અષ્ટાઙ્ગસંગ્રહ · અધ્યાય 6.37

અથાતઃ ક્ષુદ્રરોગપ્રતિષેધં નામાધ્યાયં વ્યાખ્યાસ્યામઃ ।
ઇતિ હ સ્માહુરાત્રેયાદયો મહર્ષયઃ ॥

અજગલ્લિકામપક્વાં જલૌકોભિર્ગ્રાહયેત્ ।
યવક્ષારશુક્તિસૌરાષ્ટ્રીકલ્કૈશ્ચ લેપયેત્ ॥

યવપ્રખ્યાદીન્ પાષાણગર્દભાન્તાન્ સ્વેદયિત્વા સુરદારુકુષ્ઠમનશ્શિલાલૈર્લેપયેત્ ॥

પક્વાંસ્તુ સહાજગલ્લિકયા વ્રણવદુપાચરેત્ ।

મુખદૂષિકાં લોધ્રતુવરિકાભ્યાં વા પ્રદિહ્યાત્ ।
વટપત્રનારિકેલશુક્તિભ્યાં વા સૈન્ધવવચાક્ષિભેષજસિદ્ધાર્થકૈર્વા ।
એવમશાન્તૌ છર્દયેત્ ।
લલાટે ચ સિરાં વિધ્યેત્ ॥

પદ્મકણ્ટકેષુ નિમ્બામ્બુવાન્તં નિમ્બોદકસિદ્ધં સર્પિઃ સક્ષૌદ્રં પાયયેત્ ।
નિમ્બારગ્વધકષાયેણ ચોદ્વર્તનમ્ ॥

વિવૃતાદીન્ જાલગર્દભાન્તનિરિવેલ્લિકાં ચ પિત્તવિસર્પવચ્ચિકિત્સેત્ ॥

વિશેષતો રાજિકામપાકશર્કરામૂર્વાકણ્ટકશર્કરાભિઃ ક્ષીરપિષ્ટઅભિર્લેપયેત્ ।
અભીક્ષ્ણં ચ મૃજાશીલનમ્ ।
જાલગર્દભે ધાત્રીફલાન્યુપયુઞ્જીત ॥

અગ્નિરોહિણીમપિ પ્રત્યાખ્યાય પિત્તવિસર્પદુપાચરેત્ પક્વાં તુ મધુરવર્ગસિદ્ધેન સર્પિષાં રોપયેત્ ॥

વિદારિકાં જલવાસિનીભિર્ગ્રાહયિત્વા બિલ્વમૂલનગવૃત્તિકવર્ષાભ્વજકર્ણપલાશકલ્કેન પ્રલિમ્પેત્ ।
અનુપશામ્યન્તીં ત્વભ્યજ્ય સ્વેદયિત્વા વિમ્લાપયેત્ ।
પક્વાં શસ્ત્રેણ વિદાર્ય નિમ્બતિલપટોલકલ્કેન પ્રચ્છાદ્ય બધ્નીયાત્ ।
ક્ષીરિવૃક્ષકદરખદિરકષાયો વ્રણપ્રક્ષાલનમ્ ।
શુદ્ધાં મધુરકષાયસંસ્કૃતેન તૈલેન રોપયેત્ ॥

શર્કરાર્બુદં મેદોર્બુદવદુપાચરેત્ ॥

બલ્મીકં હસ્તસ્ય પાદસ્ય ચોપરિષ્ટાન્મર્મણિ વા જાતં પ્રવૃદ્ધમતિબહુચ્છિદ્રાવૃતં સશોફં ચ વર્જયેત્ ॥

અતોન્યથા તુ પ્રાક્ કૃતશુદ્ધેઃ શોણિતમપહરેત્ ।
સક્તુપલલલવણગુડૂચ્યારેવતશ્યામાદન્તીકુલત્થિકામૂર્લેલૈપયેત્ ॥

પક્વે તુ સર્વાં ગતિં દુષ્ટમાંસાનિ ચ શસ્ત્રેણ સમ્યક્શોધયિત્વાગ્નિના ક્ષારેણ વા દહેત્ ॥

સુશુદ્ધે તુ વ્રણે ભલ્લાતકમનશ્શિલાલૈલાકાલાનુસાર્યગરુચન્દનૈર્નિમ્બતૈલં રોપણાર્થં શ્રપયેત્ ॥

કદરં શસ્ત્રેણોત્કૃત્ય સ્નેહેન દહેત્ ॥

રુદ્ધગુદે નિરુદ્ધમણિવચ્ચિકિત્સા ॥

ચિપ્પં શોણિતાવસેકસંશોધનૈરુપાચરેત્ ।
વ્યપગતોષ્માણઞ્ચૈનમુષ્ણામ્બુના પરિષિચ્ય યથાયોગં શસ્ત્રેણ પરિકર્ત્યાપનયેત્ ॥

તતો રસાઞ્જનરોચનાનેપાલીતેજોહ્વાકલ્કૈરમ્લપિષ્ટૈઃ શોધયિત્વા કાલેયકાગરુહરિદ્રારસાઞ્જનસિદ્ધેનતૈલેન રોપયેત્ ।
મધુરકષાયસિદ્ધેન વા ।
અલ્પાવશિષ્ટં ચ સર્જરસચૂર્ણેન પૂરયેત્ ॥

કુનખમપિ પ્રદુષ્ટમેવમેવોપક્રમેત્ ॥

અલસેત્વમ્લકાઞ્જિકાવસિક્તૌ ચરણૌ નિમ્બતિલપટોલીકાસીસરોચનાકલ્કેનાકલ્કેનાલેપયેત્ ।
નિદિગ્ધિકારસસિદ્ધેન સર્ષપતૈલેનાભ્યજ્ય રોચનાકાસીસમનશ્શિલાચૂર્ણૈઃ પ્રતિસારયેત્ ॥

તિલકાલકાન્ મષાંશ્ચ સૂર્યકાન્તેનાગ્નિના વા દહેત્ ક્ષારેણ વા ।
ચર્મકલિં જતુમણિં ચ તદ્વચ્છસ્ત્રેણોત્કૃત્ય ॥

લાઞ્ચ્છનવ્યઙ્ગનીલિકાસુ યથાસન્નાં સિરાં વિધ્યેત્ ।
ક્ષીરીવૃક્ષવલ્કકલ્કૈશ્ચ ક્ષીરપિષ્ટૈર્લેપયેત્ ।
બલાતિબલામધુકહરિદ્રાભિર્વા ।
મધુકાગરુપયસ્યાકાલીયકૈર્વા ।
તરુણકપિત્થતિન્દુકરજનીભિર્વા ।
અમ્લિકામૂલેન વા ।
સૂકરદંષ્ટ્રયા વા મધુઘૃતયુક્તયા ॥

વિશેષેણ વ્યઙ્ગેષ્વસૃક્સ્રાવપૂર્વમર્જુનપરિપોટૈર્લેપઃ ।
ક્ષૌદ્રેણ વા પિષ્ટા મઞ્જિષ્ઠા ।
અજાક્ષીરેણવાર્દ્રદાડિમત્વક્ ।
તેનૈવ વા બાલામલકં ગોમૂત્રેણ સપ્તાહં સ્થિતમ્ ।
દધિમણ્ડેન વા કાલેયકલોધ્રોત્પલકિઞ્જલ્કમ્ ।
નવનીતેન વા શ્વેતાશ્વખુરજમષી ॥

તત્રાપિ વાતજેષુ દેવદારુદુરાલભાબૃહતીમઞ્જિષ્ઠામૂર્વાપામાર્ગત્રાયન્તીત્રાયમાણાશુકનસાબલાવિદારીયવબદરકુલત્થબિલ્વોત્પલશતાવરીદર્ભમૂલક્વાથે શૃઙ્ગીવિડઙ્ગગર્ભં ઘૃતં વિપક્વમધોભક્તં પાનમભ્યઙ્ગં નાવનં ચ સાયં યોજયેત્ ॥

પ્રલેપં ચ ન્યગ્રોધદેવદારુહરીતકીપૂતીકરઞ્જમદનફલચૂર્ણૈર્ઘૃતયુક્તૈઃ ।
બદરમજ્જાકોદ્રવલાજચૂર્ણેન વા સઘૃતેન ।
શ્વેતચમરાસ્થિતાલપત્રીસ્તન્યમધુઘૃતૈર્વા ॥

પૈત્તેષુ બલામધુકમાગધિકાક્ષીરકાકોલીસ્વગુપ્તાફલકાકમાચીતુગાહ્વાભિઃ સપયઃ સર્પિઃ સિદ્ધં પૂર્વવત્ પ્રયોજયેત્ ॥

મૃદ્વીકાશ્વેતપાકીખર્જૂરપરૂષકસૌવીરબદરદ્વિમેદાપુનર્નવકશેરુકાપ્રવાલવિદ્રુમમૃણાલૈર્વા સક્ષીરૈઃ ॥

ઉપસ્નિગ્ધં ચૈનમિક્ષુરસેનોભયતો વિરેચયેત્ ॥

કૃતરુધિરાવસેચનાનેતાંશ્ચ વ્યઙ્ગાન્ મધુકસારિવાબલાચન્દનલોધ્રોત્પલૈર્ઘૃતયુક્તૈરાલેપયેત્ ।
પ્રપૌણ્ડરીકમધુકપદ્મકનીલોત્પલસારિવાકદલીમૂલપ્રવાલસુવર્ણગૈરિકૈર્વા ।
શીતમધુરમન્નપાનં પ્રવાતમહઃસ્વપ્નં સૌમનસ્યં ચ સેવેત ॥

કફજેષુ દશમૂલદેવદારુહરીતકીશ્વદંષ્ટ્રામલકીક્વાથે મુસ્તકુષ્ઠહરિદ્રામરતરુકલ્કૈસ્તદ્વત્ સાધિતં સર્પિસ્તદ્વદેવોપયુઞ્જીત ॥

તુત્થરોચનાલોધ્રપ્રિયઙ્ગુકાલેયકૈઃ સમધુઘૃતૈર્લેપઃ ।
દેવદારુસરલબલાશિગ્રુમૂલૈર્વા ।
મનશ્શિલાતુત્થરસાઞ્જનૈર્વા ।
મૃદુના વા ક્ષારેણ દશમાત્રાઃ પ્રલેપઃ ॥

રક્તજેષુ ક્ષીરસર્પિઃસ્નિગ્ધસ્ય સિરાં વિસ્રાવયેત્ ।
વમનવિરેચને ચ પિત્તવત્ કુર્યાત્ ।
આલેપશ્ચાસ્ય ચન્દનમધુકકલ્કેન ઘૃતવતા ।
સર્જરસનીલોત્પલશઙ્ખવેતસકદલીમૂલમૂર્વામધુકકલ્કેન વા ॥

પ્રસુપ્તૌ વાતકુષ્ઠોક્તક્રમો ઽન્તે ચાગ્નિના દાહઃ ॥

ઉત્કોઠે પિત્તશ્લેષ્મહરો વિધિઃ સક્ષારલવણં ચ તૈલમભ્યઙ્ગઃ ।
કોઠે કુષ્ઠચિકિત્સિતમીક્ષેત ॥