અષ્ટાઙ્ગસંગ્રહ · અધ્યાય 6.38

અથાતો ગુહ્યરોગવિજ્ઞાનીયં નામાધ્યાયં વ્યાખ્યાસ્યામઃ ।
ઇતિ હ સ્માહુરાત્રેયાદયો મહર્ષયઃ ॥

સ્ત્રીવ્યવાયનિવૃત્તસ્ય સહસા ભજતોથવા ।
દોષાધ્યુષિતસઙ્કીર્ણમલિનાણુરજઃપથામ્ ॥

અન્યયોનિમનિચ્છન્તીમગમ્યાં નવસૂતિકામ્ ।
તૃષિતં સ્પૃશતસ્તોયં રતાન્તેષ્વપિ નૈવ વા ॥

વિવર્ધયિષયા તીક્ષ્ણાન્ પ્રલેપાદીન્ પ્રયચ્છતઃ ।
મુષ્ટિદન્તનખોત્પીડાવિષવચ્છૂકપાતનૈઃ ॥

વેગનિગ્રહદીર્ઘાતિખરશષ્પવિઘટ્ટનૈઃ ।
દોષા દુષ્ટા ગતા ગુહ્યં ત્રયોવિંશતિમામયાન્ ॥

જનયન્ત્યુપદંશાદીન્ ઉપદંશો ઽત્ર પઞ્ચધા ।
પૃથગ્દોષૈઃ સરુધિરૈઃ સમસ્તૈશ્ચ અત્ર મારુતાત્ ।
મેઢ્રશોફો રુજશ્ચિત્રાઃ સ્તમ્ભસ્ત્વક્પરિપોટનમ્ ॥

પક્વોદુમ્બરસઙ્કાશં પિત્તેન શ્વયથુર્જ્વરઃ ॥

શ્લેષ્મણા કઠિનઃ સ્નિગ્ધઃ કણ્ડૂમાઞ્છીતલો ગુરુઃ ॥

શોણિતેનાસિતસ્ફોટસમ્ભવોસ્રસ્રુતિર્જ્વરઃ ॥

તીવ્રારુગાશુપચનં દરણં કૃમિસમ્ભવઃ ॥

યાપ્યો રક્તોદ્ભવસ્તેષાં મૃત્યવે સન્નિપાતજઃ ॥

જાયન્તે કુપિતૈર્દોષૈર્ગુહ્યાસૃક્પિશિતાશ્રયૈઃ ।
અન્તર્બહિર્વા મેઢ્રસ્ય કણ્ડૂલા માંસકીલકાઃ ॥

પિચ્છિલાસ્રસ્રવા યોનૌ તદ્વચ્ચ છત્રસન્નિભાઃ ।
તેર્શાંસ્યુપેક્ષયા ઘ્નન્તિ મેઢ્રપુંસ્ત્વભગાતર્વમ્ ॥

ગુહ્યસ્ય બહિરન્તર્વા પિટકાઃ કફરક્તજાઃ ।
સર્ષપામાનસંસ્થાના ઘનાઃ સર્ષપિકાઃ સ્મૃતાઃ ॥

પિટકા બહવો દીર્ઘા દીર્યન્તે મધ્યતશ્ચ યાઃ ।
સો ઽવમન્થઃ કફાસૃગ્ભ્યાં વેદનારોમહર્ષવાન્ ॥

કુમ્ભીકા રક્તપિત્તોત્થા જામ્બવાસ્થિનિભાશુજા ॥

અલજીં મેહવદ્વિદ્યાત્ ઉત્તમાં રક્તપિત્તજામ્ ।
પિટકાં માષમુદ્ગાભામ્ પિટકા પિટકાચિતા ।
કર્ણિકા પુષ્કરસ્યેવ જ્ઞેયા પુષ્કરિકેતિ સા ॥

પાણિભ્યાં ભૃશસંવ્યૂઢે સંવ્યૂઢપિટકા ભવેત્ ॥

મૃદિતં મૃદિતં વસ્તુ સંરબ્ધં વાતકોપતઃ ॥

વિષમા કઠિના ભુગ્ના વાયુનાષ્ઠીલિકા સ્મૃતા ॥

વિમર્દનાદિદુષ્ટેન વાયુના ચર્મ મેઢ્રજમ્ ।
નિવર્તતે સરુગ્દાહં ક્વચિત્ પાકં ચ ગચ્છતિ ॥

પિણ્ડિતં કુથિતં ચર્મ તત્પ્રલમ્બમધોમણેઃ ।
નિવૃત્તસંજ્ઞં સકફં કણ્ડૂકાઠિન્યવત્તુ તત્ ॥

દુરૂઢં સ્ફુટિતં ચર્મ નિર્દિષ્ટમવપાટિકા ॥

વાતેન દૂષિતં ચર્મ મણૌ સક્તં રુણદ્ધિ ચેત્ ।
સ્રોતો મૂત્રં તતોભ્યેતિ મન્દધારમેવદનમ્ ।
મણેર્વિકાસરોધશ્ચ સ નિરુદ્ધમણિર્ગદઃ ॥

લિઙ્ગં શૂકૈરિવાકીર્ણં ગ્રથિતાખ્યં કફોદ્ભવમ્ ॥

શૂકદૂષિતરક્તોત્થા સ્પર્શહાનિસ્તદાહ્વયા ॥

છિદ્રૈરણુમુખૈર્યત્તુ મેહનં સર્વતશ્ચિતમ્ ।
વાતશોણિતકોપેન તં વિદ્યાચ્છતપોનકમ્ ॥

પિત્તાસૃગ્ભ્યાં ત્વચઃ પાકસ્ત્વક્પાકો જ્વરદાહવાન્ ॥

માંસ્પાકઃ સર્વજઃ સર્વવેદનો માંસશાતનઃ ॥

સરાગૈરસિતૈઃ સ્ફોટૈર્વેદનાભિશ્ચ પીડિતમ્ ।
મેહનં વેદના ચોગ્રા તં વિદ્યાદસૃગર્બુદમ્ ॥

માંસાર્બુદં પ્રાગુદિતં વિદ્રધિશ્ચ ત્રિદોષજઃ ॥

કૃષ્ણાનિ ભૂત્વા માંસાનિ વિશીર્યન્તે સમન્તતઃ ।
પક્વાનિ સન્નિપાતેન તાન્ વિદ્યાત્તિલકાલકાન્ ॥

માંસોત્થમર્બુદં પાકં વિદ્રધિં તિલકાલકાન્ ।
ચતુરો વર્જયેદોષાં શેષાન્ શીઘ્રમુપાચરેત્ ॥

વિંશતિર્વ્યાપદો યોનેર્જાયન્તે દુષ્ટભોજનાત્ ।
વિષમસ્થાઙ્ગશયનભૃશમૈથુનસેવનૈઃ ।
દુષ્ટાર્તવાદપદ્રવ્યૈર્બીજદોષેણ દૈવતઃ ॥

યોનૌ ક્રુદ્ધો ઽનિલઃ કુર્યાદ્રુક્તોદાયામસુપ્તતાઃ ।
પિપીલિકાસૃપ્તિમિવ સ્તમ્ભં કર્કશતાં સ્વનમ્ ॥

ફેનિલારુણકૃષ્ણાલ્પતનુરૂક્ષાર્તવસ્રુતિમ્ ।
ભ્રંશં વઙ્ક્ષણપાર્શ્વાદૌ વ્યથાં ગુલ્મં ક્રમેણ ચ ।
તાંસ્તાંશ્ચ સ્વાન્ ગદાન્ વ્યાપદ્વાતિકી નામ સા સ્મૃતા ॥

સૈવાતિચરણા શોફસંયુક્તાતિવ્યવાયતઃ ॥

મૈથુનાદતિબાલાયાઃ પૃષ્ઠજઙ્ઘોરુવઙ્ક્ષણમ્ ।
રુજન્ સન્દૂષયેદ્યોનિં વાયુઃ પ્રાક્ચરણેતિ સઃ ॥

વેગોદાવર્તનાદ્યોનિં પ્રપીડયતિ મારુતઃ ।
સા ફેનિલં રજઃ કૃચ્છ્રાદુદાવૃત્તં વિમુઞ્ચતિ ॥

ઇયં વ્યાપદુદાવૃત્તા જાતઘ્ની તુ યદાનિલઃ ।
જાતં જાતં સુતં હન્તિ રૌક્ષ્યાદ્દુષ્ટાર્તવોદ્ભવમ્ ॥

અત્યાશિતાયા વિષમં સ્થિતાયાઃ સુરતે મરુત્ ।
અન્નેનોત્પીડિતો યોનેઃ સ્થિતઃ સ્રોતસિ વક્રયેત્ ।
સાસ્થિમાંસં મુખં તીવ્રરુજમન્તર્મુખીતિ સા ॥

વાતલાહારસેવિન્યાં જનન્યાં કુપિતોનિલઃ ।
સ્ત્રિયા યોનિમણુદ્વારાં કુર્યાત્ સૂચિમુખીતિ સા ॥

વેગરોધાદૃતૌ વાયુર્દુષ્ટો વિણ્મૂત્રસઙ્ગ્રહમ્ ।
કરોતિ યોનિશોષં ચ શુષ્કાખ્યા સાતિવેદના ॥

ષડહાત્ સપ્તરાત્રાદ્વા શુક્રં ગર્ભાશયાન્મરુત્ ।
વમેત્ સરુઙ્નીરુજો વા યસ્યાં સા વામિની મતા ॥

યોનૌ વાતોપતપ્તાયાં સ્ત્રીગર્ભે બીજદોષતઃ ।
નૃદ્વેષિણ્યસ્તની ચ સ્યાત્ ષણ્ડસંજ્ઞાનુપત્રમા ॥

દુષ્ટો વિષ્ટભ્ય યોન્યાસ્યં ગર્ભકોષ્ઠં ચ મારુતઃ ।
કુરુતે વિવૃતાં સ્રસ્તાં વાતિકીમિવ દુઃખિતામ્ ।
ઉત્સન્નમાંસાં તામાહુર્મહાયોનિં મહારુજમ્ ॥

યથાસ્વૈર્દૂષણૈર્દુષ્ટં પિત્તં યોનિસમાશ્રિતમ્ ।
કરોતિ દાહપાકોષાપૂતિગન્ધજ્વરાન્વિતામ્ ।
ભૃશોષ્ણભૂરિકુણપનીલપીતાસિતાર્તવામ્ ॥

સા વ્યાપત્ પૈત્તિકી રક્તયોન્યાખ્યાસૃગતિસ્રુતેઃ ॥

કફોભિષ્યન્દિભિઃ ક્રુદ્ધઃ કુર્યાદ્યોનિમવેદનામ્ ।
શતિલાં કણ્ડુલાં પાણ્ડુ પિચ્છિલાં તદ્વિધસ્રુતિમ્ ।
સા વ્યાપચ્છ્લૈષ્મિકી #

વાતપિત્તાભ્યાં ક્ષીયતે રજઃ ।
સદાહકાર્શ્યવૈવર્ણ્યં યસ્યાં સા લોહિતક્ષયા ॥

પિત્તલાયા નૃસંવાસે ક્ષવથૂદ્ગારધારણાત્ ।
પિત્તયુક્તેન મરુતા યોનિર્ભવતિ દૂષિતા ॥

શૂના સ્પર્શાસહા સર્પિર્નીલપીતાસ્રવાહિની ।
બસ્તિકુક્ષિગુરુત્વાતિસારારોચકકારિણી ।
શ્રેણિવઙ્ક્ષણરુક્તોદજ્વરકૃત્સા પરિપ્લુતા ॥

વાતશ્લેષ્મામયવ્યાપ્તા શ્વેતપિચ્છિલવાહિની ॥

ઉપપ્લુતા સ્મૃતા યોનિઃ વિપ્લતાખ્યા ત્વધાવનાત્ ।
સઞ્જાતજન્તુઃ કણ્ડૂલા કણ્ડ્વા ચાતિરતિપ્રિયા ॥

અકાલવાહનાદ્વાયુઃ શ્લેષ્મરક્તવિમૂર્ચ્છિતઃ ।
કર્ણિકાં જનયેદ્યોનૌ રજોમાર્ગનિરોધિનીમ્ ॥

સા કર્ણિની ત્રિભિર્દોષૈર્યોનિગર્ભાશયાશ્રિતૈઃ ।
યથાસ્વોપદ્રવકરૈર્વ્યાપત્ સા સાન્નિપાતિકી ॥

ઇતિ યોનિગદા નારી યૈઃ શુક્રં ન પ્રતીચ્છતિ ।
તતો ગર્ભં ન નૃહ્ણણાતિ રોગાંશ્ચાપ્નોતિ દારુણાન્ ।
અસૃગ્દરાર્શોગુલ્માદીનાબાધાંશ્ચાનિલાદિભિઃ ॥