અષ્ટાઙ્ગસંગ્રહ · અધ્યાય 6.36

અથાતઃ ક્ષુદ્રરોગવિજ્ઞાનીયં નામાધ્યાયં વ્યાખ્યાસ્યામઃ ।
ઇતિ હ સ્માહુરાત્રેયાદયો મહર્ષયઃ ॥

સ્નિગ્ધાઃ સવર્ણા ગ્રથિતા નીરુજા મુદ્ગસન્નિભાઃ ।
પિટકાઃ કફવાતાભ્યાં બાલાનામજગલ્લિકા ॥

યવપ્રખ્યા યવપ્રખ્યા તાભ્યાં માંસાશ્રિતા ઘના ।
અવક્ત્રા ત્વલજી વૃત્તાઃ સ્તોકપૂયા ઘનોન્નતાઃ ।
ગ્રન્થયઃ પઞ્ચ વા ષડ્વા કચ્છપી કચ્છપોન્નતાઃ ॥

કર્ણસ્યોર્ધ્વં સમન્તાદ્વા પિટકા કઠિનોગ્રરુક્ ।
શાલૂકાભા પનસિકા શોફસ્ત્વલ્પરુજઃ સ્થિરઃ ।
હનુસન્ધિસમુદ્ભૂતસ્તાભ્યાં પાષાણગર્દભઃ ॥

શાલ્મલીકણ્ટકાકારાઃ પિટકાઃ સરુજો ઘનાઃ ।
મેદોગર્ભા મુખે શૂનાં તાભ્યાં ચ મુખદૂષિકા ॥

તે પદ્મકણ્ટકા જ્ઞેયા યૈઃ પદ્મમિવ કણ્ટકૈઃ ।
ચીયતે નીરુજૈઃ શ્વેતૈઃ શરીરં કફવાતજૈઃ ॥

પિત્તેન પિટકા વૃત્તા પક્વોદુમ્બરસન્નિભા ।
મહાદાહજ્વરકરી વિવૃતા વિવૃતાનના ॥

ગાત્રેષ્વન્તશ્ચ વક્ત્રસ્ય દાહજ્વરરુજાન્વિતાઃ ।
મસૂરમાત્રાસ્તદ્વર્ણાસ્તત્સંજ્ઞાઃ પિટકા ઘનાઃ ॥

તતઃ કષ્ટતરાઃ સ્ફોટા વિસ્ફોટાખ્યા મહારુજાઃ ॥

યા પદ્મકર્ણિકાકારા પિટકા પિટકાચિતા ।
સા વિદ્ધા વાતપિત્તાભ્યાં તાભ્યામેવ ચ ગર્દભી ॥

મણ્ડલા વિપુલોત્સન્ના સરાગપિટકાચિતા ॥

કક્ષ્યેતિ કક્ષાસન્નેષુ પ્રાયો દેશેષુ સાનિલાત્ ।
પિત્તાત્ ભવન્તિ પિટકાઃ સૂક્ષ્મા લાજોપમા ઘનાઃ ।
તાદૃશી મહતીત્વેકા ગન્ધનામેતિ કીર્તિતા ॥

ઘર્મસ્વેદપરીતેઙ્ગે પિટકાઃ સરુજો ઘનાઃ ।
રાજિકાવર્ણસંસ્થાનપ્રમાણા રાજિકાહ્વયાઃ ॥

દોષૈઃ પિત્તોલ્બણૈર્મન્દૈર્વિસર્પતિ વિસર્પવત્ ।
શોફો ઽપાકસ્તનુસ્તામ્રો જ્વરકૃજ્જાલગર્દભઃ ॥

મલૈઃ પિત્તોલ્બણૈઃ સ્ફોટા જ્વરિણો માંસદારણાઃ ।
કક્ષ્યાભાગેષુ જાયન્તે યેગ્ન્યાભાઃ સાગ્નિરોહિણી ।
પઞ્ચાહાત્ સપ્તરાત્રાદ્વા પક્ષાદ્વા હન્તિ જીવિતમ્ ॥

ત્રિલિઙ્ગા પિટકા વૃત્તા જત્રૂર્ધ્વમિરિવેલ્લિકા ॥

વિદારીકન્દકઠિના વિદારી કક્ષવઙ્ક્ષણે ॥

મેદોનિલકફૈર્ગ્રન્થિઃ સ્નાયુમાંસસિરાશ્રયૈઃ ।
ભિન્નો વસાજ્યમધ્વાભં સ્રવેત્તત્રોલ્વણોનિલઃ ॥

માંમં વિશોષ્ય ગ્રન્થિતાં શર્કરામુપપાદયેત્ ।
દુર્ગન્ધિં રુધિરં ક્લિન્નં નાનાવર્ણં તતો મલાઃ ।
તાં સ્રાવયન્તિ નિચિતાં વિદ્યાત્તચ્છર્કરાર્બુદમ્ ॥

પાણિપાદતલે સન્ધૌ જત્રૂર્ધ્વંવોપચીયતે ।
વલ્મીકવચ્છનૈર્ગ્રન્થિસ્તદ્વત્બહ્વણુભિર્મુખૈઃ ।
રુગ્દાહકણ્ડૂક્લેદાઢ્યૈર્વલ્મીકોસૌ સમસ્તજઃ ॥

શર્કરોન્મથિતે પાદે ક્ષતે વા કણ્ટકાદિભિઃ ।
ગ્રન્થિઃકીલવદુત્સન્નો જાયતે કદરં તુ તત્ ॥

વેગસન્ધારણાદ્વાયુરપાનો ઽપાનસંશ્રયમ્ ।
અણૂકરોતિ બાહ્યાન્તર્માર્ગમસ્ય તતઃ શકૃત્ ।
કૃચ્છ્રાન્નિર્ગચ્છતિ વ્યાધિરયં રુદ્ધગુદો મતઃ ॥

કુર્યાત્ પિત્તાનિલં પાકં નખમાંસે સરુગ્જ્વરમ્ ।
ચિપ્પમક્ષતરોગં ચ વિદ્યાદુપનખં ચ તમ્ ॥

કૃષ્ણોભિઘાતાદ્રૂક્ષશ્ચ ખરશ્ચ કુનખો નખઃ ।
દુષ્ટકર્દમસંસ્પર્શાત્ કણ્ડૂક્લેદાન્વિતાન્તરાઃ ।
અઙ્ગુલ્યો ઽલસમિત્યાહુઃ તિલામાંસ્તિલકાલકાન્ ॥

કૃષ્ણાનવેદનાંસ્ત્વક્સ્થાન્ મષાંસ્તાનેવ ચોન્નતાન્ ।
મષેભ્યસ્તૂન્નતતરાન્ ચર્મકીલાન્ સિતાસિતાન્ ।
તથાવિધો જતુમણિઃ સરુજો લોહિતસ્તુ સઃ ॥

કૃષ્ણં સિતં વા સહજં મણ્ડલં લાઞ્છનં સમમ્ ॥

શોકક્રોધાદિકુપિતાદ્વાતપિત્તાન્મુખે તનુ ।
શ્યામલં મણ્ડલં વ્યઙ્ગં વક્ત્રાદન્યત્ર નીલિકા ॥

પરુષં પરુષસ્પર્શં વ્યઙ્ગં શ્યાવં ચ મારુતાત્ ।
પિત્તાત્તામ્રાન્તમાનીલં શ્વેતાન્તં કણ્ડુમત્કફાત્ ।
રક્તાદ્રક્તાન્તમાતામ્રં સેષં ચિમિચિમાયતે ॥

વાયુનોદીરિતઃ શ્લેષ્મા ત્વચં પ્રાપ્ય વિશુષ્યતિ ।
તતસ્ત્વગ્જાયતે પાણ્ડુઃ ક્રમેણ ચ વિચેતના ।
અલ્પકણ્ડૂરવિક્લેદા સા પ્રસુપ્તિઃ પ્રસુપ્તિતઃ ॥

અસમ્યગ્વમનોદીર્ણપિત્તશ્લેષ્માન્નનિગ્રહૈઃ ।
મણ્ડલાન્યતિકણ્ડૂનિ રાગવન્તિ બહૂનિ ચ ।
ઉત્કોઠઃ સોનુબન્ધસ્તુ કોઠ ઇત્યભિધીયતે ॥

પ્રોક્તાઃ ષડ્ત્રિંશદિત્યેતે ક્ષુદ્રરોગા વિભાગશઃ ।
યાન્ વિજ્ઞાય ન સમ્મુહ્યેચ્ચિકિત્સાયાં ચિકિત્સકઃ ॥