અષ્ટાઙ્ગસંગ્રહ · અધ્યાય 6.44

અથાતો લૂતાપ્રતિષેધં નામાધ્યાયં વ્યાખ્યાસ્યામઃ ।
ઇતિ હ સ્માહુરાત્રેયાદયો મહર્ષયઃ ॥

વિશ્વામિત્રાય રુષ્ટસ્ય વસિષ્ઠસ્ય લલાટજાઃ ।
સ્વેદલેશાઃ સ્મૃતા લૂતા લૂને યે પતિતાસ્તૃણે ॥

ખાણ્ડવે દહ્યમાનાનામસુરાણાં શરીરતઃ ।
યે સ્ફુલિઙ્ગા વિનિશ્ચેરુસ્તે લૂતા ઇતિ કેચન ॥

અન્યે વદન્તિ ભુક્તસ્ય દુષ્ટસ્યાન્નસ્ય મૂર્ચ્છનાત્ ।
સમ્ભવન્તિ વિષસ્ફોટા યે લૂતાઃ કીટલક્ષણમ્ ।
યથાસ્વં ધારયન્તસ્તે લૂતાઃ કીટાશ્ચ સંજ્ઞિતાઃ ॥

તત્ર ઘોરતમા લૂતા ભિદ્યન્તે તા અપિ ત્રિધા ।
તક્ષ્ણિમધ્યાવરત્વેન ઘ્નન્તિ વાશ્વચિકિત્સિતાઃ ।
સપ્તાહેન દશાહેન પક્ષેણ ચ પરં ક્રમાત્ ॥

કપિલાગ્નિમુખી પીતા પદ્મા મૂત્રા સિતાસિતા ।
આગ્નેય્યઃ સ્વેદજાઃ સપ્ત લૂતાઃ પિત્તવિકારદાઃ ॥

પાણ્ડુરા રક્તપદિકા ભૃઙ્ગા પિઙ્ગા ત્રિમણ્ડલા ।
પૂતિર્વીરાણ્ડજાઃસપ્ત સૌમ્યાઃ શ્લેષ્મવિકારદાઃ ॥

કુમુદાલવિષા રક્તા શ્ચિત્રા સન્તા નિમેચકા ।
કસના ચોદ્ભિદાઃ સપ્ત વાયવ્યા વાયુરોગદાઃ ॥

કાકાણ્ડ્યેણપદી લાજા વૈદેહી જાલિની તથા ।
માલાગુણા સુવર્ણા ચ મિશ્રાઃ સપ્તોપપાદિકાઃ ॥

વ્યાપ્નુવન્ત્યાશુ ગાત્રાણિ જ્વલત્પાવકસન્નિભાઃ ।
સન્નિપાતકૃતો ઽસાધ્યાઃ સાધ્યાઃ કૃચ્છ્રેણચેતરાઃ ॥

તા દશન્તિ સિતે પક્ષે ઽસિતે સન્ધૌ સદૈવ ચ ॥

દંશઃ સામાન્યતસ્તાસાં દદ્રુમણ્ડલસન્નિભઃ ।
સિતો ઽસિતો ઽરુણઃપીતઃશ્યાવો વા મૃદુરુન્નતઃ ॥

મધ્યે કૃષ્ણો ઽથવા શ્યાવઃ પર્યન્તે જાલકાવૃતઃ ।
વિસર્પવાઞ્છોફયુતસ્તપ્યતે બહુવેદનઃ ॥

જ્વરાશુપાકવિક્લેદકોથાવદરણાન્વિતઃ ।
ક્લેદેન યત્સ્પૃશત્યઙ્ગં તત્રાપિ કુરુતે વ્રણમ્ ॥

શ્વાસદંષ્ટ્રાશકૃન્મૂત્રશુક્રલાલાનખાર્તવૈઃ ।
અષ્ટાભિરુદ્વમન્ત્યેતા વિષં વક્ત્રાદ્વિશેષતઃ ॥

શ્વાસેન દંશઃ સહસા શૂયતે જ્વરદાહવાન્ ।
દંષ્ટ્રાકૃતસ્તૂગ્રતરો વિવર્ણઃ કઠિતઃ સ્થિરઃ ॥

ગમ્ભીરશોફવસ્તોદવેદનાદાહસંયુતઃ ।
દુર્ગન્ધી શકૃતા દાહકણ્ડૂચિમિચિમાન્વિતઃ ॥

પચ્યતે ચાશુ પક્વશ્ચ પાણ્ડુઃ પીલુફલોપમઃ ।
મૂત્રેણ રક્તપર્યન્તો મધ્યે કૃષ્ણો વિશીર્યતે ॥

આવર્તસદૃશઃ શૂનઃ પૂતિઃ સર્પતિ દહ્યતે ।
શુક્રેણ ગ્રન્થિસંસ્થાનઃ કઠિનસ્તીવ્રવેદનઃ ॥

અલ્પમૂલોલ્પરુક્વોઠો લાલયા કણ્ડુરો મૃદુઃ ।
નખેન ચોષપિટકાકણ્ડૂધૂમાયનાન્વિતઃ ।
કિંશુકોદરવર્ણસ્તુ રજસા ચઞ્ચુમાલવાન્ ॥

લૂતા નાભેર્દશન્ત્યૂર્ધ્વમૂર્ધ્વં ચાધશ્ચ કીટકાઃ ।
તદ્દૂષિતં ચ વસ્ત્રાદિ દેહે પૃક્તં વિકારકૃત્ ॥

દિનાર્ધં લક્ષ્યતે નૈવ દંશો લૂતાવિષોદ્ભવઃ ॥

સૂચીવ્યધવદાભાતિ તતોસૌ પ્રથમે ઽહનિ ।
અવ્યક્તવર્ણઃ પ્રચલઃ કિઞ્ચિત્ કણ્ડૂરુજાન્વિતઃ ॥

દ્વિતીયે ઽત્યુન્નતોન્તેષુ પિટકૈરિવ ચાચિતઃ ।
વ્યક્તવર્ણો નતો મધ્યે કણ્ડૂમાન્ ગ્રન્થિસન્નિભઃ ॥

તૃતીયે સજ્વરો રોમહર્ષકૃદ્રક્તમણ્ડલઃ ।
શરાવરૂપસ્તોદાઢ્યો રોમકૂપેષુ સાસ્રવઃ ॥

મહાંશ્ચતુર્થે શ્વયથુસ્તાપશ્વાસભ્રમપ્રદઃ ॥

વિકારાન્ કુરુતે તાંસ્તાન્ પઞ્ચમે વિષકોપજાન્ ।
ષષ્ઠે વ્યાપ્નોતિ મર્માણિ સપ્તમે હન્તિ જીવિત ॥

વિષમિત્યતિતીક્ષ્ણાનામિતરે વિભજેદતઃ ॥

વિષં શામ્યતિ સર્વાસામેકવિંશતિરાત્રતઃ ॥

દંશઃ પિત્તાત્મકો દાહતૃટ્સ્ફોટજ્વરદાહવાન્ ।
સશોફઃ કઠિનઃ પાણ્ડુઃ કણ્ડૂમાન્ શ્લૈષ્મિકોલ્પરુક્ ।
વાતિકઃ પરુષઃ શ્યાવઃ પર્વભેદાદિરુક્કરઃ ॥

સર્પજ્ઞાનોદિતૈર્લિઙ્ગૈર્દ્દોષોદ્રેકં ચ લક્ષયેત્ ॥

ત્રિદોષાઃ પ્રાયશઃ સર્વા લૂતાઃ પિત્તકફાધિકાઃ ॥

પ્રાણાન્તિકીષુ હૃન્મોહશ્વાસહિધ્માશિરોગ્રહાઃ ।
શ્વેતાસિતાઃ પીતરક્તાઃ પિટકાઃ શ્વયથૂદ્ભવઃ ॥

વેપુથુર્વમથુર્દાહસ્તૃડાન્ધ્યં વક્રનાસતા ।
શ્યાવોષ્ઠવક્ત્રદન્તત્વં પૃષ્ઠગ્રીવાવભઞ્જનમ્ ।
પક્વજમ્બૂસવર્ણં ચ દંશાત્ સ્રવતિ શોણિતમ્ ॥

અથાશુ લૂતાદષ્ટસ્ય શસ્ત્રેણાદંશમુદ્ધરેત્ ।
દહેત્ જાંબવોષ્ઠાદ્યૈર્ન તુ પિત્તોત્તરં દહેત્ ॥

કર્કશં ભિન્નરોમાણં મર્મસન્ધ્યાદિસાંશ્રિતમ્ ।
પ્રસૃતં સર્વતો દંશં ન છિન્દીત દહેત્ વા ॥

લેપયેદ્દગ્ધમગદૈર્મધુસૈન્ધવસંયુતૈઃ ।
સુશીતૈઃ સેચયેચ્ચાનુ કષાયૈઃ ક્ષીરિવૃક્ષજૈઃ ॥

સર્વતોપહરેદ્રક્તં શૃઙ્ગાદ્યૈઃ સિરયાપિ વા ।
સ્રુતે રક્તે પરીષેકો ઘૃતક્ષીરાદિભિર્હિતઃ ॥

પ્રપૌણ્ડરીકદ્દ્રીબેરસારિવોશીરજીવકાઃ ।
લોધ્રચન્દનજીવન્તીમઞ્જિષ્ઠાસર્જવઞ્જુલાઃ ॥

મૃણાલબિસશૈવાલકુમુદોત્પલગૈરિકાઃ ।
ન્યગ્રોધોદુમ્બરાશ્વત્થનિચુલપ્લક્ષવેતસાઃ ॥

સમઙ્ગાપાટલીગુન્દ્રાકાકોલીશતપર્વિકાઃ ।
શિરીષધાતકીમૂર્વાવિદારીપદ્મકિંશુકાઃ ॥

શૃઙ્ગાટકં કોશવતીવાયસીસોમરાજયઃ ।
મધુકાંશુમતીમૂર્વા યથાલાભં સમાહૃતાઃ ।
શસ્તઃ પર્યુષિતો લેપઃ સઘૃતઃ પૈત્તિકે વર્ણે ॥

શ્યામાદ્વયનિશામુસ્તાનખરાસ્નામહાસહાઃ ।
વાસાપત્તઙ્ગસુવહાનાકુલીગિરિકર્ણિકાઃ ॥

સર્પગન્ધાયવફલાનિર્ગુણ્ડ્યશ્મન્તકસ્થિરાઃ ।
શુકાખ્યા મહિષક્રાન્તા કુષ્ઠેન્દ્રયવકુઙ્કુમમ્ ॥

કરવીરાગરુનતં સુગન્ધા સિન્દુવારકમ્ ।
આસ્ફોટગુન્દ્રા ચ હિતા પ્રલેપઃ શ્લૈષ્મિકે વિષે ॥

બિમ્બીવિદુલબન્ધૂકકોવિદારપલાશકાઃ ।
સુવહારિષ્ટકબ્રાહ્મીગુડૂચીવિશ્વસૈર્યકાઃ ॥

સિદ્ધાર્થકા દેવદારુ વિડઙ્ગાનીન્દ્રવારુણી ।
શતાવરીલાઙ્ગલિકીરાજવૃક્ષપુનર્નવાઃ ॥

જીવન્તી વાયસી ભાર્ઙ્ગી કતકેન્દ્રયવાર્જુનાઃ ।
મિસિવ્યાઘ્રપદીસિંહપુચ્છીમણ્ડલપર્ણિકાઃ ॥

શ્વદંષ્ટ્રા કોલબૃહતી રેવતી શ્વેતપુષ્પિકા ।
પ્રપુન્નાટઃ કુરવકઃ પ્રલેપો વાતિકે વિષે ॥

સર્વત્રૈવ ચ શસ્યન્તે બોધિશ્લેષ્માતકાક્ષકાઃ ॥

ઉદીર્ણદોષાન્ બલિનો વિષે મહતિ વાભયેન્ ।
કાકણ્ડકીકોશવતી લોધ્રેન્દ્રયવસૈન્ધવૈઃ ॥

પટોલપત્રમરિચકરઘાટપ્રિયઙ્ગુભિઃ ।
કૃષ્ણાશુકનસાનીપનિમ્બસપ્તાહ્વયષ્ટિભિઃ ॥

વિરેચયેચ્ચ ત્રિફલાત્રિવૃત્ત્રિકટુસૈન્ધવૈઃ ।
સદન્તીપૂગમૃદ્વીકા વિડઙ્ગૈરથવા પચેત્ ।
એભિઃ પલાર્ધિકૈઃ પ્રસ્થં સમબ્રાહ્મીરસં ઘૃતાત્ ॥

પઞ્ચમૂલશૃતં ક્ષીરં તોયં વા શોધનૌષધૈઃ ।
યથાસ્વં કલ્કિતૈર્યુક્તં પૃથગ્દદ્યાદ્વિરેચનમ્ ॥

પિપ્પલીપિપ્પલીમૂલશુણ્ઠીન્દ્રયવસૈન્ધવૈઃ ।
પાઠાજમોદાયષ્ટ્યાહ્વમુસ્તાસર્ષપદારુભિઃ ॥

લઘુના પઞ્ચમૂલેન સરલેન ચ સાધિતા ।
પેયા સંસર્જને યોજ્યા સઘૃતા વિષનાશિની ॥

આધ્માનહિધ્માશ્વાસેષુ પૃષ્ઠગ્રીવાવભઞ્જને ।
સઙ્કોચસ્તમ્ભકમ્પેષુ શૂલેષ્વર્ધાવભેદકે ॥

વાતરોગેષુ ચાન્યેષુ પર્વભેદાર્દિતાદિષુ ।
એરણ્ડવિલ્વસરલચિરિવિલ્વાર્કપાટલીઃ ॥

શિગ્રુપાઠા કુશવૃષં વિદુલં ચ જલે પચેત્ ।
કનીયઃ પશ્ચમૂલં ચ તસ્મિન્ મણ્ડં પચેત્ ઘૃતાત્ ॥

દ્વિગુણે તુલ્યગોક્ષીરે પિષ્ટૈર્યષ્ટીનિશાનતૈઃ ।
સુરાહ્વવેલ્લસરલશતાહ્વાલોધ્રગૈરિકૈઃ ॥

પયસ્યાકુષ્ઠાગાઙ્ગેયીકૃષ્ણામદનસૈન્ધવૈઃ ।
બસ્તૌ પ્રત્યાગતેશ્નીયાત્ પઞ્ચમૂલાન્વિતૈઃ રસૈઃ ॥

નાવનં ગૌરવે શોફે લાલાસ્રાવે હનુગ્રહે ।
ગિરિકર્ણી ફલસરો બન્ધૂકં કિણિહી સિતા ॥

ષડ્ગ્રન્થાલશુનવ્યોષબૃહતીવેલ્લસૈન્ધવમ્ ।
અપામાર્ગફલં ભાર્ઙ્ગી નાકુલી સર્પગન્ધિકા ॥

શ્યામા યવફલા બીજં ફણિજ્જકશિરીષયોઃ ।
વાર્તાકરસપિષ્ટાનિ નસ્યં વિષહરં પરમ્ ॥

વિરિક્તશિરસશ્ચાસ્ય સર્પિર્મણ્ડોનુ નાવનમ્ ॥

નેત્રોપરોધશ્વયથુકણ્ડૂનિદ્રાસમાગમે ।
વચામનોહ્વાત્રિકટુત્રિફલાલોધ્રગૈરિકાઃ ॥

શઙ્ખો નીલોત્પલં તામ્રં હેમ પ્રવાલકમ્ ।
જીવન્તી લશુનં કુષ્ઠં કતકં માર્કવં નતમ્ ॥

પ્રપૈણ્ડરીકં મધુકં કરઞ્જફલસૈન્ધવમ્ ।
નિશે ફણિજ્જકં તુત્થં સ્રોતોઞ્જનરસાઞ્જને ।
મેષશૃઙ્ગયાશ્ચ કુસુમં પિષ્ટં ગોવારિણાઞ્જનમ્ ॥

સુરસપ્રસવવ્યોષવિલ્વમૂલસુરાહ્વયમ્ ।
હરિદ્રા છાગલીમૂત્રં લૂતાકીટઘ્નમઞ્જનમ્ ॥

શિરીષપદ્મકોશીરપાટલીસિન્દુવારકમ્ ।
ક્ષીરિશુઙ્ગનતોદીચ્યસારિવાકુષ્ઠચન્દનમ્ ॥

શેલુસ્વરસપિષ્ટોયમગદો નાવનેઞ્જને ।
પાને પ્રલેપે સેકે ચ લૂતાસુ પરમં હિતઃ ॥

પયસ્યા મધુમૃદ્વીકાશ્વદંષ્ટ્રાક્ષીરમોરટાઃ ।
ગોજીવિદારીયષ્ટ્યાહ્વમધુકાનિ ચ તદ્ગુણઃ ॥

તથા શિરીષકુસુમં ચન્દ્રલેખોદ્ભવં ફલમ્ ।
સુરાલા કટભી જાતિઃ શ્વેતા ચ ગિરિકર્ણિકા ॥

તદ્વચ્ચ યુઞ્જ્યાત્તગરકુષ્ઠનાગબલાબલાઃ ॥

હરિદ્રાયુગલં નાગદન્તી લોધ્રં ચ શાબરમ્ ।
શિરીષપુષ્પં તગરં સહદેવા શતાવરી ॥

પુનર્નવા નાગબલા સર્પગન્ધા કુટન્નટમ્ ।
ગવાદની દન્તશઠસોમવલ્કેન્દુરાજયઃ ।
વિષેષુ સર્વેષ્વગદઃ સક્ષૌદ્રઃ સર્વકર્મકૃત્ ॥

સર્પાક્ષી ચન્દનં વક્રં મૃગાક્ષી ગન્ધનાકુલી ।
એલા મહાસુગન્ધા ચ બસ્તમૂત્રેણ કલ્કિતઃ ।
લેપે પાને ચ લૂતાસુ નાનેન સદૃશોગદઃ ॥

કટભીમૂલતગરસમઙ્ગોદવદારુભિઃ ।
બૃહતીદ્વયગાઙ્ગેયીરોચનાચન્દનૈર્ઘૃતમ્ ॥

સિદ્ધં ચતુર્ગુણક્ષીરં પાનાભ્યઞ્જનયોર્હિતમ્ ।
લૂતાકણભકીટાનાં વિષે પરમદારુણે ॥

નિવૃત્તે દાહશોફાદૌ કર્ણિકાં પાતયેદ્વ્રણાત્ ॥

કુસુમ્ભપુષ્પં ગોદન્તઃ સ્વર્ણક્ષીરી કપોતવિટ્ ।
ત્રિવૃતા સૈન્ધવં દન્તી કર્ણિકાપાતનં તથા ॥

હરિદ્રા ગુગ્ગુલુઃ કિણ્વં વંશલેખઃ કપોતવિડ્ ।
તદ્વચ્ચ સૈન્ધવં કુષ્ઠં દન્તીકટુકદૌગ્ધિકમ્ ।
રાજક્રોશાતકીમૂલં કિણ્વો વા મથિતોદ્ભવઃ ॥

કર્ણિકાપાતસમયે બૃંહયેત વિષાપહૈઃ ॥

ઋતુકાલે ચ લૂતાનાં યાવન્તઃ શુક્રવિન્દવઃ ।
દેહે પતન્તિ તાવત્યો જાયન્તે કર્ણિકાઃ સમમ્ ॥

ગોદન્તદન્તી ત્રિવૃતા હરિદ્રે સૈન્ધવં તિલાઃ ।
મધુકં નિમ્બપત્રાણિ ઘૃતં ચ વ્રણશોધનમ્ ॥

કાન્તાવિડઙ્ગખદિરનિમ્બકમ્પિલ્લકામ્બુદૈઃ ।
સર્જૈલાધાતકીલોહૈઃ સિદ્ધં સર્પિર્વ્રણાપહમ્ ॥

શિરીષકટભીશેલુક્ષીરિવૃક્ષાર્જુનત્વચઃ ।
કલ્કચૂર્ણપરીષેકૈઃ કીટલૂતાવ્રણાપહાઃ ॥

શતાહ્વાલોધ્રકાસીસદાર્વીજમ્બ્વસ્થિરોચનાઃ ।
હરીતકી પૂગફલં ચૂર્ણોયં વ્રણરોપણઃ ॥

લાક્ષા રજન્યૌ મઞ્જિષ્ઠા હરિતાલં મનશ્શિલા ।
સર્પિર્મધુ ચ લેપોયં ત્વગ્વિશુદ્ધિકરઃ પરમ્ ॥

રોમસઞ્જનનં કુર્યાદ્યદુક્તં વ્રણસાધને ॥

સ્નેહકાર્યમશેષં ચ સર્પિષૈવ સમાચરેત્ ।
વિષસ્ય વૃદ્ધયે તૈલમગ્નેરિવ તૃણોલપમ્ ॥