અષ્ટાઙ્ગસંગ્રહ · અધ્યાય 6.46

અથાતો મૂષિકાલર્કપ્રતિષેધં નામાધ્યાયં વ્યાખ્યાસ્યામઃ ।
ઇતિ હ સ્માહુરાત્રેયાદયો મહર્ષયઃ ॥

લાલનશ્ચપલઃ પુત્રો હસિરશ્ચિકિરો ઽજિનઃ ।
કષાયદન્તઃ કુલકઃ કોકિલઃ કપિલો ઽસિતઃ ॥

અરુણઃ શબલઃ શ્વેતઃ કપોતઃ પલિતોન્દુરુઃ ।
ચુચ્છુન્દારો રસાલાખ્યો દશાષ્ટૌ ચેતિ મૂષિકાઃ ॥

યસ્મિન્નઙ્ગે પતત્યેષાં શુક્રમઙ્ગૈઃ સ્પૃશન્તિ વા ।
યચ્છુક્રદિગ્ધૈસ્તત્રાસ્રે દૂષિતે પાણ્ડુતાં ગતે ॥

ગ્રન્થયઃ શ્વયથુઃ કોઠો મણ્ડલાનિ ભ્રમોરુચિઃ ।
શીતજ્વરરોતિરુક્સાદો વેપથુઃ પર્વભેદનમ્ ॥

રોમહર્ષઃ સ્નુતિર્મૂર્ચ્છા દીર્ઘકાલાનુબન્ધનમ્ ।
શ્લેષ્માનુવિદ્ધબહ્વાખુપોતકછર્દનં સકૃત્ ॥

વ્યવાય્યાખુવિષં કૃચ્છ્રં ભૂયો ભૂયશ્ચ કુપ્યતિ ॥

મૂર્ચ્છાઙ્ગશોફવૈવર્ણ્યક્લેદશબ્દાશ્રુતિજ્વરાઃ ।
શિરોગુરુત્વં લાલાસૃક્છર્દિશ્ચાસાધ્યલક્ષણમ્ ॥

શૂનબસ્તિં વિવર્ણૌષ્ઠમાખ્વાભૈર્ગ્રન્થિભિશ્ચિતમ્ ।
ચુચ્છુન્દુરુસગન્ધં ચ વર્જયેદાખુદૂષિતમ્ ॥

શુનઃ શ્લેષ્મોલ્બણા દોષાઃ સંજ્ઞાં સંજ્ઞાવહાશ્રિતાઃ ।
મુષ્ણન્તઃ કુર્વતે ક્ષોભં ધાતૂનામતિદારુણમ્ ॥

લાલાવાનન્ધબધિરઃ સર્વતઃ સોભિધાવતિ ।
સ્રસ્તપુચ્છહનુસ્કન્ધઃ શિરોદુઃખી નતાનનઃ ॥

દંશસ્તેન વિદષ્ટસ્ય સુપ્તઃ કૃષ્ણં ક્ષરત્યસૃક્ ।
હૃચ્છિરોરુગ્જ્વરસ્તમ્ભતૃષ્ણામૂર્છોદ્ભવો ઽનુ ચ ॥

અનેનાન્યેપિ બોદ્ધવ્યા વ્યાલા દંષ્ટ્રાપ્રહારિણઃ ।
સૃગાલાશ્વતરાશ્વર્ક્ષદ્વીપિવ્યાઘ્રવૃકાદયઃ ॥

કણ્ડૂનિસ્તોદવૈવર્ણ્યસુપ્તિક્લેદજ્વરભ્રમાઃ ।
વિદાહરાગરુક્પાકશોફગ્રન્થિ વિકુઞ્ચનમ્ ॥

દંશાવદરણં સ્ફોટાઃ કર્ણિકા મણ્ડલાનિ ચ ।
સર્વત્ર સવિષે લિઙ્ગં વિપરીતં તુ નિર્વિષે ॥

દષ્ટો યેન તુ તચ્ચેષ્ટારુતં કુર્વન્ વિનશ્યતિ ।
પશ્યંસ્તમેવ ચાકસ્માદાદર્શસલિલાદિષુ ॥

જલદર્શનસંસ્પર્શશબ્દેભ્યો યશ્ચ સન્ત્રસેત્ ।
અદષ્ટમપિ તં જહ્યાજ્જલસન્ત્રાસરોગિણમ્ ॥

આખુના દષ્ટમાત્રસ્ય દંશં કાણ્ડેન દાહયેત્ ।
દર્પણેનાથવા તીવ્રરુજા સ્યાત્ કર્ણિકાન્યથા ॥

દગ્ધં વિસ્રાવયેદ્દંશં પ્રચ્છિતં ચ પ્રલેપયેત્ ।
શિરીષરજનીવક્રકુઙ્કુમામૃતવલ્લિભિઃ ॥

અગારધૂમમઞ્જિષ્ઠા રજની લવણોત્તમૈઃ ।
લેપો જયત્યાખુવિષં કર્ણિકાયાશ્ચ પાતનઃ ॥

તતોમ્લૈઃ ક્ષાલયિત્વા તુ તોયૈરનુ ચ લેપયેત્ ।
પાલિન્દી શ્વેતકટભી બિલ્વમૂલગુડૂચિભિઃ ।
અન્યૈશ્ચ વિષશોફઘ્નૈઃ સિરાં વા મોક્ષયેત્ દ્રુતમ્ ॥

છર્દનં જાલિનીકાથૈઃ શુકાખ્યાઙ્કોલયોરપિ ।
કોશવત્યાઃ શુકાખ્યાયાઃ ફલં જીમૂતકસ્ય ચ ।
મદનસ્ય ચ સઞ્ચૂર્ણ્ય દધ્ના પીત્વા વિષં વમેત્ ॥

વચામદનજીમૂતકુષ્ઠં વા મૂત્રપેષિતમ્ ।
પૂર્વકલ્પેન પાતવ્યં સર્વોન્દુરુવિષાપહમ્ ॥

નિષ્પાવાઃ કદલીમૂલં બન્ધુજીવફલાનિ ચ ।
સુવર્ચલારામઠકં સ્વર્જિકાતિવિષાદ્વયમ્ ।
શ્યામાદ્રિકર્ણિકામૂલમૂર્ધચૈંવમનત્રયમ્ ॥

વાન્તસ્ય શુદ્ધે હૃદયે શૂલં હિધ્મારુચિર્વમિઃ ।
ઉષ્ણોદ્ગારાનુબન્ધો વા સ્યાચ્ચેત્તત્રૈતદૌષધમ્ ॥

જીરકં ત્ર્યૂષણં કુષ્ઠં તુઙ્ગાખ્યં નાગકેસરમ્ ।
રજન્યૌ સૈન્ધવં સેવ્યં યષ્ટીમધુસુવર્ચલામ્ ॥

મધુરં ચ ગણં પિષ્ટ્વા બીજપૂરકપિત્થયોઃ ।
રસેન ષાડવં કુર્યાન્મધુમત્સ્યણ્ડિકાન્વિતમ્ ।
ગન્ધવર્ણરસોપેતઃ સ પીતો વિષદોષજિત્ ॥

દ્વિપિપ્પલીદ્વ્યંશુમતીક્વાથે પેયા ચ તદ્ગુણા ॥

વિરેચને ત્રિવૃન્નીલીત્રિફલાકલ્ક ઇષ્યતે ।
શિરોવિરેચને સારઃ શિરીષસ્ય ફલાનિ ચ ॥

અઞ્જને ગોમયરસો વ્યોષસૂક્ષ્મરજોન્વિતઃ ।
કપિત્થગોમયરસો મધુમાનવલેહને ॥

તણ્ડુલીયકમૂલેન સિદ્ધં પાને હિતં ઘૃતમ્ ।
દ્વિનિશા કટભી રક્તા યષ્ટ્યાહ્વૈર્વામૃતાન્વિતૈઃ ।
આસ્ફોતમૂલસિદ્ધં વા પઞ્ચકાપિત્થમેવ વા ॥

અધોભાગે વિશુદ્ધસ્ય શૂલં નાભ્યાં ભવેદ્યદિ ।
પુરીષં વા વિબધ્યેત ગુદે સ્યાદ્વા વિકર્તિકા ॥

તત્ર પેયાં પિબેચ્છીતાં શર્કરામધુસંયુતામ્ ।
પિપ્પલી પિપ્પલીમૂલસારિવા કટુકાહ્વયૈઃ ।
શૃતૈઃ સિદ્ધાં સહ બલાસમઙ્ગાવિશ્વભેષજૈઃ ॥

નલદધ્યામકવ્યોષલોધ્રચિત્રકદીપ્યકમ્ ।
કુતલક્ષારતોયેન પિષ્ટં માક્ષિકસર્પિષા ॥

દધ્ના વા પ્રાશયેત્ ક્ષૌદ્રં યવક્ષારપયોદધિ ।
ફણિતં તૈલમાજ્યં ચ વિષઘ્નં પીતમેકતઃ ॥

સિન્દુવારં નતં શિગ્રુ બિલ્વમૂલં પુનર્નવમ્ ।
વચા શ્વદંષ્ટ્રા જીમૂતમેષાં ક્વાથં સમાક્ષિકમ્ ।
પિબેચ્છાલ્યોદનં દધ્ના ભુઞ્જાનો મૂષિકાર્દિતઃ ॥

તક્રેણ શરપુઙ્ખાયા બીજં સઞ્ચૂર્ણ્ય વા પિબેત્ ।
અઙ્કોલમૂલવલ્કો વા બસ્તમૂત્રેણ કલ્કિતઃ ।
પાનલેપનયોર્યુક્તઃ સર્વોન્દુરુવિષાપહઃ ॥

પયઃ પયસ્યયા યુક્તં સિતયા મધુકેન ચ ॥

કિરાતતિક્તમમૃતાં સમઙ્ગાં કકુભત્વચમ્ ।
બાણં પલાશં કાશ્મર્યં પયસ્યાં તણ્ડુલીયકમ્ ॥

આખુવિન્નાં મહાનિમ્બં સપ્તપર્ણં મધૂલિકામ્ ।
કપિત્થં રાજવૃક્ષં વા પિબેદન્યતમં જ્વરી ॥

સ્થિરાં મન્દરુજાં પ્રચ્છેત્ કર્ણિકાં પાતયેત વા ।
શ્યામા લાઙ્ગલિકા દન્તી કિણિહી ગિરિકર્ણિકા ॥

આખુવૃક્ષો મહાવૃક્ષસ્ત્રિવૃદઞ્જનકી સ્નુહી ।
કર્ણિકાપાતનં કલ્કમેકૈકં તિલકલ્કવત્ ॥

ક્ષીરિપ્રવાલમઞ્જિષ્ઠાબલાદાર્વીહયાહ્વયાઃ ।
રોપણ્યઃ કલ્કિતાસ્તૈલં ઘૃતં વા સાધિતં તથા ।
દ્વિનિશા તિલયષ્ટ્યાહ્વતગરોશીરપદ્મકૈઃ ॥

સામાન્યેનેતિ નિર્દિષ્ટા ક્રિયાખૂનાં વિશેષતઃ ॥

લાલનેન વમિર્મૂર્ચ્છા લાલાસ્રાવશ્ચ જાયતે ।
લિહ્યાત્ સમાક્ષિકં તત્ર ચૂર્ણિતં તણ્ડુલીયકમ્ ॥

ચપલેન વમિર્મૂર્ચ્છા તૃડ્વા તત્રાવલેહયેત્ ।
સદારુમુસ્તાં ત્રિફલાં પુત્રકેણ તુ પાણ્ડુતા ॥

સાદોઙ્ગે સર્વતશ્ચાખુસદૃશગ્રન્થિસમ્ભવઃ ।
શિરીષબીજં કુષ્ઠં ચ મધુના તત્ર લેહયેત્ ॥

હસિરેણાન્નવિદ્વેષો જૃમ્ભણં રોમહર્ષણમ્ ।
આરગ્વધદિનિર્યૂહં સુવાન્તં તત્ર પાયયેત્ ॥

ચિકિરેણ શિરોદુઃખં શોફો હિધ્મા વમિર્ભ્રમઃ ।
વાન્તોત્ર જાલિનીક્વાથૈઃ સારમઙ્કોલજં પિબેત્ ॥

અજિનેનાઙ્ગકૃષ્ણત્વં મૂર્ચ્છા છર્દિશ્ચ હૃદ્ગ્રહઃ ।
મધુના તત્ર મઞ્જિષ્ઠાં લિહ્યાત્ સ્નુક્ક્ષીરકલ્કિતામ્ ॥

નિદ્રા કષાયદન્તેન હૃચ્છોષઃ કૃશતાતિ ચ ।
શિરીષસારત્વગ્બીજં તત્ર ક્ષૌદ્રેણ લેહયેત્ ॥

કુલકેન રુજાસ્રાવૌ રાજયો દંશમણ્ડલે ।
સ સિન્દુવારકૌ તત્ર સહૌ લિહ્યાન્મધુપ્લુતૌ ॥

ગ્રન્થયઃ કોકિલેનોગ્રા જ્વરો દાહશ્ચ દારુણઃ ।
નીલીપુનર્નવાક્વાથે સિદ્ધં તત્ર પિબેત્ ઘૃતમ્ ॥

કપિલેન વ્રણે કોથો જ્વરો ગ્રન્થિર્ભ્રમઃ સતૃટ્ ।
લેહયેન્મધુના શ્વેતાં શ્વેતાં ચાત્ર પુનર્નવામ્ ॥

રક્તં કૃષ્ણેન વમતિ વિશેષાદ્ દુર્દિને પિબેત્ ।
તત્ર કિંશુકભસ્મામ્બુ શિરીષફલવાલકમ્ ॥

અરુણાદ્યાઃ પૃથગ્દોષસન્નિપાતાસ્રસમ્ભવાન્ ।
જનયન્તિ ક્રમાદ્રોગાન્ સર્વે ચ ગ્રન્થિકર્ણિકાઃ ॥

કરઞ્જારગ્વધવ્યોષબૃહત્યંશુમતીદ્વયાત્ ।
ક્વાથે દધિપયઃ સર્પિઃ પૃથક્પ્રસ્થોન્મિતં પચેત્ ॥

કપિત્થદાડિમવરી વિશાલાત્રિસુગન્ધિકાઃ ।
ત્રિવૃતામૃત્તિકા વક્રગુડૂચીશ્ચાત્રકલ્કિતાઃ ॥

ક્ષિપેત્તદરુણાદીનાં પઞ્ચાનાં વિષનાશનમ્ ।
કાકાદની કાકમાચી સ્વરસેન શૃતં ઘૃતમ્ ॥

ક્લમશ્ચુચ્છુન્દરેણોગ્રો ગ્રીવાસ્તમ્ભો વિષૂચિકા ।
યવનાલર્ષભક્ષારં બૃહત્યૌ વાત્ર પાયયેત્ ॥

ગ્રીવાસ્તમ્ભો રસાલેન વેદના દંશમણ્ડલે ।
લિહ્યાન્મહાગદં તત્ર ઘૃતમાક્ષિકસંયુતમ્ ॥

સશેષં મૂષિકવિષં પ્રકુપ્યત્યભ્રદર્શને ।
યથાયથં વા લાકેષુ દોષાણાં વૃદ્ધિહેતુષુ ॥

તત્ર સર્વે યથાવસ્થં પ્રયોજ્યાઃ સ્યુરુપક્રમાઃ ।
યથાસ્વં યે ચ નિર્દિષ્ટાસ્તથા દૂષીવિષાપહાઃ ॥

દંશત્વલર્કદષ્ટસ્ય દગ્ધમુષ્ણેન સર્પિષા ।
પ્રદિહ્યાદગદૈસ્તૈસ્તૈઃ પુરાણં ચ ઘૃતં પિબેત્ ।
વ્રણસ્યોપરિ નિષ્પીડ્યઃ પ્રત્યક્પુષ્પીરસોથવા ॥

તિલગુગ્ગુલુદૂર્વાણાં દાડિમસ્ય ગુડસ્ય ચ ।
કલ્કો મુહુર્મુહુર્લેપઃ શ્વદંશવિષજિત્પરમ્ ॥

નલમૂલં જલે પિષ્ટં પાનલેપનયોર્હિતમ્ ।
માતુલુઙ્ગચ્છદૈર્દંશં બધ્નીયાદ્દન્તચર્વિતૈઃ ॥

અર્કક્ષીરયુતં ચાસ્ય યોજ્યમાશુ વિરેચનમ્ ॥

પિબેત્ પુનર્નવાં શ્વેતાં ધુર્ધૂરકફલાન્વિતામ્ ॥

ફલં ધુર્ધૂરકાન્મૂલં કાકોદુમ્બરિકોદ્ભવમ્ ।
શીધુના શ્વવિષં હન્તિ પીતં વા તણ્ડુલામ્બુના ॥

ઐકધ્યં પલલં તૈલં રૂપિકાયાઃ પયો ગુડઃ ।
ભિનત્તિ વિષમાલર્કં ઘનવૃન્દમિવાનિલઃ ॥

લશુનોષણવૈદેહી વરા ગોપિત્તકલ્કિતાઃ ।
પાનનસ્યાઞ્જનાલેપૈઃ શ્વદષ્ટસ્યૌષધં પરમ્ ॥

જલવેતસપત્રત્વઙ્મૂલં ક્ષુણ્ણં પચેજ્જલે ।
સ ક્વાથઃ શીતલઃ પીતઃ પરં શ્વવિષભેષજમ્ ॥

તત્સિદ્ધં ચ ઘૃતં પાનનસ્યાભ્યઞ્જનલેપનમ્ ।
જલત્રાસે સમસ્તે ચ વિષે તત્ ગરુડોપમમ્ ॥

યવમાષકુલત્થાનાં પઞ્ચમૂલસ્ય ચામ્ભસિ ।
ક્ષીરદ્વિગુણિતે સર્પિઃ સાધયેચ્છ્લક્ષ્ણકલ્કિતૈઃ ॥

અશ્વગન્ધાસહાકુષ્ઠબૃહતીરજનીદ્વયૈઃ ।
વિદારીનતકટ્વઙ્ગ પયસ્યાસિન્દુવારકૈઃ ॥

સર્પગન્ધાનખાભીરુશર્કરારક્તચન્દનૈઃ ।
શ્વસંષ્ટ્રોપદ્રવાન્ સર્વાન્ પાનાભ્યઙ્ગૈર્નિહન્તિતત્ ॥

હૃદ્વિદાહે પ્રસેકે ચ વિરેકવમને ભૃશમ્ ।
વિષદોષહરે યોજ્યે શુદ્ધે સંસર્જનક્રમઃ ॥

દદ્યાત્ સંશોધનં તીક્ષ્ણમવશ્યં વિષનાશનમ્ ।
અશુદ્ધસ્ય નિરૂઢેપિ વ્રણે કુપ્યતિ તદ્વિષમ્ ॥

સરત્રબીજૌષધિભિઃ કુમ્ભૈઃ શીતામ્બુપૂરિતૈઃ ।
અષ્ટોત્તરશતં વારાન્ સિદ્ધમન્ત્રાભિમન્ત્રિતૈ ॥

અષ્ટોત્તરશતોન્માનૈઃ પુષ્પમાલાવગુણ્ઠિતૈઃ ।
ગોચર્મમાત્રકે લિપ્તે જ્વલિતાગ્નૌ કુશાસ્તૃતે ।
સ્થણ્ડિલે સરિતસ્તીરે સ્નાનં વાસ્ય ચતુષ્પથે ॥

અલર્કાધિપતે યક્ષ સારમેયગણાધિપ ।
અલર્કજુષ્ટમેતં મે નિર્વિષં કુરુ મા ચિરાત્ ।
સ્વાહેતિમન્ત્રોલર્કાર્ત્તે સર્વકર્મસુ શસ્યતે ॥

ચતુષ્પાદ્ભિદ્વિપાદ્ભિર્વા નખદન્તપરિક્ષતમ્ ।
શૂયતે પચ્યતે રાગજ્વરસ્રાવરુજાન્વિતમ્ ॥

સોમવલ્કોશ્વકર્ણશ્ચ ગોજિહ્વા હંસપાદિકા ।
રજન્યૌ ગૈરિકં લેપો નખદન્તવિષાપહઃ ॥