અષ્ટાઙ્ગસંગ્રહ · અધ્યાય 6.45

અથાતઃ પ્રત્યેકલૂતાપ્રતિષેધં નામાધ્યાયં વ્યાખ્યાસ્યામઃ ।
ઇતિ હ સ્માહુરાત્રેયાદયો મહર્ષયઃ ॥

આદંશે પિટકા તામ્રા ભવેત્ કપિલયા સ્થિરા ।
લસીકા રોમકૂપેષુ દાહો ઽક્ષ્ણો મૂર્ધ્નિ ગૌરવમ્ ॥

પાનનસ્યાઞ્જનાલેપસેકેષ્વત્ર પ્રયોજયેત્ ।
નિશાપદ્મકકુષ્ઠૈલાકરઞ્જકકુભત્વચઃ ॥

સ્થિરાર્કપર્ણ્યપામાર્ગબ્રાહ્મીજ્વલનનાકુલીઃ ।
અથવા કુષ્ઠપત્તઙ્ગનખજોઙ્ગકકુઙ્કુમમ્ ॥

અગ્નિમુખ્યાતિરુક્સ્ફોટઃ સમ્ભવત્યગ્નિદગ્ધવત્ ।
અગ્નિજ્વાલાસમાનેન પ્રસ્વિદ્યતિ વિષોષ્મણા ॥

તૃડ્દાહકમ્પમૂર્ચ્છાવાન્ પિત્તાસ્રમતિસાર્યતે ।
યોજયેત્ પૂર્વવત્તત્ર પ્રત્યાખ્યાય ત્વરાન્વિતઃ ॥

કુષ્ઠલામજ્જકોશીરમધૂકં મધુકં મધુ ।
લાભતઃ શીતવીર્યાણિ તાલીસં ગોપકન્યકામ્ ॥

પીતયા પીતવિણ્મૂત્રદંશક્લેદાક્ષિદર્શનમ્ ।
મૂર્ચ્છાચ્છર્દિંશિરોદુઃખજ્વરારોચકશૂલવાન્ ॥

તત્રેષ્ટાઃ કટભોશીરમુઞ્જાવઞ્જુલપદ્મકાઃ ।
વંશકાશાર્જુનકુશાઃ શિરીષકિણિહીત્વચઃ ।
અથવા વન્યબાલ્હીકકુષ્ઠકેસરજોઙ્ગફમ્ ॥

પદ્માભઃ પદ્મયા સ્ફોટો ભિન્નો ઽભિન્નઃ પુનર્ભવેત્ ।
ક્લિદ્યત્યાશુ સ્રવત્યુષ્ણં ક્લેદં સ્પર્શે ઽતિરુક્કરઃ ॥

તત્ર પદ્મોત્પલાન્નાલો હિમવેતસવઞ્જુલાઃ ।
સમૃણાલાઃ સકુમુદાઃ સક્ષૌદ્રઘૃતશર્કરાઃ ॥

પૂતિર્મૂત્રવિષાદંશો વિસર્પી કૃષ્ણશોણિતઃ ।
શ્વાસકાસજ્વરચ્છર્દિંમૂર્છાદાહભ્રમાન્વિતઃ ॥

મનશ્શિલાલમધુકમધૂકોત્પલચન્દનમ્ ।
કુષ્ઠાલામજ્જકોશીરપદ્મકં તત્ર ભેષજમ્ ॥

આદંશે શ્વેતયા શ્વેતા પિટકા ભૃશકણ્ડુલા ।
દાહમૂર્છાજ્વરરુજાવિસર્પક્લેદકારિણી ॥

તત્રેષ્ટાઃ શીતરાસ્નૈલાહરેણુનલવઞ્જુલાઃ ।
કુષ્ઠમાંસીનતોશીરકાન્તાધ્યામકપદ્મકાઃ ॥

આદંશઃ કૃષ્ણયા કૃષ્ણો વિઙ્ગન્ધિઃ ક્લેદશોફવાન્ ।
ઉત્થાપ્યતે કૃષ્ણમસૃગ્દુષ્ટં તત્ર ચ ભેષજમ્ ।
મહાસુગન્ધા સર્પક્ષી વક્રૈલા ગન્ધનાકુલી ॥

શૂનઃ પાણ્ડૂરયા દંશઃ શોફો વક્ત્રસ્ય ગૌરવમ્ ।
જ્વરો વિઘૂર્ણનં જૃમ્ભા શિરોરુક્ તત્ર ભેષજમ્ ।
મૂલં વારુણપુષ્પાયા રોચના ગોશકૃદ્રસઃ ॥

આપાણ્ડુપિટકો દંશઃ શોફવાન્ રક્તપાદયા ।
અસ્રસ્રુત્તત્ર નલદસેવ્યોદીચ્યહિમં મધુ ॥

ભૃઙ્ગાભો ભૃઙ્ગયા દંશઃ પિટકા દાહરુક્કરી ।
કોઠૈશ્ચ ચીયતે ગાત્રં તત્ર શસ્તં ભિષગ્જિતમ્ ।
અઙ્કોલસારઃ ફલિની ગવાં પિત્તં મિસિર્ગદઃ ॥

પિઙ્ગયા વહ્નિદગ્ધાભો દંશઃ સ્ફોટો બહુસ્રુતિઃ ।
તીબ્રશોફજ્વરરુજાહૃત્પીડાદાહતૃઙ્યુતઃ ॥

તત્રાગદઃ સિતા ગુન્દ્રા મલ્લિકા મધુકોત્પલમ્ ।
જીવંકઃ ક્ષીરિણાં શુઙ્ગા દ્વિહિમં નાગકેસરમ્ ॥

ત્રિમણ્ડલાયા બહલો દંશઃ કૃષ્ણં સ્રવત્યસૃક્ ।
અરુચિર્નેત્રયોર્દાહઃ કલુષસ્રુતિદૃષ્ટિતા ॥

વિવિધૈર્મણ્ડલૈશ્ચાસ્ય શરીરમુપચીયતે ।
તત્રાર્કમૂલદ્વિનિશાસુરાલાપૃશ્નિપર્ણિકાઃ ।
દધિત્થનાકુલીબ્રાહ્મીજ્યોતિષ્મત્યો હિતો ઽગદઃ ॥

આદંશઃ પૂતિગન્ધાયા વિસર્પક્લેદદાહવાન્ ।
અલજીસન્નિભો રુગ્વાન્ વિબદ્ધપિટકાચિતઃ ॥

ભાર્ઙ્ગીનિદિગ્ધિકાનિમ્બપાટલીસિન્દુવારકમ્ ।
દૂર્વા હરિદ્રે વાસા ચ પૂતિગન્ધાવિષાપહમ્ ॥

ચિત્રમણ્ડલવાન્ દંશઃ પિટકાજાલકાવૃતઃ ।
વીરાયા મૂર્ધરુક્ શીતજ્વરાન્નદ્વેષસંયુતઃ ॥

હરિદ્રે નલદં કુષ્ઠમેલા સુરસમઞ્જરી ।
તગરં ચ શ્વપિત્તેન પિષ્ટં વીરાવિષાપહમ્ ॥

દંશઃ કુમુદયા દાહસ્ફોટસ્ફુરણતોદવાન્ ।
પિચ્છિલક્લેદવિસ્રાવી સશ્વાસસ્સગલગ્રહઃ ।
પ્રત્યાખ્યાયાત્ર કુર્વીત સામાન્યોક્તં ક્રિયાક્રમમ્ ॥

ભવન્ત્યલવિષાદંશે પીતલોહિતમણ્ડલાઃ ।
પિટકાઃ સર્ષપપ્રખ્યાસ્તાલુશોષો રુજા જ્વરઃ ॥

છર્દિર્દાહઃ શિરઃકમ્પસ્તત્ર સેવ્યઃ સમાક્ષિકઃ ।
સકાસીસકહ્રીબેરઃ સપિપ્પલિવટાઙ્કુરઃ ॥

રક્તાન્તો રક્તયા દંશઃ સપાણ્ડુપિટકાજ્વરઃ ।
શ્વેતોતિસારઃ શ્વસનં દાહઃ ક્લેદઃ સશોણિતઃ ।
શસ્તં શેલ્વર્જુનામ્રાતાત્ત્વઙ્મૂલં સિન્દુવારતઃ ॥

આદંશે ચિત્રયા રક્તા પિટકા વિસૃતા સ્થિરા ।
પર્વભેદશિરસ્તાપજ્વરશોફા વિસર્પિણી ॥

ભિન્ના કૃષ્ણત્વમભ્યેતિ પીતાસ્રાવા મહાવ્રણા ।
તત્રેષ્ટાઃ કુષ્ઠનલદશિરીષનલરેણુકાઃ ॥

દંશે ચ સન્તાનિકયા શૂલમાકુલતાશ્રુણઃ ।
પ્રદરાક્ષેપકૌ તત્ર કેસરં ક્ષીરિણાં ત્વચઃ ।
આમ્રસ્ય સિન્દુવારસ્ય મૂલમશ્મન્તકસ્ય ચ ॥

પિટકા મેચકા દંશમધ્યે જતુકણોપમા ।
જ્વરઃ શોફોત્ર વારુણ્યાં રોચના રજનીદ્વયમ્ ॥

રાજીમાન્ કસનાદંશઃ શિરોરુક્ શ્વાસકાસવાન્ ।
શીતપિચ્છિલરક્તસ્રુદ્રક્તોકં તત્ર મેષજમ્ ॥

પાણ્ડુરક્તો ઽતિરુગ્દંશઃ કાકાણ્ડ્યાઃ સ્મૃતિમોષકૃત્ ।
હિધ્મા શ્વસનતૃણ્મૂર્ચ્છા નિદ્રાક્ષેપકહૃદ્ગદાઃ ॥

રક્તાન્તર્સ્ત્વેણપાદાયા દંશઃ કૃષ્ણતિલાકૃતિઃ ।
દાહમોહાગ્નિવીસર્પતૃઙ્વમિશ્વાસકાસવાન્ ॥

પૂતિઃ શ્યાવોતિરુક્ સાસૃગાદંશો લાજવર્ણયા ।
શીતજ્વરસમુત્થાનો દાહમૂર્છાતિસારવાન્ ॥

અગ્નિદગ્ધનિભો દંશો વૈદેહ્યા ભૃશવેદનઃ ।
ગમ્ભીરઃ સજ્વરસ્તીક્ષ્ણમોહો હૃદયપીડનમ્ ॥

ઊર્ધ્વરાજીચિતો દંશો જાલિન્યાસ્તીવ્રશોફરુક્ ।
ઉદીર્ણતૃઙ્ભ્રમશ્વાસસ્તમ્ભમોહવિદીર્યતે ॥

રક્તો માલાગુણાદંશો ધૂમગન્ધિઃ સપીવ્રરુક્ ।
દીર્યતે પાર્શ્વતસ્તૈસ્તૈઃ સંરબ્ધૈર્મણ્ડલૈર્યુતઃ ॥

અન્તર્દાહો બહિઃ શૈત્યમાધ્માનં મૂત્રકૃચ્છ્રતા ।
મૂર્ચ્છાપ્રલાપાતીસારજ્વરાઃ પ્રાણાન્તકારિણઃ ॥

ધ્માતઃ સૌવર્ણિકાદંશઃ સ્યન્દતે મત્સ્યગન્ધિકઃ ।
શિરોક્ષિરુગ્જ્વરઃ કાસસ્તૃણા શોફો વમિર્ભ્રમઃ ॥

આસાધ્યાનામપિ હિતં પ્રત્યાખ્યાયાશુ યોજયેત્ ।
દોષોચ્છ્રાયવિશેષેણ છેદદાહાદિવર્જિતમ્ ॥

કપિલા તત્ર નાસાયામગ્નિર્દશતિ જત્રુણિ ।
પીતા તુ ગણ્ડયોઃ પદ્મા દક્ષિણાંસેથ કક્ષયોઃ ॥

લૂતા મૂત્રવિષા શ્વેતા ચિબુકે કાલિકાક્ષિણિ ।
પાણ્ડુરા દક્ષિણસ્કન્ધે કરયો રક્તપાદિકા ॥

વામપાર્શ્વે દશેત્ ભૃઙ્ગા વામાંસે પિઙ્ગલા દશેત્ ।
ત્રિમણ્ડલોદરે પૂતિઃ પૃષ્ઠે વીરા તુ દક્ષિણે ॥

બાહૌ નાભ્યાં કુમુદિકા વામસ્કન્ધે ઽલસંજ્ઞિતા ।
કણ્ઠે રક્તા લલાટે તુ ચિત્રા સન્તાનિકૌષ્ઠયોઃ ॥

મેચકા મૂર્ધ્નિ કસનાદ્ધસ્તયોઃ કક્ષમૂલયોઃ ।
કાકાણ્ડ્યેણી તુ હૃદયે લાજવર્ણા સ્તનાન્તરે ॥

બાહુસન્ધિષુ વૈદેહી લૂતાપાઙ્ગે તુ જાલિની ।
માલાગુણાખ્યા ગ્રીવાયાં સૌવર્ણી કર્ણમૂલયોઃ ॥

ઇતિ ક્ષેત્રાણિ નિયતાન્યત્યુદીર્ણવિષાઃ પુનઃ ।
પરક્ષેત્રેપિ વર્તન્તે રાજાનોતિબલા ઇવ ॥