોહકુમ્ભે નિહિતં કાર્યં સન્નિહિતં સદા ॥

તેન દુન્દુભિમાલિમ્બેત્ પતાકાસ્તરણાનિ ચ ।
દર્શનશ્રવણસ્પર્શૈર્નિર્વિષં તાનિ કુર્વતે ॥

પાનાત્ ક્ષારાગદશ્ચૈષ વિષં સ્થાવરજઙ્ગમમ્ ।
શૂલગુલ્મોદરાજર્ણિશ્વાસકાસાશ્મશર્કરાઃ ॥

શોફાર્શોગ્રહણીદોષાનરુચિં ચ નિયચ્છતિ ।
અપિ તક્ષકતુલ્યાનાં સર્પાણાં દર્પનાશનઃ ॥

શ્રીવેષ્ટકમનોહ્વાલં સસર્જરસવાલકમ્ ।
કર્ષાંશં નાગપુષ્પસ્ય પ્રકુઞ્ચં ત્રુટિવિંશકમ્ ॥

હરેણવશ્ચતુઃષષ્ટિઃ કુટન્નટચતુષ્ટયમ્ ।
શતાહ્વાં ષોડશૈતાનિ પુષ્યે સમ્ભૃત્ય પેષયેત્ ॥

આશ્લેષાસુ ગવાં મધ્યે શસ્ત્રમન્ત્રાભિરક્ષિતમ્ ।
કુમાર્યા સ્નાતયા તત્ર મન્ત્રોયં વિષ્ણુનિર્મિતઃ ॥

માતા મે વિજયાનામ જયો નામ પિતા મમ ।
અજય્યસ્ય ચ પુત્રોસૌ વિજયે ચ જયામિ વઃ ॥

સુગન્ધાખ્યોયમગદો નિત્યં દેહવિલેપનાત્ ।
અભઙ્ગકરણો યુદ્ધે વિવાદે ચ જયાવહઃ ॥

અમુના લેપિતાશ્છત્રદુન્દુભિધ્વજતોરણાઃ ।
દૃષ્ટસ્પૃષ્ટશ્રુતા ઘ્નન્તિ વિષં સ્થાવરજઙ્ગમમ્ ।
ભૂતબાલગ્રહોન્માદાન્ ગેહસ્થોપિ નિવારયેત્ ॥

પ્રપૌણ્ડરીકસરલદેવદારુકુટન્નટમ્ ।
જટાશતાહ્વાતિવિષાતિલપર્ણીસુગન્ધિકા ॥

નીલીયિવફલાભાર્ઙ્ગીમધુયષ્ટ્યૈલવાલુકમ્ ।
તોયતોયદકાલીયતગરધ્યામકત્વચઃ ॥

નખપદ્મકપુન્નાગપત્રકાલાનુસારિવાઃ ।
તાલીસપત્રં મરિચં જોઙ્ગકં ચન્દનદ્વયમ્ ॥

દ્વ્યેલાદ્વિસેવ્યદ્વિતા દ્વિનિશા નલદદ્વયમ્ ।
લાક્ષાશીતશિવવ્યોષફલિનીધાન્યગૈરિકમ્ ॥

શૈલેયકશિલાપુષ્પગ્રન્થિલા ચોરકાભયાઃ ।
અર્કસ્થૌણેયપૃથ્વીકા કટુકા ચન્દ્રરાજયઃ ॥

કલિઙ્ગકઃ સર્જરસઃ કુષ્ઠં લવણપઞ્ચકમ્ ।
શ્રીપર્ણિકાશ્મરીશેલુશિંશપા સિન્દુવારજઃ ॥

ચમ્પકાશોકસુરસસુમનસ્તિલ્વકોદ્ભવાઃ ।
પાટલ્યાસ્તૃણશૂલ્યાશ્ચ પ્રસવાઃ કુમુદોત્પલમ્ ॥

તિનિશાર્જુનશમ્યાકધવપુષ્પં સપઙ્કજમ્ ।
પઞ્ચાશીતેરિદં ચૂર્ણં સમૂત્રઘૃતમાક્ષિકમ્ ॥

નિધાપયેત્ ગવાં શૃઙ્ગે મનુષ્યં પુનરાહરેત્ । (મનુષ્યં તેન જીવયેત્)
ભગ્નસ્કન્ધં વિવૃત્તાક્ષં મૃત્યોર્દંષ્ટ્રાન્તરં ગતમ્ ॥

મહાસુગન્ધો નામ્નાયમતિવીર્યોતિતેજસા ।
વારયત્યતિદુર્વારં વિષાગ્નિં વાસુકેરપિ ॥

નૃપોનેનાનુલિપ્તાઙ્ગો ભવેત્ સર્વજનપ્રિયઃ ।
તેજસ્વિતાં ચ લભતે રાજકસ્યાપિ મધ્યગઃ ॥

શીતમેવ ચ કુર્વીત વિધાનં વિષરોગિણામ્ ।
મુક્ત્વા કીટવિષં તદ્ધિ શીતેનાતિપ્રબર્દ્ધતે ॥

શાલયઃ ષષ્ટિકા જીર્ણાઃ કોરદૂષાઃ પ્રિયઙ્ગવઃ ।
મુદ્ગો હરેણુસ્તુવરી પટોલં વેત્રપલ્લવાઃ ॥

તણ્ડુલીયકજીવન્તી વાર્તાકં સુનિષણ્ણકઃ ।
જાઙ્ગલં દાડિમં ધાત્રી કપિત્થં સૈન્ધવં સિતા ॥

અવિદાહિયદન્યચ્ચ વિજ્ઞાયાન્નસ્વરૂપતઃ ।
તત્તદ્દદ્યાદ્વિષાર્તેભ્યઃ કાર્યા વ્યઞ્જનસંસ્કૃતિઃ ।
કષાયૈર્વિષહન્તૃઋણાં ઘૃનૈઃ કલ્યાણકાદિભિઃ ॥

દિવ્યસારસકૂપોત્થમન્યદ્વા શૃતશીતલમ્ ।
મધ્વામલકયુક્તં વા વિષાર્ત્તઃ સલિલં પિબેત્ ।
નદીતટાકજં ત્યાજ્યં વિશેષેણ ઘનાગમે ॥

શુક્લવસ્ત્રોદરાયાતૈઃ સુકૃતાઃ સક્તવો યવૈઃ ।
તક્રેણ સઘૃતાઃ પીતાઃ પરમં વિષનાશનાઃ ॥

તિલમદ્યકુલત્થક્ષુત્ક્રુદ્ભયાયાસમૈથુનમ્ ।
વર્જયેદ્વિષમુક્તોપિ દિવાસ્વપ્નં વિશેષતઃ ॥

પ્રશાન્તદોષં પ્રકૃતિસ્થધાતુ માહારકામં સમમૂત્રવિટ્કમ્ ।
પ્રસન્નવર્ણેન્દ્રિયચિત્તચેષ્ટં વૈદ્યોવગચ્છેદવિષં મનુષ્યમ્ ॥